ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਹੋਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਭਰਦਵਾਜ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਜਮਦਗਨੀ, ਵਸੀਸਟ ਅਤੇ ਕਸ਼ਯਪ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਚਾਣ ਕਰਵਾਈ ਗਈ: "ਇਹ ਗੌਤਮ ਹੈ, ਇਹ ਭਰਦਵਾਜ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਹੈ, ਇਹ ਜਮਦਗਨੀ ਹੈ; ਇਹ ਵਸੀਸਟ ਹੈ, ਇਹ ਕਸ਼ਯਪ ਹੈ।" ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਬੋਲਣਾ 'ਅਤ੍ਰੀ' ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੋਲਣ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅਨਾਜ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਅਰਥ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦਾ ਭੋਜਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ: ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ—ਇੱਕ ਅਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਦੂਜਾ ਨਿਰਾਕਾਰ; ਇੱਕ ਮਰਣ ਵਾਲਾ, ਦੂਜਾ ਅਮਰ; ਇੱਕ ਅਡੋਲ, ਦੂਜਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ; ਇੱਕ ਪ੍ਰਗਟ, ਦੂਜਾ ਅਪ੍ਰਗਟ। ਜੋ ਅਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਵਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ—ਇਹ ਮਰਣ ਵਾਲਾ, ਅਡੋਲ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰ ਹੈ। ਨਿਰਾਕਾਰ ਰੂਪ—ਹਵਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਅਮਰ ਹੈ, ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਹੈ। ਇਸ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਅਮਰ, ਅਤੇ ਅਸਲ ਦੀ ਰਸ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਗੋਲ ਅੰਦਰ ਹੈ—ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਰਸ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਆਤਮਾ ਵੀ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ—ਜੋ ਸਾਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ—ਇਹ ਮਰਣ ਵਾਲਾ, ਅਡੋਲ, ਅਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਅਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਮਰਣ ਵਾਲੇ, ਅਡੋਲ, ਅਤੇ ਮੌਜੂਦ ਦੀ ਰਸ ਅੱਖ ਹੈ—ਮੌਜੂਦ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਰਸ ਹੈ। ਨਿਰਾਕਾਰ ਰੂਪ—ਸਾਸ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਅਮਰ ਹੈ, ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਹੈ। ਇਸ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਅਮਰ, ਅਤੇ ਅਸਲ ਦੀ ਰਸ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਜੋ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਰਸ ਹੈ। ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੂਪ ਰਾਜਸੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਚਿੱਟੇ ਉਨ ਦੇ ਕਪੜੇ ਵਾਂਗ, ਜुगਨੂ ਵਾਂਗ, ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ। ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ, ਉਹਦੀ ਚਮਕ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਇਆ: "ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ।" ਕਿਉਂਕਿ "ਇਹ ਨਹੀਂ" ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ "ਸੱਚ ਦਾ ਸੱਚ"। ਸਾਸ ਸੱਚ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ ਨੇ ਮੈਤ੍ਰਈ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਮੈਤ੍ਰਈ, ਮੈਂ ਇਥੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ। ਆਓ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੇ ਕਾਟਯਾਨੀ ਲਈ ਆਖਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਾਂ।" ਮੈਤ੍ਰਈ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਜੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਧਨ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇ, ਕੀ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਅਮਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹਾਂ?" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਜਿਵੇਂ ਧਨੀ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਵੀ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੇਂਗੀ; ਪਰ ਧਨ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ।" ਮੈਤ੍ਰਈ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅਮਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਜੋ revered one ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੱਸੋ।" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਤੂੰ ਪਿਆਰੇ ਬੋਲ ਬੋਲਿਆ, ਆ ਬੈਠ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਜਦ ਮੈਂ ਸਮਝਾਵਾਂ, ਤੂੰ ਸੋਚ।" ਮੈਤ੍ਰਈ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਬੋਲੋ, revered one।" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਹੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ—ਉਪਨਿਸ਼ਦ—ਬ੍ਰਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ—ਇਸ ਦੇ ਵਿਭਾਗ, ਖੰਡ, ਅਤੇ ਅੰਗ।" ਫਿਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਆਈ: "ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਲੋਕਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਜੀਵਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਇਹੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਇਹੀ ਲੋਕ, ਇਹੀ ਦੇਵਤੇ, ਇਹੀ ਜੀਵ, ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ—ਇਹ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਹੈ।" ਜਿਵੇਂ ਡੌਲ ਨੂੰ ਵੱਜਣ ਤੇ, ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਡੌਲ ਜਾਂ ਵੱਜਣ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਫੜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਤੰਬੂਰਾ ਵੱਜਣ ਤੇ, ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਤੰਬੂਰੇ ਜਾਂ ਵੱਜਣ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਫੜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੰਖ ਵੱਜਣ ਤੇ, ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਸ਼ੰਖ ਜਾਂ ਵੱਜਣ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਫੜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗਿੱਲੀ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਅੱਗ ਜਲਾਉਣ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੂੰਆਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਾਸ—ਇਹ ਰਿਗਵੈਦ, ਯਜੁਰਵੈਦ, ਸਮਵੈਦ, ਅਥਰਵਾਂਗੀਰਸ, ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣ, ਗਿਆਨ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਸ਼ਲੋਕ, ਸੁਤਰ, ਵਿਆਖਿਆ, ਟਿੱਪਣੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਸਾਸ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇਕ ਟਿਕਾਣਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਛੂਆਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਚਮੜੀ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਸਾਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਨੱਕ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸੁਆਦਾਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਜੀਭ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਅੱਖ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਕੰਨ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਮਨ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਵੈਦਾਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬੋਲੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੱਥ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਪੈਰ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਜਨਨ-ਅੰਗ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਮਲ-ਵਿਸਰਜਨ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਗੁਦਾ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹਿਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਨਮਕ ਦਾ ਡਲਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਣ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਚੱਖਣ ਤੇ ਉਹ ਨਮਕੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਮਹਾਨ, ਅੰਤਹੀਨ, ਅਨੰਤ, ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਖਰੀ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਐਸਾ ਮੈਂ ਆਖਦਾ ਹਾਂ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਮੈਤ੍ਰਈ ਨੇ ਆਖਿਆ: "Revered one, ਤੁਸੀਂ ਆਖ ਕੇ ਕਿ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਖਰੀ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਝਾ ਦਿੱਤਾ।" ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਨਹੀਂ, ਪਿਆਰੀ, ਮੈਂ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ; ਇਹ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੈ।" ਜਿੱਥੇ ਦੁਆਲਤਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਸੁੰਘਦਾ, ਸੁਣਦਾ, ਗੱਲ ਕਰਦਾ, ਸੋਚਦਾ, ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਿਸ ਰਾਹੀਂ, ਕਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ? ਕਿਸ ਨੂੰ ਸੁੰਘਿਆ ਜਾਵੇ? ਕਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਜਾਵੇ? ਕਿਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ? ਕਿਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਜਾਵੇ? ਕਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ? ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਸ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ? ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਸ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ? ਫਿਰ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਈ: ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੀਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮੀਹ ਹਨ। ਜੋ ਚਮਕਦਾ, ਅਮਰ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਚਮਕਦਾ, ਅਮਰ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਮਰ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੀਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੀਹ ਹਨ। ਜੋ ਚਮਕਦਾ, ਅਮਰ ਮਨੁੱਖ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਚਮਕਦਾ, ਅਮਰ ਮਨੁੱਖ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਮਰ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਗ, ਇਹ ਆਕਾਸ਼, ਇਹ ਹਵਾ, ਇਹ ਸੂਰਜ, ਇਹ ਚੰਦ, ਇਹ ਦਿਸਾਵਾਂ, ਇਹ ਬਿਜਲੀ, ਇਹ ਗੁੜਗੜ, ਇਹ ਧਰਮ, ਇਹ ਸੱਚ—ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੀਹ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੀਹ ਹਨ। ਜੋ ਚਮਕਦਾ, ਅਮਰ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਚਮਕਦਾ, ਅਮਰ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ, ਬੋਲੀ, ਹਿਰਦੇ, ਸਾਸ, ਅੱਖ, ਮਨ, ਕੰਨ, ਸੁਖਮ-ਸਰੀਰ, ਆਵਾਜ਼, ਅੰਦਰੂਨੀ ਧਰਮ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਮਰ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਧੀਕ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਹੀ ਅਮਰ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ।