ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਯਜਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਉਸ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਕੁਰੂ ਅਤੇ ਪਾਂਚਾਲ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਜਨਕ ਦੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਕਿ ਪਤਾ ਲੱਗੇ, “ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ?” ਇਸ ਲਈ ਜਨਕ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਵਾਂ ਇਕ ਥਾਂ ਇਕੱਤਰ ਕਰਵਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਹਰ ਗਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਦਸ-ਦਸ ਸੋਨੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਜਨਕ ਨੇ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮਹਾਨੁਭਾਵੋ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਗਾਵਾਂ ਲੈ ਜਾਵੇ।” ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਤਦ ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਮਸ਼੍ਰਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਪਿਆਰੇ ਸਮਸ਼੍ਰਵ, ਇਹ ਗਾਵਾਂ ਚਲਾ ਲੈ ਜਾ।” ਸਮਸ਼੍ਰਵ ਨੇ ਗਾਵਾਂ ਚਲਾ ਲਿਆ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ?” ਜਨਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਹੋਤ੍ਰ ਪੁਜਾਰੀ ਆਸ਼੍ਵਲ ਨੇ ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹੋ?” ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਨੇ ਨਿਵੇਂ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਹਾਂ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।” ਆਸ਼੍ਵਲ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਆਸ਼੍ਵਲ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜਦ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੌਤ ਵਲ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਯਜਮਾਨ ਮੌਤ ਦੇ ਪੰਜੇ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚਦਾ ਹੈ?” ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੋਤ੍ਰ, ਮਤਲਬ ਬੋਲੀ, ਅੱਗ—ਇਹੀ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਹੀ ਯਜਨ ਦੀ ਹੋਤ੍ਰ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ।” ਫਿਰ ਆਸ਼੍ਵਲ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜਦ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਲ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਯਜਮਾਨ ਕਿਵੇਂ ਬਚਦਾ ਹੈ?” ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਅਧ੍ਵਰ੍ਯੁ, ਮਤਲਬ ਅੱਖ, ਸੂਰਜ—ਇਹੀ ਰਾਹ ਹੈ। ਅੱਖ ਹੀ ਅਧ੍ਵਰ੍ਯੁ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ।” ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, “ਜਦ ਪੱਖੇ (ਵਧਣ-ਘਟਣ ਵਾਲੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਪੱਖ) ਸਬ ਕੁਝ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਯਜਮਾਨ ਕਿਵੇਂ ਬਚਦਾ ਹੈ?” ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, “ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਤਲਬ ਮਨ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ—ਇਹੀ ਰਾਹ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ।” ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, “ਇਹ ਮੱਧਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ ਦੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਯਜਮਾਨ ਸੁਗਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?” ਉੱਤਰ ਆਇਆ, “ਉਦਗਾਤ੍ਰ, ਮਤਲਬ ਸਾਂਸ, ਵਾਯੂ—ਸਾਂਸ ਹੀ ਉਦਗਾਤ੍ਰ ਹੈ, ਇਹੀ ਉੱਤਮ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।” ਆਸ਼੍ਵਲ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੋਤ੍ਰ ਅੱਜ ਕਿੰਨੀ ਰੀਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ?” ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, “ਤਿੰਨ—ਪੁਰੋਨੁਵਾਕ੍ਯਾ, ਯਾਜ੍ਯਾ, ਸ਼ਸ੍ਯਾ। ਪੁਰੋਨੁਵਾਕ੍ਯਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਲੋਕ, ਯਾਜ੍ਯਾ ਨਾਲ ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਸ਼ਸ੍ਯਾ ਨਾਲ ਸੁਗਮ ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਅਧ੍ਵਰ੍ਯੁ ਅੱਜ ਕਿੰਨੇ ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ?” ਉੱਤਰ, “ਤਿੰਨ—ਜੋ ਭੜਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਘਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਠਹਿਰਦਾ ਹੈ। ਭੜਕਣ ਨਾਲ ਦੇਵ ਲੋਕ, ਉੱਘਲਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ, ਠਹਿਰਣ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।” ਪੁੱਛਿਆ, “ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅੱਜ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਕਿੰਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਯਜਨ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ?” ਉੱਤਰ, “ਇੱਕ—ਮਨ। ਮਨ ਅਸীম ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਸੀਮ ਹਨ। ਅਸੀਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸਤ੍ਯ ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਉਦਗਾਤ੍ਰ ਅੱਜ ਕਿੰਨੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ?” ਉੱਤਰ, “ਤਿੰਨ—ਪੁਰੋਨੁਵਾਕ੍ਯਾ (ਸਾਂਸ), ਯਾਜ੍ਯਾ (ਅਪਾਨ), ਸ਼ਸ੍ਯਾ (ਵ੍ਯਾਨ)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਸਾਂਸ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।” ਆਸ਼੍ਵਲ ਨੇ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਜਾਰਤਕਾਰਵ ਆਰਤਭਾਗ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿੰਨੇ ਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਹਨ?” ਉੱਤਰ, “ਅੱਠ-ਅੱਠ। ਪ੍ਰਾਣ ਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਅਪਾਨ ਅਤਿਗ੍ਰਹ। ਜੀਭ ਗ੍ਰਹ, ਰਸ ਅਤਿਗ੍ਰਹ। ਬੋਲੀ-ਨਾਮ, ਅੱਖ-ਰੂਪ, ਕੰਨ-ਧੁਨੀ, ਮਨ-ਇੱਛਾ, ਹੱਥ-ਕਰਮ, ਚਮੜੀ-ਸਪਰਸ਼। ਇਹ ਅੱਠ ਗ੍ਰਹ, ਅੱਠ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਹਨ।” ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜੇਕਰ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੌਤ ਲਈ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਮੌਤ ਭੋਜਨ ਹੈ?” ਉੱਤਰ, “ਅੱਗ ਮੌਤ ਹੈ; ਭੋਜਨ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਮੌਤ ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” ਪੁੱਛਿਆ, “ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਚੀਜ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ?” ਉੱਤਰ, “ਨਾਮ। ਨਾਮ ਅਸੰਖ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਸੰਖ ਹਨ। ਅਸੰਖ ਨਾਲ ਹੀ ਸਤ੍ਯ ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।” ਪੁੱਛਿਆ, “ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਪ੍ਰਾਣ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?” ਉੱਤਰ, “ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੂਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਰਿਆ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜਦ ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੀ ਬੋਲੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ, ਅੱਖ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਿੱਚ, ਦਿਸਾਵਾਂ ਕੰਨ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਬੂਟੇ ਵਾਲ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਵਾਲ, ਲਹੂ ਤੇ ਬੀਜ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?” ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਲਿਆਓ।” ਆਰਤਭਾਗ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਆਓ, ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਣੀਏ।” ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਚੰਗਾ, ਮੰਦਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੰਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਰਤਭਾਗ ਨੇ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਭੁਜਯੁ ਲਾਹਿਆਯਨੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਅਸੀਂ ਮਦਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਿਖਿਆਰਥੀ ਵਾਂਗ ਫਿਰਦੇ ਸੀ। ਪਤੰਜਲ ਕਾਪਯਾ ਦੇ ਘਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਗੰਧਰਵ ਨੇ ਆ ਘੇਰਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?’ ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, ‘ਮੈਂ ਸੁਧਨ੍ਵ ਆੰਗਿਰਸ ਹਾਂ।’ ਜਦ ਅਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਜਿੱਥੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।’ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ?” ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਉਹ ਉਥੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਦਿਨ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਬੱਤੀ-ਦੋ ਰਥ ਧਰਤੀ ਦਾ ਦੋ ਵਾਰੀ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਸਮੁੰਦਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰੀ ਘੇਰਦਾ ਹੈ। ਦੋਨੋ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਅੰਤਰ ਕਮੀਜ਼ ਦੀ ਧਾਰ ਜਾਂ ਮੱਖੀ ਦੇ ਪਰ ਵਾਂਗ ਪਤਲਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਵੱਡਾ ਪੰਛੀ ਬਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਯੂ ਤੱਕ ਲਿਜਾਇਆ; ਵਾਯੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਥੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਯੂ ਦੀ ਹੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਗਈ; ਵਾਯੂ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੇ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” ਭੁਜਯੁ ਲਾਹਿਆਯਨੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਕਹੋਦਾ ਕੌਸ਼ੀਤਕੇਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸੋ।” ਉੱਤਰ, “ਇਹੀ ਉਹ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ। ਜੋ ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਦੁੱਖ, ਭਰਮ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।” ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਧਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਛਾ ਹੀ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਬਚਪਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੁਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਬੋਲੀ ਤੇ ਚੁੱਪੀ ਦੋਵੇਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ। ਕਹੋਦਾ ਨੇ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ਼ਸਤ ਚਾਕਰਾਯਣ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸੋ।” ਉੱਤਰ, “ਜੋ ਸਾਹ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਪਾਨ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵ੍ਯਾਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ।” ਉਸ਼ਸਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜਿਵੇਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘ਇਹ ਗਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਘੋੜਾ ਹੈ’, ਇਉਂ ਦੱਸੋ। ਉਹ ਆਤਮਾ ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸੋ।” ਉੱਤਰ, “ਤੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਣ ਸਕਦਾ, ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦਾ, ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ। ਇਹੀ ਉਹ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ। ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੁਖੀ ਹੈ।” ਉਸ਼ਸਤ ਨੇ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਗਾਰਗੀ ਵਾਕਕਨਵੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੱਟੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਟੀਆਂ ਹਨ?” ਉੱਤਰ, “ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਗਾਰਗੀ।” “ਹਵਾ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?” “ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ।” “ਆਕਾਸ਼ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?” “ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ।” “ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?” “ਸੁਗਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ।” “ਸੁਗਮ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?” “ਸੂਰਜ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ।” “ਸੂਰਜ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?” “ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ।” “ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?” “ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ।” “ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?” “ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ।” “ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?” “ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ।” “ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?” “ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ।” “ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?” “ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ।” “ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸ ਵਿੱਚ?” ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਗਾਰਗੀ, ਹੋਰ ਨਾ ਪੁੱਛ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਝੜ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਹੈਂ।” ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਦਾਲਕ ਆਰੁਣੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ, ਅਸੀਂ ਮਦਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਤੰਜਲ ਕਾਪਯਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿਦਿਆ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਗੰਧਰਵ ਨੇ ਆ ਘੇਰਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?’ ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, ‘ਮੈਂ ਕਬੰਧ ਅਥਰਵਣ ਹਾਂ।’” ਕਬੰਧ ਅਥਰਵਣ ਨੇ ਪਤੰਜਲ ਕਾਪਯਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯਜਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਧਾਗਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਲੋਕ, ਪਰਲੋਕ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ?” ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, “ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਭਗਵਨ।” ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਯੰਤਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਇਹ ਲੋਕ, ਪਰਲੋਕ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?” ਉੱਤਰ, “ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਭਗਵਨ।” ਕਬੰਧ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਇਹ ਧਾਗਾ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਯੰਤਾ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ, ਲੋਕ ਗਿਆਨੀ, ਦੇਵ ਗਿਆਨੀ, ਵੇਦ ਗਿਆਨੀ, ਯਜਨ ਗਿਆਨੀ, ਜੀਵ ਗਿਆਨੀ, ਆਤਮਾ ਗਿਆਨੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਉਹ ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਵਲ ਮੁੜੇ, “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਧਾਗਾ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਯੰਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸਿਰ ਝੜ ਜਾਵੇਗਾ।” ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ, ਗੌਤਮ, ਉਹ ਧਾਗਾ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਯੰਤਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।” “ਜੇ ਕੋਈ ਆਖੇ, ‘ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ’, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਾਣਣ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੇ।” “ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ।” ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹਵਾ, ਗੌਤਮ, ਉਹ ਧਾਗਾ ਹੈ; ਹਵਾ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਲੋਕ, ਪਰਲੋਕ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਗਏ।’ ਹਵਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਯੰਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।” “ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖੜਾ ਹੈ, ਪਰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਯੰਤਾ, ਅਮਰ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਾਜ਼੍ਯਾਵਲਕਯ ਨੇ ਸਭ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਸਭ ਵਿਦਵਾਨ, ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।