ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਆਲੋਕਿਕ ਸੰਵਾਦ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਪੰਡਿਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਅੱਜ ਅਧਵਰਯੂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਂਦਾ ਹੈ?" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਤਿੰਨ: ਇਕ ਜੋ ਭੱਭਕਦੀ ਹੈ, ਇਕ ਜੋ ਉੱਘਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਕ ਜੋ ਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭੱਭਕਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਲੋਕ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲੋਕ ਭੱਭਕਦਾ ਹੈ; ਉੱਘਲਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲੋਕ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉੱਘਲਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਥਿਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਲੋਕ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਹੈ।" ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯਜਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ?" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇੱਕ, ਤੇ ਉਹ ਮਨ ਹੈ। ਮਨ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਨੰਤ ਹਨ। ਅਨੰਤ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸੱਚੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਅੱਗੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਉਦਗਾਤਾ ਅੱਜ ਕਿੰਨੇ ਸਤੋਤਰ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਤਿੰਨ: ਪੁਰੋਨੁਵਾਕਿਆ, ਯਾਜਿਆ, ਤੇ ਸ਼ਸਿਆ। ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ। ਪੁਰੋਨੁਵਾਕਿਆ ਸਾਹ, ਯਾਜਿਆ ਉਲਟ ਸਾਹ, ਤੇ ਸ਼ਸਿਆ ਵਿਆਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਸਾਹ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਅਸਵਲਾ ਹੋਤ੍ਰ ਨੇ ਪੁੱਛਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਜਾਰਤਕਾਰਵ ਆਰਤਭਾਗ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿੰਨੇ ਗ੍ਰਹ ਤੇ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਹਨ?" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅੱਠ-ਅੱਠ।" ਉਹ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ: ਸਾਹ ਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਅਪਾਨ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਭ ਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਸ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਵਾਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੋਲੀ ਗ੍ਰਹ, ਨਾਮ ਅਤਿਗ੍ਰਹ; ਅੱਖ ਗ੍ਰਹ, ਰੂਪ ਅਤਿਗ੍ਰਹ; ਕੰਨ ਗ੍ਰਹ, ਧੁਨ ਅਤਿਗ੍ਰਹ; ਮਨ ਗ੍ਰਹ, ਇੱਛਾ ਅਤਿਗ੍ਰਹ; ਹੱਥ ਗ੍ਰਹ, ਕਰਮ ਅਤਿਗ੍ਰਹ; ਚਮੜੀ ਗ੍ਰਹ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤਿਗ੍ਰਹ। ਇੰਝ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਹਨ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਮੌਤ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਕੀ ਕੋਈ ਐਸਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਮੌਤ ਭੋਜਨ ਬਣਦੀ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਅੱਗ ਹੀ ਮੌਤ ਹੈ; ਜੋ ਭੋਜਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ?" "ਨਾਮ। ਨਾਮ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਨੰਤ ਹਨ। ਅਨੰਤ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸੱਚਾ ਲੋਕ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।" "ਕੀ ਸਾਹ ਵੀ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?" "ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਥੇ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਰਿਆ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਬੰਦਾ—ਉਸਦੀ ਬੋਲੀ ਅੱਗ ਨੂੰ, ਸਾਹ ਵਾਯੂ ਨੂੰ, ਅੱਖ ਸੂਰਜ ਨੂੰ, ਮਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ, ਦਿਸਾਵਾਂ ਕੰਨ ਨੂੰ, ਧਰਤੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਆਕਾਸ਼ ਆਤਮਾ ਨੂੰ, ਬੂਟੇ ਵਾਲ ਉੱਤੇ, ਰੁਖਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਉੱਤੇ, ਲਹੂ ਤੇ ਵੀਰਜ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ—ਤਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਕੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਆਰਤਭਾਗ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਮਿਲਕੇ ਜਾਣੀਏ।" ਉਹ ਵਾਪਸ ਹੋ ਗਏ, ਵਿਚਾਰਿਆ, ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਹੈ; ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਚੰਗਾ, ਮੰਦਾ ਕਰਮ ਮੰਦਾ। ਇੰਝ ਆਰਤਭਾਗ ਨੇ ਪੁੱਛਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਭੁਜਯੁ ਲਾਹਿਆਯਨੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਅਸੀਂ ਮਦਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਿਕਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਗਏ, ਪਤੰਜਲ ਕਾਪਯਾ ਦੇ ਘਰ ਗਏ। ਉਸਦੀ ਧੀ ਗੰਧਰਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੂੰ ਕੌਣ?' ਉੱਤਰ ਆਇਆ, 'ਮੈਂ ਸ਼ੁਧਨਵਨ ਆਂਗੀਰਸ ਹਾਂ।' ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਕਿੱਥੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਜਿਥੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।' ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ, ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ?" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਜਿਥੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?" "ਵੀਦੇਹ ਦੇ 32 ਰਥ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਦੂਰੀ ਤੱਕ, ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਘੇਰਦਾ ਹੈ, ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਿੱਥੇ ਰੇਜ਼ਰ ਦੀ ਧਾਰ ਜਾਂ ਮੱਖੀ ਦੇ ਪਰ ਵਰਗਾ ਪਤਲਾ ਫਾਸਲਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਵੱਡਾ ਪੰਛੀ ਬਣ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਯੂ ਤੱਕ ਲੈ ਗਿਆ, ਵਾਯੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਵਾਯੂ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਕਹੋਦਾ ਕਉਸ਼ੀਤਕੇਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੱਸ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ।" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹੀ ਉਹ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਦੁੱਖ, ਮੋਹ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ, ਧਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਛਾ ਹੀ ਧਨ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਬਚਪਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੌਨ ਤੇ ਬੋਲੀ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਾਧੂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੈ।" ਉਸਤਾਚ ਚਾਕਰਾਯਣ ਨੇ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੱਸ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ।" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਸਾਹ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਲਟ ਸਾਹ ਨਾਲ, ਵਿਆਨ ਨਾਲ, ਉਧਾਨ ਨਾਲ, ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ।" ਉਸਤਾਚ ਨੇ ਮੁੜ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕੀਏ, 'ਇਹ ਗਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਘੋੜਾ ਹੈ,' ਤਿਵੇਂ ਦੱਸੋ।" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ, ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਣ ਸਕਦਾ, ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦਾ, ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ। ਇਹੀ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਸਭ ਪੀੜਤ ਹੈ।" ਫਿਰ ਗਾਰਗੀ ਵਾਚਕਨਵੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਤਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਾਣੀਆਂ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਣੀਆਂ ਹਨ?" "ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ।" "ਵਾਯੂ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" "ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ।" "ਆਕਾਸ਼ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" "ਮੱਧ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ।" "ਮੱਧ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" "ਸਵਰਗ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ।" "ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" "ਸੂਰਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ।" "ਸੂਰਜ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" "ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ।" "ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" "ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ।" "ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" "ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ।" "ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" "ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ।" "ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" "ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ।" "ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" "ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ।" "ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੋਰ ਨਾ ਪੁੱਛ, ਨਾਹੀਂ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਝੜ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਹੈਂ।" ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਪੁੱਛਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਦਾਲਕ ਅਰੁਣੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਅਸੀਂ ਮਦਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਤੰਜਲ ਕਾਪਯਾ ਦੇ ਘਰ ਯਜਨ ਸਿੱਖਦੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਗੰਧਰਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੂੰ ਕੌਣ?' ਉੱਤਰ ਆਇਆ, 'ਮੈਂ ਕਬੰਧ ਅਥਰਵਣ ਹਾਂ।'" ਕਬੰਧ ਅਥਰਵਣ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਧਾਗਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਲੋਕ, ਪਰਲੋਕ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ?" ਪਤੰਜਲ ਕਾਪਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਯੰਤਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਆਇਆ, "ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" ਕਬੰਧ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਇਹ ਧਾਗਾ ਤੇ ਨਿਯੰਤਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਲੋਕ, ਦੇਵ, ਵੇਦ, ਯਜਨ, ਜੀਵ, ਤੇ ਆਪਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।" "ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਦੱਸ।" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਵਾਯੂ ਹੀ ਉਹ ਧਾਗਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਗਏ।' ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਯੂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।" "ਹੁਣ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਯੰਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸ।" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਪਰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਧਰਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੇਰਾ ਆਪਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਯੰਤਾ, ਅਮਰ ਹੈ।" "ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਮੱਧ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਿਜਲੀ ਵਿੱਚ, ਗੱਜ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਯੰਤਾ, ਅਮਰ ਆਪਾ ਹੈ।" ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ—ਇਹੀ ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਅੰਦਰੋਂ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ, ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਅਮਰ ਹੈ।