ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਬਾਰੇ ਮਹਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮਧੁ (ਹਣੀ) ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਮਧੁ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਮਰ ਪੁਰਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮਧੁ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਲਈ ਮਧੁ ਹਨ। ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਮਰ ਪੁਰਖ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹੀਏ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਪੋਕ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਸਾਰੇ ਆਤਮਾਵਾਂ ਇਸ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਮਧੁ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਧਿਚ ਅਥਰਵਣ ਨੇ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵੇਖ ਕੇ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ: "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵੱਡੀ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਦਧਿਚ ਨੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਿਰ ਰਾਹੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਧੁ ਸਿਖਾਇਆ।" ਦੁਬਾਰਾ, ਦਧਿਚ ਅਥਰਵਣ ਨੇ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਨੂੰ ਮਧੁ ਦੱਸਿਆ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ: "ਅਸ਼ਵਿਨੋ, ਤੁਸੀਂ ਦਧਿਚ ਦਾ ਸਿਰ ਘੋੜੇ ਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਟਵਸ਼ਟਰੀ ਦਾ ਗੁਪਤ ਮਧੁ ਦੱਸਿਆ, ਜੋ ਬਾਂਹ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।" ਇਹੀ ਮਧੁ ਹੈ, ਜੋ ਦਧਿਚ ਅਥਰਵਣ ਨੇ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ: "ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਚਾਰ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਪੰਛੀ ਬਣ ਕੇ ਅੱਗੇ ਆਦਮੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪੁਰਖ ਹਰ ਸਰੀਰ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਛੁਪਿਆ ਨਹੀਂ, ਕੁਝ ਵੀ ਢੱਕਿਆ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਮਧੁ ਹੈ, ਜੋ ਦਧਿਚ ਅਥਰਵਣ ਨੇ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ: "ਉਹ ਹਰ ਰੂਪ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣ ਗਿਆ; ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਕੋਈ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇੰਦਰ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਘੋੜੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ, ਦਸਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋਤੇ ਹਨ।" ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਨਾ ਪਹਿਲਾ, ਨਾ ਪਿੱਛਲਾ, ਨਾ ਅੰਦਰ, ਨਾ ਬਾਹਰ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ। ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਜਾਂ, ਇਹ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਹੈ: ਵਸ਼ਾ ਤੋਂ ਔਰਪਣਯਾ, ਔਰਪਣਯਾ ਤੋਂ ਗੌਤਮ, ... (ਇਸ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲੜੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਦੇ ਹਨ।) ਆਖਰਕਾਰ, ਬ੍ਰਹਮ ਆਪ-ਜਨਮ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੁਤਿਮਸ਼ਿਆ ਤੋਂ ਗੌਪਵਾਨਾ, ਗੌਪਵਾਨਾ ਤੋਂ ਕੌਸ਼ਿਕਾ, ਕੌਸ਼ਿਕਾ ਤੋਂ ਕੌਂਡਿਨਿਆ, ... (ਇਹ ਲੜੀ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਘ੍ਰਿਤਕੌਸ਼ਿਕਾ ਤੋਂ ਪਰਾਸ਼ਰਯਾਨਾ, ਪਰਾਸ਼ਰਯਾਨਾ ਤੋਂ ਜਟੁਕਰਨਿਆ, ਜਟੁਕਰਨਿਆ ਤੋਂ ਅਸੁਰਯਾਨਾ, ... (ਇਸ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਆਖਰਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।) ਬ੍ਰਹਮ ਆਪ-ਜਨਮ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਵੱਡਾ ਯਜਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ। ਉਥੇ ਕੁਰੂ ਅਤੇ ਪਾਂਚਾਲ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਜਨਕ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ?" ਉਸਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਵਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਹਰ ਗਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੰਗਾਂ 'ਤੇ ਦਸ ਸੋਨੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਬੰਨ੍ਹੇ। ਜਨਕ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਗਾਂਵਾਂ ਲੈ ਜਾਵੇ।" ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਮਸ਼ਰਵ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਗਾਂਵਾਂ ਲੈ ਜਾ।" ਉਹ ਲੈ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ, "ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ?" ਫਿਰ, ਜਨਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੂਜਾਰੀ ਆਸ਼ਵਲ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹੋ?" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਹਾਂ।" ਆਸ਼ਵਲ ਨੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਜਦ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੌਤ ਦੁਆਰਾ ਫੜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੋਤ੍ਰ ਪੂਜਾਰੀ, ਬੋਲ, ਅੱਗ—ਕਿਉਂਕਿ ਬੋਲ ਯਜਨ ਦਾ ਹੋਤ੍ਰ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੋਲ, ਅੱਗ, ਹੋਤ੍ਰ—ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਦ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੁਆਰਾ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ?" ਉੱਤਰ: "ਅਧਵਰਯੁ ਪੂਜਾਰੀ, ਅੱਖ, ਸੂਰਜ—ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਖ ਯਜਨ ਦੀ ਅਧਵਰਯੁ ਹੈ।" ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪੱਖਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ?" ਉੱਤਰ: "ਬ੍ਰਹਮਨ ਪੂਜਾਰੀ, ਮਨ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ—ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਯਜਨ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ।" ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਵਿਚਲਾ ਆਕਾਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ, ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਵਰਗ ਲੋਕ 'ਚ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਦਾ?" ਉੱਤਰ: "ਉਦਗਾਤ੍ਰ ਪੂਜਾਰੀ, ਵਿਧੀ, ਸਾਹ—ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹ ਯਜਨ ਦਾ ਉਦਗਾਤ੍ਰ ਹੈ।" ਸਾਹ, ਹਵਾ, ਉਦਗਾਤ੍ਰ ਦੀ ਉਚਾਰਣ—ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਉੱਤਮ ਮੁਕਤੀ। ਫਿਰ, "ਹੋਤ੍ਰ ਕਿੰਨੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰਦਾ?" "ਤਿੰਨ—ਪੁਰੋਨੁਵਾਕਿਆ, ਯਾਜਿਆ, ਸਸ਼ਿਆ।" ਪੁਰੋਨੁਵਾਕਿਆ ਨਾਲ ਧਰਤੀ, ਯਾਜਿਆ ਨਾਲ ਵਿਚਲਾ ਲੋਕ, ਸਸ਼ਿਆ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਜਿੱਤਦਾ। "ਅਧਵਰਯੁ ਕਿੰਨੀ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਾਉਂਦਾ?" "ਤਿੰਨ—ਜੋ ਭੜਕਦੀ, ਜੋ ਵਗਦੀ, ਜੋ ਥਾਂ ਲੈਂਦੀ।" ਭੜਕਦੀ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਲੋਕ, ਵਗਦੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲੋਕ, ਥਾਂ ਲੈਂਦੀ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਲੋਕ। "ਬ੍ਰਹਮਨ ਪੂਜਾਰੀ ਕਿੰਨੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਯਜਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ?" "ਇੱਕ—ਮਨ।" ਮਨ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਅਨੰਤ ਹਨ। ਅਨੰਤ ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਚਾ ਲੋਕ ਜਿੱਤਦਾ। "ਉਦਗਾਤ੍ਰ ਕਿੰਨੀ ਸਤੋਤ੍ਰਾਂ ਉਚਾਰਦਾ?" "ਤਿੰਨ—ਪੁਰੋਨੁਵਾਕਿਆ, ਯਾਜਿਆ, ਸਸ਼ਿਆ; ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ।" ਪੁਰੋਨੁਵਾਕਿਆ ਸਾਹ, ਯਾਜਿਆ ਨੀਵਾਂ ਸਾਹ, ਸਸ਼ਿਆ ਵਿਆਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਸਾਹ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਤਦਾ। ਫਿਰ ਆਸ਼ਵਲ ਨੇ ਪੁੱਛਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਜਾਰਤਕਾਰਵ ਆਰਤਭਾਗਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਕਿੰਨੇ ਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਹਨ?" "ਅੱਠ ਗ੍ਰਹ, ਅੱਠ ਅਤਿਗ੍ਰਹ।" ਸਾਹ ਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਅਪਾਨ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਹੈ—ਅਪਾਨ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਭ ਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਰਸ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਹੈ—ਜਿਭ ਨਾਲ ਸਵਾਦ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੋਲ ਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਨਾਮ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਹੈ—ਬੋਲ ਨਾਲ ਨਾਮ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਖ ਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਰੂਪ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਹੈ—ਅੱਖ ਨਾਲ ਰੂਪ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਕੰਨ ਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਧੁਨੀ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਹੈ—ਕੰਨ ਨਾਲ ਧੁਨੀਆਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਇੱਛਾ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਹੈ—ਮਨ ਨਾਲ ਇੱਛਾਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੱਥ ਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਕਰਮ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਹੈ—ਹੱਥ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਮੜੀ ਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਹੈ—ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ। "ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੌਤ ਲਈ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਮੌਤ ਭੋਜਨ?" "ਅੱਗ ਮੌਤ ਹੈ; ਭੋਜਨ ਲੈ ਕੇ, ਫਿਰ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਮਰਦਾ, ਕੀ ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ?" "ਨਾਮ।" ਨਾਮ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਅਨੰਤ ਹਨ; ਅਨੰਤ ਨਾਲ ਸੱਚਾ ਲੋਕ ਜਿੱਤਦਾ। "ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਮਰਦਾ, ਕੀ ਸਾਹ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?" "ਨਹੀਂ; ਉਹ ਇਥੇ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਫੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫੂਲ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਦ ਮਰੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੋਲ ਅੱਗ ਨੂੰ, ਸਾਹ ਹਵਾ ਨੂੰ, ਅੱਖ ਸੂਰਜ ਨੂੰ, ਮਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਕੰਨ ਨੂੰ, ਧਰਤੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਆਕਾਸ਼ ਆਤਮਾ ਨੂੰ, ਪੌਦੇ ਵਾਲੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ, ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ, ਲਹੂ ਤੇ ਵੀਰਜ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਕੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ?" "ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਲਿਆਓ।" ਆਰਤਭਾਗਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਆਓ, ਇਹ ਅਸੀਂ ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਣੀਏ।" "ਕੀ ਇਹ ਐਸਾ ਨਹੀਂ, ਕੀ ਇਹ ਮਿਲਿਆ ਨਹੀਂ?" ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਕਰਮ ਸੀ; ਜੋ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਲਾਹੀ, ਕਰਮ ਸੀ। ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਚੰਗਾ, ਮੰਦ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮੰਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਆਰਤਭਾਗਾ ਨੇ ਪੁੱਛਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਭੁਜਯੁ ਲਾਹਿਆਯਨੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ, ਅਸੀਂ ਮਦਰਾ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਭਿਖਾਰੀ ਵਜੋਂ ਗਏ। ਪਤੰਜਕਲਾ ਕਾਪਿਆ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਗੰਧਰਵ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?' ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਮੈਂ ਸ਼ੁਧਨਵਨ ਆੰਗਿਰਸ ਹਾਂ।' ਜਦ ਅਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ?' ਹੁਣ ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ: ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ?" ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਉਹ ਉਥੇ ਗਏ, ਜਿਥੇ ਅਸ਼ਵ-ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਅਸ਼ਵ-ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੇ?" "ਵਿਦੇਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਤੀ-ਦੋ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਦੋ ਵਾਰੀ ਵੱਧ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਮੁੰਦਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰੀ ਵੱਧ ਘੇਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਰੇਜ਼ਰ ਦੇ ਧਾਰ ਜਾਂ ਮੱਖੀ ਦੇ ਪੰਖ ਵਾਂਗ ਪਤਲੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ, ਵੱਡਾ ਪੰਛੀ ਬਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਯੂ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ; ਵਾਯੂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਯੂ ਦੀ ਸਲਾਹੀ ਹੋਈ; ਵਾਯੂ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦਾ, ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ।" ਫਿਰ ਭੁਜਯੁ ਨੇ ਪੁੱਛਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਕਹੋਦਾ ਕਉਸ਼ੀਤਕੇਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੱਸੋ ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਅਪਰਤੱਖ; ਉਹ ਆਤਮਾ ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੈ।" "ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੈ।" "ਕਿਹੜਾ ਆਤਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੈ?" "ਜੋ ਭੁੱਖ, ਪਿਆਸ, ਦੁਖ, ਮੋਹ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।" ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਧਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਭਿਖਾਰੀ ਜੀਵਨ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰਹੋ; ਬਚਪਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਬੋਲ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ? ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣਦਾ, ਉਹੀ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ। ਫਿਰ ਕਹੋਦਾ ਨੇ ਪੁੱਛਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਜਨਕ ਦੇ ਯਜਨ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਚਰਚਾ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ, ਬ੍ਰਹਮ, ਕਰਮ, ਮੁਕਤੀ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਬਾਰੇ ਉੱਚੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।