ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬ੍ਰਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਮਿਸਾਲ ਵਾਂਗ ਦੱਸਿਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਗ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਧੁ (ਸ਼ਹਦ) ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅੱਗ ਦੇ ਮਧੁ ਹਨ। ਇਸ ਅੱਗ ਵਿਚ ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਮਰ ਪੁਰਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਾਕ (ਬੋਲੀ) ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਖ—ਆਤਮਾ, ਅਮਰ, ਬ੍ਰਹਮ—ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਕਾਸ਼ (ਅੰਤਰਿਕਸ਼) ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਧੁ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਮਧੁ ਹਨ। ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਮਰ ਪੁਰਖ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਹਿਰਦੇ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ, ਇਹ ਅਮਰ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹਵਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਧੁ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਵਾ ਦੇ ਮਧੁ ਹਨ। ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਮਰ ਪੁਰਖ ਹਵਾ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਹ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ, ਇਹ ਅਮਰ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਵੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਧੁ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮਧੁ ਹਨ। ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਮਰ ਪੁਰਖ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਅੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ, ਇਹ ਅਮਰ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਚੰਨਣੀ ਵੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਧੁ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਚੰਨਣੀ ਦੇ ਮਧੁ ਹਨ। ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਮਰ ਪੁਰਖ ਚੰਨਣੀ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ, ਇਹ ਅਮਰ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ (ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ) ਵੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਧੁ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮਧੁ ਹਨ। ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਮਰ ਪੁਰਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਕੰਨ, ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ, ਇਹ ਅਮਰ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਬਿਜਲੀ (ਚਮਕ) ਵੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਧੁ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਮਧੁ ਹਨ। ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਮਰ ਪੁਰਖ ਬਿਜਲੀ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ, ਇਹ ਅਮਰ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਗੱਜਣ (ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੀ ਗੂੰਜ) ਵੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਧੁ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਗੱਜਣ ਦੇ ਮਧੁ ਹਨ। ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਮਰ ਪੁਰਖ ਗੱਜਣ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਧੁਨੀ, ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ, ਇਹ ਅਮਰ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਧਰਮ ਵੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਧੁ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਧਰਮ ਦੇ ਮਧੁ ਹਨ। ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਮਰ ਪੁਰਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ, ਇਹ ਅਮਰ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਸੱਚਾਈ ਵੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਧੁ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਮਧੁ ਹਨ। ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਮਰ ਪੁਰਖ ਸੱਚ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਸੱਚ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ, ਇਹ ਅਮਰ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ ਵੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਧੁ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਮਧੁ ਹਨ। ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਮਰ ਪੁਰਖ ਇਨਸਾਨ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ, ਇਹ ਅਮਰ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਆਪ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਧੁ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਦੇ ਮਧੁ ਹਨ। ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਮਰ ਪੁਰਖ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ, ਇਹ ਅਮਰ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹੀਏ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੀਲੇ ਕੇਂਦਰ ਤੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਦੇਵਤੇ, ਲੋਕ, ਸਾਹ, ਤੇ ਆਤਮਾ—ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਮਧੁ ਹੈ ਜੋ ਦਧਿਚ ਅਥਰਵਣ ਨੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਕਵੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਮਨੁੱਖੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵੱਡੀ, ਭਾਰੀ ਵਸਤੂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਬਰਸਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦਧਿਚ ਨੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਿਰ ਰਾਹੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਧੁ ਦੱਸਿਆ।" ਇਹ ਉਹ ਮਧੁ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ, ਤੁਸੀਂ ਦਧਿਚ ਦਾ ਸਿਰ ਘੋੜੇ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਧੁ, ਟਵਸ਼ਟ੍ਰਿ ਦਾ ਗੁਪਤ ਰਾਜ, ਜੋ ਬਾਂਹ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦੱਸਿਆ।" ਇਹ ਉਹ ਮਧੁ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਬਣਾਇਆ, ਚਾਰ ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਬਣਾਇਆ; ਉਹ ਪੰਛੀ ਬਣ ਕੇ ਅੱਗੇ ਗਿਆ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪੁਰਖ ਹਰ ਸਰੀਰ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਕੁਝ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਛੁਪਿਆ ਨਹੀਂ, ਕੁਝ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਛੁਪਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਉਹ ਮਧੁ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਉਹ ਹਰ ਰੂਪ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਇੰਦਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਘੋੜੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਜੋਤੇ ਹੋਏ ਹਨ।" ਇਹੀ ਉਹ ਘੋੜੇ ਹਨ, ਇਹੀ ਦਹਾਕੇ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਹਨ। ਇਹੀ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਨਾ ਬਾਅਦ, ਨਾ ਅੰਦਰ, ਨਾ ਬਾਹਰ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜਾਂ, ਇਹ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਹੈ: ਵਸ਼ਾ ਤੋਂ ਔਰਪਣਯ, ਔਰਪਣਯ ਤੋਂ ਗੌਤਮ, ... (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਣਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ), ਆਖਿਰਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਤੱਕ, ਜੋ ਆਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੁਤਿਮਾਸ਼ਯ ਤੋਂ ਗੌਪਵਨ, ... (ਲੰਬੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ), ਅਤੇ ਅਗਨਿਵੇਸ਼ਯ ਤੋਂ ਅਗਨਿਵੇਸ਼ਯ, ਹੰਡੀਲਯ, ਅਨਭਿਮਲਤਾ, ... (ਹੋਰ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ)। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਉਚਿਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਯਜਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਉਥੇ ਕੁਰੂਆਂ ਤੇ ਪਾਂਚਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਜਨਕ ਨੇ ਸੋਚਿਆ: "ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਕੌਣ ਹੈ?" ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਇਕ ਥਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਵਾਧੀਆਂ, ਤੇ ਹਰ ਗਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਦਸ-ਦਸ ਸੋਨੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਆਦਰਨੀਯੋ, ਜਿਹੜਾ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਹ ਗਾਂ ਲੈ ਜਾਵੇ।" ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਯਾਜ੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਮਾਸ਼੍ਰਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਪਿਆਰੇ ਸਮਾਸ਼੍ਰਵ, ਇਹ ਗਾਂ ਲੈ ਜਾ।" ਉਹ ਗਾਂ ਲੈ ਗਿਆ। ਬਾਕੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਏ, ਕਹਿੰਦੇ, "ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨੀ ਹੈ?" ਤਦ ਜਨਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਆਸ਼ਵਲ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਯਾਜ੍ਨਵਲਕਯ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨੀ ਹੋ?" ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ: "ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਗਾਂ ਦੇ ਖੋਜੀ ਹਾਂ।" ਆਸ਼ਵਲ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਸ਼ਵਲ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਜਦ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੌਤ ਵਲ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਯਜਮਾਨ ਮੌਤ ਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?" ਯਾਜ੍ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਹੋਤ੍ਰ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਬੋਲੀ, ਅੱਗ—ਇਹ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੋਲੀ ਯਜਨ ਦੀ ਹੋਤ੍ਰ ਹੈ।" ਇਹ ਬੋਲੀ, ਇਹ ਅੱਗ, ਇਹ ਹੋਤ੍ਰ—ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਹੈ, ਯਜਮਾਨ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਆਇਆ: "ਅਧਵਰਯੁ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਅੱਖ, ਸੂਰਜ—ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਖ ਅਧਵਰਯੁ ਹੈ।" ਇਹ ਅੱਖ, ਇਹ ਸੂਰਜ, ਇਹ ਅਧਵਰਯੁ—ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ। ਪੁੱਛਿਆ: "ਪੱਖਵਾਂ (ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਘਟਦੇ ਚੰਦ) ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਯਜਮਾਨ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?" ਉੱਤਰ: "ਬ੍ਰਹਮਨ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਮਨ, ਚੰਨਣੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ।" ਇਹ ਮਨ, ਇਹ ਚੰਨਣੀ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਨ—ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ। ਪੁੱਛਿਆ: "ਇਹ ਮੱਧਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਯਜਮਾਨ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?" ਉੱਤਰ: "ਉਦਗਾਤ੍ਰ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਸਾਹ—ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹ ਉਦਗਾਤ੍ਰ ਹੈ।" ਇਹ ਸਾਹ, ਇਹ ਹਵਾ, ਇਹ ਉਦਗਾਤ੍ਰ—ਇਹੀ ਉੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੋਤ੍ਰ ਅੱਜ ਕਿੰਨੀਆਂ ਰਿੱਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ?" ਉੱਤਰ: "ਤਿੰਨ ਨਾਲ—ਪੁਰੋਨੁਵਾਕਿਆ, ਯਾਜਿਆ, ਤੇ ਸ਼ਸਿਆ।" ਪੁਰੋਨੁਵਾਕਿਆ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਲੋਕ, ਯਾਜਿਆ ਨਾਲ ਮੱਧ ਲੋਕ, ਸ਼ਸਿਆ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। "ਅਧਵਰਯੁ ਅੱਜ ਕਿੰਨੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ?" ਉੱਤਰ: "ਤਿੰਨ—ਉੱਤਸ਼ਲ, ਉਤ੍ਪਲ, ਤੇ ਨਿਵੇਸ਼।" ਉੱਤਸ਼ਲ ਨਾਲ ਦੇਵ ਲੋਕ, ਉਤ੍ਪਲ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ, ਨਿਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। "ਬ੍ਰਹਮਨ ਪੁਰੋਹਿਤ ਕਿੰਨੀਆਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਯਜਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ?" ਉੱਤਰ: "ਇੱਕ ਨਾਲ—ਮਨ ਨਾਲ। ਮਨ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਨੰਤ ਹਨ। ਅਨੰਤ ਨਾਲ ਹੀ ਸਤ ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਉਦਗਾਤ੍ਰ ਕਿੰਨੀਆਂ ਸਤੋਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ?" ਉੱਤਰ: "ਤਿੰਨ ਨਾਲ—ਪੁਰੋਨੁਵਾਕਿਆ, ਯਾਜਿਆ, ਸ਼ਸਿਆ; ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਤੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ। ਪੁਰੋਨੁਵਾਕਿਆ ਸਾਹ, ਯਾਜਿਆ ਉਤਾਰਾ ਸਾਹ, ਸ਼ਸਿਆ ਵਿਆਨ ਹੈ।" ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਸਾਹ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਆਸ਼ਵਲ ਨੇ ਪੁੱਛਣਾ ਬੰਦ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਜਰਤਕਾਰਵ ਆਰਤਭਾਗ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਕਿੰਨੇ ਗ੍ਰਹ ਤੇ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਹਨ?" ਉੱਤਰ: "ਅੱਠ ਗ੍ਰਹ ਤੇ ਅੱਠ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਹਨ।" "ਕਿਹੜੇ ਹਨ?" ਸਾਹ ਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਪਾਨ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਫੜਦਾ ਹੈ—ਅਪਾਨ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਭ ਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਰਸ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਫੜਦਾ ਹੈ—ਜੀਭ ਨਾਲ ਸਵਾਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੋਲੀ ਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਨਾਮ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਫੜਦਾ ਹੈ—ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਨਾਂ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਖ ਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਰੂਪ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਫੜਦਾ ਹੈ—ਅੱਖ ਨਾਲ ਰੂਪ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੰਨ ਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਧੁਨੀ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਫੜਦਾ ਹੈ—ਕੰਨ ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਇੱਛਾ ਅਤਿਗ੍ਰਹ ਫੜਦਾ ਹੈ—ਮਨ ਨਾਲ ਇੱਛਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ, ਪਰਮ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਮਰ ਆਤਮਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ।