ପୁରୁଷୋ ଵାଅକ୍ଷିତିଃ, ସହୀଦମନ୍ନଂ ପୁନଃ-ପୁନର୍ଜନଯତେ॥ ଯୋଵୈତାମକ୍ଷିତିଂ ଵେଦେତି, ପୁରୁଷୋ ଵାଅକ୍ଷିତିଃ॥ ସହୀଦମନ୍ନଂ ଧିଯା-ଧିଯା ଜନଯତେ କର୍ମଭିଃ ଯଦ୍ଧୈତନ୍ନକୁର୍ଯାତ୍ କ୍ଷୀଯେତ ହ॥ ସୋଽନ୍ନମତ୍ତି ପ୍ରତୀକେନେତି, ମୁଖଂ ପ୍ରତୀକଂ, ମୁଖେନେତ୍ଯ୍ ଏତତ୍॥ ସଦେଵାନପିଗଚ୍ଛତି, ସଊର୍ଜମୁପଜୀଵତୀତି ପ୍ରଶଁସା
ମଣିଷ ଅକ୍ଷୟତାର ଚିହ୍ନ, ସେ ପୁନିପୁନି ଏହି ଖାଦ୍ୟକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଯିଏ ଏହି ଅକ୍ଷୟତାକୁ ଜାଣେ, ସେ ମଣିଷ ଅକ୍ଷୟ। ସେ ଏହି ଖାଦ୍ୟକୁ ବୁଦ୍ଧି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଯଦି ସେ ଏହା କରିନଥାନ୍ତା, ଏହା କମିଯିବା। ସେ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ; ମୁହଁ ହେଉଛି ସେଇ ଚିହ୍ନ, ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ଖାଏ। ସେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଶକ୍ତି ଉପରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରେ—ଏହିପରି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି।
ତ୍ରୀଣ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନେଽକୁରୁତେତିଃ ମନୋ ଵାଚଂ ପ୍ରାଣଂ; ତାନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନେଽକୁରୁତାନ୍ଯତ୍ରମନା ଅଭୂଵଂ, ନାଦର୍ଶମ୍; ଅନ୍ଯତ୍ରମନା ଅଭୂଵଂ, ନାଶ୍ରୌଷମିତିଃ ମନସା ହ୍ଯ୍ ଏଵପଶ୍ଯତି, ମନସା ଶୃଣୋତି
ସେ ତିନିଟି ଜିନିଷ ନିଜ ପାଇଁ ରଖିଲେ: ମନ, କଥା ଓ ଶ୍ୱାସ। ସେ ଏହାମାନେ ନିଜ ପାଇଁ ରଖିଲେ। ଯେତେବେଳେ ମୋର ମନ ଅନ୍ୟ କଥାରେ ଥିଲା, ମୁଁ ଦେଖିପାରିଲିନି; ମୋର ମନ ଅନ୍ୟ କଥାରେ ଥିଲା, ମୁଁ ଶୁଣିପାରିଲିନି। କାରଣ, କେବଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ମନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଣାଯାଏ।
କାମଃ ସଙ୍କଲ୍ପୋଵିଚିକିତ୍ସାଶ୍ରଦ୍ଧାଶ୍ରଦ୍ଧା ଧୃତିରଧୃତିର୍ହ୍ରୀର୍ଧୀର୍ଭୀରିତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ମନ ଏଵ॥ ତସ୍ମାଦପି ପୃଷ୍ଠତ ଉପସ୍ପୃଷ୍ଟୋ ମନସା ଵିଜାନାତି
ଇଚ୍ଛା, ସଙ୍କଳ୍ପ, ସନ୍ଦେହ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଅଶ୍ରଦ୍ଧା, ଧୃତି, ଅଧୃତି, ଲଜ୍ଜା, ବୁଦ୍ଧି, ଭୟ—ଏସବୁ କେବଳ ମନରେ ଅଛି। ତେଣୁ, ପଛରୁ ଛୁଇଁଲେ ମଧ୍ୟ ମନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ।
ଯଃ କଶ୍ଚ ଶବ୍ଦୋ, ଵାଗେଵସୈଷାହ୍ଯନ୍ତଂ ଆଯତ୍ତୈଷାହିନ॥ ପ୍ରାଣୋଽପାନୋଵ୍ଯାନଉଦାନଃ ସମାନୋଽନଇତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରାଣଏଵୈତନ୍ମଯୋ ଵାଅଯମାତ୍ମାଃ ଵାଙ୍ମଯୋ, ମନୋମଯଃ, ପ୍ରାଣମଯଃ
ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଅଛି, ସେ କଥା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଏବଂ କଥା ମଧ୍ୟ ଏହା ଉପରେ ନିର୍ଭର। ଶ୍ୱାସ ମାନେ ହେଉଛି ନିଶ୍ୱାସ, ଉଶ୍ୱାସ, ବ୍ୟାପକ ଶ୍ୱାସ, ଉପରକୁ ଯିବା ଶ୍ୱାସ ଓ ସମ ଶ୍ୱାସ—ଏସବୁ ଶ୍ୱାସର ଅଂଶ। ଏହି ଆତ୍ମା କଥାରେ ଗଠିତ, ମନରେ ଗଠିତ, ଶ୍ୱାସରେ ଗଠିତ।
ତ୍ରଯୋ ଲୋକାଏତଏଵଃ ଵାଗେଵାଯଂ ଲୋକୋ, ମନୋଽନ୍ତରିକ୍ଷଲୋକଃ, ପ୍ରାଣୋଽସୌଲୋକଃ
ତିନିଟି ଜଗତ୍ ଅଛି: ଏହି ଜଗତ୍ କଥା, ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ମନ, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ ଶ୍ୱାସ।
ତ୍ରଯୋ ଵେଦା ଏତଏଵଃ ଵାଗେଵର୍ଗ୍ଵେଦୋ, ମନୋ ଯଜୁର୍ଵେଦଃ, ପ୍ରାଣଃ ସାମଵେଦଃ
ତିନିଟି ବେଦ ଅଛି: କଥା ହେଉଛି ଋଗ୍ବେଦ, ମନ ହେଉଛି ଯଜୁର୍ବେଦ, ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ସାମବେଦ।
ଦେଵାପିତରୋ ମନୁଷ୍ଯାଏତଏଵଃ ଵାଗେଵଦେଵା, ମନଃ ପିତରଃ, ପ୍ରାଣୋମାନୁଷ୍ଯାଃ
ଦେବତା, ପିତୃଗଣ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଅଛନ୍ତି: କଥା ହେଉଛି ଦେବତା, ମନ ହେଉଛି ପିତୃଗଣ, ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟ।
ପିତାମାତାପ୍ରଜୈତଏଵଃ ମନ ଏଵପିତା, ଵାଙ୍ ମାତା, ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରଜା
ପିତା, ମାଆ ଓ ସନ୍ତାନ ଅଛନ୍ତି: ମନ ହେଉଛି ପିତା, କଥା ହେଉଛି ମାଆ, ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ସନ୍ତାନ।
ଵିଜ୍ଞାତଂ ଵିଜିଜ୍ଞାସ୍ଯମଵିଜ୍ଞାତମେତଏଵଃ ଯତ୍କିଙ୍ଚ ଵିଜ୍ଞାତଂ ଵାଚସ୍ ତଦ୍ରୂପମ୍ ଵାଗ୍ଘିଵିଜ୍ଞାତା, ଵାଗେନଂ ତଦ୍ଭୂତ୍ଵାଵତି
ଯେଉଁଠି କିଛି ଜଣାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠି କିଛି ଜଣିବାକୁ ଅଛି, ଯେଉଁଠି କିଛି ଅଜଣା—ସମସ୍ତ କଥା କେବଳ ବାକ୍ରେ ଅଛି। ଯେଉଁଠି କିଛି ଜଣାଯାଇଛି, ସେହି ବାକ୍ର ରୂପ; ବାକ୍ ହିଁ ଜଣାଇବାର ଉପାୟ, ବାକ୍ ହିଁ ଏହାକୁ ହୋଇ ରକ୍ଷା କରେ।
ଯତ୍କିଙ୍ଚ ଵିଜିଜ୍ଞାସ୍ଯଂ ମନସସ୍ ତଦ୍ରୂପମ୍ ମନୋ ହିଵିଜିଜ୍ଞାସ୍ଯଂ, ମନ ଏନଂ ତଦ୍ଭୂତ୍ଵାଵତି
ଯେଉଁଠି କିଛି ଜଣିବାକୁ ଅଛି, ସେହି ମନର ରୂପ; ମନ ହିଁ ଜଣିବାକୁ ଥିବା ଜିନିଷ, ମନ ହିଁ ଏହାକୁ ହୋଇ ରକ୍ଷା କରେ।
ଯତ୍କିଙ୍ଚାଵିଜ୍ଞାତଂ ପ୍ରାଣସ୍ଯ ତଦ୍ରୂପମ୍ ପ୍ରାଣୋହ୍ଯଵିଜ୍ଞାତଃ, ପ୍ରାଣଏନଂ ତଦ୍ଭୂତ୍ଵାଵତି
ଯେଉଁଠି କିଛି ଅଜଣା, ସେହି ପ୍ରାଣର ରୂପ; ପ୍ରାଣ ହିଁ ଅଜଣା, ପ୍ରାଣ ହିଁ ଏହାକୁ ହୋଇ ରକ୍ଷା କରେ।
ତସ୍ଯୈ ଵାଚଃ ପୃଥିଵୀଶରୀରଂ, ଜ୍ଯୋତୀ ରୂପମଯମଗ୍ନିଃ॥ ତଦ୍ଯାଵତ୍ଯ୍ ଏଵଵାକ୍ ତାଵତୀ ପୃଥିଵୀ, ତାଵାନଯମଗ୍ନିଃ
ବାକ୍ର ଶରୀର ହେଉଛି ପୃଥିବୀ, ତାର ଆଲୋକର ରୂପ ହେଉଛି ଅଗ୍ନି। ବାକ୍ ଯେତେ ଅଛି, ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ସେତେ; ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ସେତେ।
ଅଥୈତସ୍ଯ ମନସୋ ଦ୍ଯୌଃ ଶରୀରଂ, ଜ୍ଯୋତୀ ରୂପମସାଵାଦିତ୍ଯଃ॥ ତଦ୍ଯାଵଦେଵମନସ୍ ତାଵତୀ ଦ୍ଯୌଃ ତାଵାନସାଵାଦିତ୍ଯଃ॥ ତୌମିଥୁନଁ ସମୈତାଂ॥ ତତଃ ପ୍ରାଣୋଽଜାଯତ॥ ସଇନ୍ଦ୍ରଃ, ସଏଷୋଽସପତ୍ନୋ॥ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ଵୈସପତ୍ନୋ॥ ନାସ୍ଯ ସପତ୍ନୋ ଭଵତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ଏହି ମନସ୍ ର ଶରୀର ହେଉଛି ଆକାଶ, ଏହାର ଆଲୋକମୟ ରୂପ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଯେତେ ମନସ୍ ଅଛି, ସେତେ ଆକାଶ ଅଛି, ସେତେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଛି। ଏହି ଦୁଇଟି ଏକସাথে ଯୋଡି ହୋଇଥାନ୍ତି। ଏହାରୁ ପ୍ରାଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ଇନ୍ଦ୍ର, ସେ ଅପରାଜିତ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଟିରେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ଅଛି। ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେଉଁଠି ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ନାହିଁ।
ଅଥୈତସ୍ଯ ପ୍ରାଣସ୍ଯାପଃ ଶରୀରଂ, ଜ୍ଯୋତୀ ରୂପମସୌଚନ୍ଦ୍ରଃ॥ ତଦ୍ଯାଵାନେଵପ୍ରାଣଃ ତାଵତ୍ଯ ଆପଃ ତାଵାନସୌଚନ୍ଦ୍ରଃ
ଏହି ପ୍ରାଣ ର ଶରୀର ହେଉଛି ଜଳ, ଏହାର ଆଲୋକମୟ ରୂପ ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ର। ଯେତେ ପ୍ରାଣ ଅଛି, ସେତେ ଜଳ ଅଛି, ସେତେ ଚନ୍ଦ୍ର ଅଛି।
ତଏତେସର୍ଵ ଏଵସମାଃ, ସର୍ଵେଽନନ୍ତାଃ॥ ସଯୋହୈତାନନ୍ତଵତ ଉପାସ୍ତେ, ଅନ୍ତଵନ୍ତଁ ସଲୋକଂ ଜଯତି ଅଥ ଯୋହୈତାନନନ୍ତାନୁପାସ୍ତେ, ଅନନ୍ତଁ ସଲୋକଂ ଜଯତି
ଏହି ସବୁ ଏକସମାନ, ସବୁ ଅସୀମ। ଯେଉଁଠି ଏହିଗୁଡିକୁ ସୀମିତ ଭାବେ ପୂଜା କରେ, ସେ ସୀମିତ ଜଗତ କୁ ଜିତିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ଏହିଗୁଡିକୁ ଅସୀମ ଭାବେ ପୂଜା କରେ, ସେ ଅସୀମ ଜଗତ କୁ ଜିତିଥାଏ।
ସଏଷସଂଵତ୍ସରଃ ପ୍ରଜାପତିଷ୍ ଷୋଡଶକଲଃ॥ ତସ୍ଯ ରାତ୍ରଯ ଏଵପଙ୍ଚଦଶ କଲା; ଧ୍ରୁଵୈଵାସ୍ଯ ଷୋଡଶୀକଲା॥ ସରାତ୍ରିଭିରେଵାଚ ପୂର୍ଯତେ, ଅପ ଚ କ୍ଷୀଯତେ॥ ସୋଽମାଵାସ୍ଯାଁ ରାତ୍ରିମେତଯା ଷୋଡଶ୍ଯାକଲଯା ସର୍ଵମିଦଂ ପ୍ରାଣଭୃଦନୁପ୍ରଵିଶ୍ଯ, ତତଃ ପ୍ରାତର୍ଜାଯତେ॥ ତସ୍ମାଦେତାଁ ରାତ୍ରିଂ ପ୍ରାଣଭୃତଃ ପ୍ରାଣଂ ନଵିଚ୍ଛିନ୍ଦ୍ଯାଦପି କୃକଲାସସ୍ଯୈତସ୍ଯା ଏଵଦେଵତାଯା ଅପଚିତ୍ଯୈ
ଯୋଵୈସସଂଵତ୍ସରଃ ପ୍ରଜାପତିଷ୍ ଷୋଡଶକାଲୋ, ଅଯମେଵସଯୋଽଯମେଵଂଵିତ୍ପୁରୁଷଃ॥ ତସ୍ଯ ଵିତ୍ତମେଵପଙ୍ଚଦଶ କଲାଃ ଆତ୍ମୈଵାସ୍ଯ ଷୋଡଶୀକଲା॥ ସଵିତ୍ତେନୈଵାଚ ପୂର୍ଯତେ, ଅପ ଚ କ୍ଷୀଯତେ॥ ତଦେତନ୍ନଭ୍ଯଂ ଯଦଯମାତ୍ମା, ପ୍ରଧିର୍ଵିତ୍ତଂ॥ ତସ୍ମାଦ୍ଯଦି ଅପି ସର୍ଵଜ୍ଯାନିଂ ଜୀଯତ, ଆତ୍ମନା ଚେଜ୍ ଜୀଵତି, ପ୍ରଧିନାଗାଦିତ୍ଯ୍ ଆହୁଃ
ଅଥ ତ୍ରଯୋ ଵାଵଲୋକାଃ ମନୁଷ୍ଯଲୋକଃ, ପିତୃଲୋକୋ, ଦେଵଲୋକଇତି॥ ସୋଽଯଂ ମନୁଷ୍ଯଲୋକଃ ପୁତ୍ରେଣୈଵଜଯ୍ଯୋ, ନାନ୍ଯେନ କର୍ମଣା; କର୍ମଣା ପିତୃଲୋକୋ; ଵିଦ୍ଯଯା ଦେଵଲୋକୋ॥ ଦେଵଲୋକୋଵୈଲୋକାନାଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍; ତସ୍ମାଦ୍ଵିଦ୍ଯାଂ ପ୍ରଶଁସନ୍ତି
ଏବେ ତିନିଟି ଲୋକ ଅଛି: ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକ, ପିତୃ ଲୋକ ଓ ଦେବ ଲୋକ। ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ଜିତାଯାଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନୁହେଁ; କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପିତୃ ଲୋକ ମିଳେ; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦେବ ଲୋକ ମିଳେ। ଏହି ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଦେବ ଲୋକ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ତେଣୁ ଲୋକେ ଜ୍ଞାନକୁ ବଡ଼ ମାନେ।
ଅଥାତଃ ସମ୍ପ୍ରତ୍ତିଃ॥ ଯଦାପ୍ରୈଷ୍ଯନ୍ମନ୍ଯତେ, ଅଥ ପୁତ୍ରମାହଃ ତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମ, ତ୍ଵଂ ଯଜ୍ଞଃ ତ୍ଵଂ ଲୋକଇତି॥ ସପୁତ୍ରଃ ପ୍ରତ୍ଯାହାହଂ ବ୍ରହ୍ମାହଂ ଯଜ୍ଞୋ, ଅହମ୍ଲୋକଇତି
ଏବେ ଉତ୍ତରାଧିକାର ବିଷୟ: ଯେତେବେଳେ କିଏ ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ପୁଅକୁ କହେ — 'ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମା, ତୁମେ ଯଜ୍ଞ, ତୁମେ ଲୋକ।' ପୁଅ ଉତ୍ତର ଦେଇ କହେ — 'ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା, ମୁଁ ଯଜ୍ଞ, ମୁଁ ଲୋକ।'
ପୃଥିଵ୍ଯୈଚୈନମଗ୍ନେଶ୍ଚ ଦୈଵୀ ଵାଗାଵିଶତି॥ ସାଵୈଦୈଵୀ ଵାଗ୍ଯଯା, ଯଦ୍-ଯଦେଵଵଦତି, ତତ୍-ତଦ୍ଭଵତି
ପୃଥିବୀ ଓ ଅଗ୍ନିରୁ ଦେବୀୟ ବାଣୀ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ବାଣୀ ଦେବୀୟ ହେବା ସତ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ଯେଉଁ କଥା କହିବେ, ସେହି କଥା ସତ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଦିଵଶ୍ଚୈନମାଦିତ୍ଯାଚ୍ଚ ଦୈଵଂ ମନ ଆଵିଶତି॥ ତଦ୍ଵୈଦୈଵଂ ମନୋ ଯେନାନନ୍ଦ୍ଯ୍ ଏଵଭଵତି ଅଥୋ ନଶୋଚତି
ଆକାଶ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଦେବୀୟ ମନ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ମନ ଦେବୀୟ ହେବା ସତ୍ୟ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ ନାହିଁ।
ଅଥାତୋ ଵ୍ରତମୀମାଁସା॥ ପ୍ରଜାପତିର୍ହ କର୍ମାଣି ସସୃଜେ॥ ତାନି ସୃଷ୍ଟାନ୍ଯନ୍ଯୋଽନ୍ଯେନାସ୍ପର୍ଧନ୍ତଃ ଵଦିଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଏଵାହମିତି ଵାଗ୍ଦଧ୍ରେ; ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହମିତି ଚକ୍ଷୁଃ; ଶ୍ରୋଷ୍ଯାମ୍ଯହମିତି ଶ୍ରୋତ୍ରମ୍; ଏଵମନ୍ଯାନି କର୍ମାଣି ଯଥାକର୍ମମ୍
ଏବେ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଉ। ପ୍ରଜାପତି କର୍ମମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେଗୁଡିକ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ କର୍ମ ଏକାଅପେକା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଦ୍ଧା କଲା— 'ମୁଁ କହିବି,' ବାଣୀ କହିଲା; 'ମୁଁ ଦେଖିବି,' ଚକ୍ଷୁ କହିଲା; 'ମୁଁ ଶୁଣିବି,' କଣ କହିଲା; ଏଭଳି ଅନ୍ୟ କର୍ମମାନେ ତାଙ୍କର ନିଜ ନିଜ କାମ ଅନୁଯାୟୀ କହିଲେ।
ତାନି ମୃତ୍ଯୁଃ ଶ୍ରମୋ ଭୂତ୍ଵୋପଯେମେ, ତାନ୍ଯ୍ ଆପ୍ନୋତ୍; ତାନ୍ଯ୍ ଆପ୍ତ୍ଵାମୃତ୍ଯୁରଵାରୁନ୍ଦ୍ଧ॥ ତସ୍ମାଚ୍ଛ୍ରାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏଵଵାକ୍ ଶ୍ରାମ୍ଯତି ଚକ୍ଷୁଃ, ଶ୍ରାମ୍ଯତି ଶ୍ରୋତ୍ରମ୍॥ ଅଥେମମେଵନାପ୍ନୋଦ୍ ଯୋଽଯଂ ମଧ୍ଯମଃ ପ୍ରାଣଃ
ମୃତ୍ୟୁ ଶ୍ରମର ଆକାର ଧରି ସେମାନଙ୍କୁ ଜପଟିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଜିତିଲେ। ଏହିପରି ଜପଟି ଧରି ମୃତ୍ୟୁ ସେମାନଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଲେ। ତେଣୁ ମୁଁଠ ଥକିଯାଏ, ଚକ୍ଷୁ ଥକିଯାଏ, କାନ ଥକିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହି ମଧ୍ୟମ ପ୍ରାଣକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଜପଟିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଅଥାଧିଦେଵତମ୍ ଜ୍ଵଲିଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଏଵାହମିତ୍ଯଗ୍ନିର୍ଦଧ୍ରେ; ତପ୍ସ୍ଯାମ୍ଯହମିତ୍ଯ୍ ଆଦିତ୍ଯୋ; ଭାସ୍ଯାମ୍ଯହମିତି ଚନ୍ଦ୍ରମା; ଏଵମନ୍ଯାଦେଵତା ଯଥାଦେଵତଁ॥ ସଯଥୈଷାଂ ପ୍ରାଣାନାଂ ମଧ୍ଯମଃ ପ୍ରାଣ, ଏଵମେତାସାଂ ଦେଵତାନାଂ ଵାଯୁଃ॥ ମ୍ଲୋଚନ୍ତି ହ୍ଯନ୍ଯାଦେଵତା, ନଵାଯୁଃ॥ ସୈଷାନସ୍ତମିତା ଦେଵତା ଯଦ୍ଵାଯୁଃ
ତ୍ରଯଂ ଵାଇଦଂ, ନାମ ରୂପଂ କର୍ମ॥ ତେଷାଂ ନାମ୍ନାଂ ଵାଗିତ୍ଯ୍ ଏତଦେଷାମୁକ୍ଥମ୍ ଅତୋ ହିସର୍ଵାଣି ନାମାନ୍ଯ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି॥ ଏତଦେଷାଁ ସାମୈତଦ୍ଧିସର୍ଵୈର୍ନାମଭିଃ ସମମ୍॥ ଏତଦେଷାଂ ବ୍ରହ୍ମୈତଦ୍ଧିସର୍ଵାଣି ନାମାନି ବିଭର୍ତି
ତିନିଟି ଅଛି — ନାମ, ରୂପ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ନାମର ଉତ୍ସ ହେଉଛି ବାକ୍; ସମସ୍ତ ନାମ ବାକ୍ ଠାରୁ ଉପଜେ। ଏହି ବାକ୍ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ନାମର ସ୍ୱର; ଏହି ବାକ୍ ସମସ୍ତ ନାମ ସହ ସମାନ। ଏହି ବାକ୍ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ନାମର ବ୍ରହ୍ମ; ଏହି ବାକ୍ ସମସ୍ତ ନାମକୁ ଧାରଣ କରେ।
ଅଥ ରୂପାଣାଂ ଚକ୍ଷୁରିତ୍ଯ୍ ଏତଦେଷାମୁକ୍ଥମ୍ ଅତୋ ହିସର୍ଵାଣି ରୂପାଣ୍ଯ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି॥ ଏତଦେଷାଁ ସାମୈତଦ୍ଧିସର୍ଵୈ ରୂପୈଃ ସମମ୍॥ ଏତଦେଷାଂ ବ୍ରହ୍ମୈତଦ୍ଧିସର୍ଵାଣି ରୂପାଣି ବିଭର୍ତି
ଏବେ, ରୂପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ଉତ୍ସ; ସମସ୍ତ ରୂପ ଚକ୍ଷୁ ଠାରୁ ଉପଜେ। ଏହି ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ରୂପର ସ୍ୱର; ଏହି ଚକ୍ଷୁ ସମସ୍ତ ରୂପ ସହ ସମାନ। ଏହି ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ରୂପର ବ୍ରହ୍ମ; ଏହି ଚକ୍ଷୁ ସମସ୍ତ ରୂପକୁ ଧାରଣ କରେ।
ସେ ହେଉଛି ବର୍ଷ, ପ୍ରଜାପତି, ଷୋଳ କଳା ଥିବା। ଏହାର ପନ୍ଦରଟି କଳା ହେଉଛି ରାତି, ଷୋଳ ନମ୍ବର କଳା ଅଟି ସ୍ଥିର। ରାତି ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଜଳ ଦ୍ୱାରା କମିଯାଏ। ଅମାବାସ୍ୟା ରାତିରେ, ଏହି ଷୋଳ କଳା ସହିତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ପରେ ପ୍ରଭାତରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ତେଣୁ ଏହି ରାତିରେ, ପ୍ରାଣୀର ପ୍ରାଣ କୁ କଟିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏକ ଚିପୁଡି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦେବତା ର ସମ୍ମାନ ପାଇଁ।
ଯେଉଁଥିରେ ଏହି ବର୍ଷ, ପ୍ରଜାପତି, ଶୋଳ କଳାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ଜଣେ ଜଣେ ଏହି ପ୍ରକାର ଜାଣିଥିବା ପୁରୁଷ। ତାଙ୍କର ପନ୍ଦର କଳା ହେଉଛି ଧନ, ଶୋଳ କଳା ହେଉଛି ଆତ୍ମା। ଧନରେ ତାଙ୍କୁ ପୂରଣ କରାଯାଏ, ଜଳରେ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ଧନ ନୁହେଁ; ଆତ୍ମା ଧନଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ତେଣୁ ଯଦି କିଏ ସମସ୍ତ ଧନ-ଦାନା ସହିତ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ, ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ କରିଥିଲେ, ଲୋକେ କହନ୍ତି ଯେ ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜୀବନ ଯାପନ କରିଛି।
ଯଦ୍ଵୈକିଙ୍ଚାନୂକ୍ତଂ, ତସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯ୍ ଏକତା॥ ଯେଵୈକେଚ ଯଜ୍ଞାଃ ତେଷାଁ ସର୍ଵେଷାଂ ଯଜ୍ଞଇତ୍ଯ୍ ଏକତା॥ ଯେଵୈକେଚ ଲୋକାଃ ତେଷାଁ ସର୍ଵେଷାଂ ଲୋକଇତ୍ଯ୍ ଏକତୈତାଵଦ୍ଵାଇଦଁ ସର୍ଵମ୍ ଏତନ୍ମା ସର୍ଵଁ ସନ୍ନଯମିତୋଭୁନଜଦିତି॥ ତସ୍ମାତ୍ପୁତ୍ରମନୁଶିଷ୍ଟଂ ଲୋକ୍ଯମାହୁଃ ତସ୍ମାଦେନମନୁଶାସତି॥ ସଯଦୈଵଂଵିଦସ୍ମାଲ୍ ଲୋକାତ୍ପ୍ରୈତି ଅଥୈଭିରେଵପ୍ରାଣୈଃ ସହପୁତ୍ରମାଵିଶତି॥ ସଯଦ୍ଯନେନ କିଙ୍ଚିଦକ୍ଷ୍ଣଯାକୃତଂ ଭଵତି, ତସ୍ମାଦେନଁ ସର୍ଵସ୍ମାତ୍ପୁତ୍ରୋମୁଙ୍ଚତି॥ ତସ୍ମାତ୍ପୁତ୍ରୋନାମ॥ ସପୁତ୍ରେଣୈଵାସ୍ମିଲ୍ ଲୋକେପ୍ରତିତିଷ୍ଠତି ଅଥୈନମେତେଦେଵାଃ ପ୍ରାଣାଅମୃତା ଆଵିଶନ୍ତି
ଯାହା କିଛି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଗଲା, ସେ ସବୁ ଏକତାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ଏକତାରେ ଆସିଗଲା। ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ ଅଛି, ସେ ସବୁ ଏକତାରେ ଯଜ୍ଞ ଭାବେ ଏକତାରେ ଆସିଗଲା। ଯେଉଁ ଲୋକ ଅଛି, ସେ ସବୁ ଏକତାରେ ଲୋକ ଭାବେ ଏକତାରେ ଆସିଗଲା। ଏହିପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଏକତାରେ ଏକତା ହେଇଯାଇଛି; 'ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଠାରୁ ଅଲଗା ହେବି ନାହିଁ।' ତେଣୁ ଶିକ୍ଷିତ ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ କହାଯାଏ; ତେଣୁ ତାକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି। ଯେଉଁଥିରେ ଜଣେ ଜଣେ ଏହିପରି ଜାଣି ଏହି ଲୋକ ଛାଡ଼ିଯାନ୍ତି, ସେ ପୁଅ ସହିତ ଏହି ପ୍ରାଣଗୁଡିକୁ ନେଇ ଏକତାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଯଦି କିଛି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ବା ଋଣ ରହିଥାଏ, ପୁଅ ସେଥିରୁ ସମସ୍ତ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ 'ପୁଅ' କୁହାଯାଏ। ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକରେ ଦୃଢ଼ ହେବାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଅମୃତ ପ୍ରାଣଗୁଡିକ ପୁଅରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
ଅଦ୍ଭ୍ଯଶ୍ଚୈନଂ ଚନ୍ଦ୍ରମସଶ୍ଚ ଦୈଵଃ ପ୍ରାଣଆଵିଶତି॥ ସଵୈଦୈଵଃ ପ୍ରାଣୋଯଃ ସଂଚରଁଶ୍ଚାସଂଚରଁଶ୍ଚ ନଵ୍ଯଥତେ, ଅଥୋ ନରିଷ୍ଯତି॥ ସଏଷଏଵଂଵିତ୍ସର୍ଵେଷାଂ ଭୂତାନାମାତ୍ମାଭଵତି॥ ଯଥୈଷାଦେଵତୈଵଁ ସ॥ ଯଥୈତାଂ ଦେଵତାଁ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନ୍ଯଵନ୍ତି ଏଵଁ ହୈଵଂଵିଦଁ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନ୍ଯଵନ୍ତି॥ ଯଦୁ କିଙ୍ଚେମାଃ ପ୍ରଜାଃ ଶୋଚନ୍ତି ଅମୈଵାସାଂ ତଦ୍ଭଵତି, ପୁଣ୍ଯମେଵାମୁଂ ଗଚ୍ଛତି, ନହ ଵୈଦେଵାନ୍ପାପଂ ଗଚ୍ଛତି
ଜଳ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାରୁ ଦେବୀୟ ପ୍ରାଣ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ପ୍ରାଣ ଦେବୀୟ ହେବା ସତ୍ୟ, ଯେଉଁ ପ୍ରାଣ ଚଳିଥାଏ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ରହିଥାଏ, ଯେଉଁ ପ୍ରାଣ କଷ୍ଟ ଭୋଗେ ନାହିଁ ଓ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆତ୍ମା ହୁଅନ୍ତି। ଯେପରି ଏହି ଦେବତା ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ସେ ଅଛନ୍ତି। ଯେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଦେବତାକୁ ଭରସା କରନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଜ୍ଞାନୀକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଭରସା କରନ୍ତି। ଯଦି ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦୁଃଖ କରନ୍ତି, ଏହା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ ନାହିଁ; ସେ ପୁଣ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି, କାରଣ ଦେବତାମାନେ ମନ୍ଦ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗିବେ ନାହିଁ।
ତାନି ଜ୍ଞାତୁଂ ଦଧ୍ରିରେଃ ଅଯଂ ଵୈନଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଯଃ ସଂଚରଂଶ୍ଚାସଂଚରଂଶ୍ଚ ନଵ୍ଯଥତେ, ଅଥୋ ନରିଷ୍ଯତି॥ ହନ୍ତାସ୍ଯୈଵସର୍ଵେ ରୂପଂ ଭଵାମେତି॥ ତଏତସ୍ଯୈଵସର୍ଵେ ରୂପମଭଵନଃ॥ ତସ୍ମାଦେତଏତେନାଖ୍ଯାଯନ୍ତେ ପ୍ରାଣାଇତି॥ ତେନ ହ ଵାଵତତ୍କୁଲମାଚକ୍ଷତେ, ଯସ୍ମିନ୍କୁଲେ ଭଵତି ଯଏଵଂ ଵେଦ॥ ଯଉ ହୈଵଂଵିଦା ସ୍ପର୍ଧତେ ॥ ଅନୁଶୁଷ୍ଯ ହୈଵାନ୍ତତୋମ୍ରିଯତ॥ ଇତ୍ଯଧ୍ଯାତ୍ମମ୍
ସେମାନେ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ—‘ଏହି ପ୍ରାଣ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେ ଚଳିଥାଏ ଓ ଅଚଳ ରହିଥାଏ, ଯାହା କଷ୍ଟ ଭୋଗେ ନାହିଁ, ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଚଲ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହାର ଆକାର ହେବା।’ ତେଣୁ ସମସ୍ତେ ଏହାର ଆକାର ହେଲେ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତେ ପ୍ରାଣ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେ କୁଳରେ ଏହି ପ୍ରାଣ ଅଛି, ସେଠାରେ କୁହନ୍ତି—‘ଏହି ଜଣେ ଏଭଳି ଜାଣିଛି, ତେଣୁ ସେ ଉତ୍ତମ କୁଳର।’ ଯେମାନେ ଏଭଳି ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଦ୍ଧା କରନ୍ତି, ଶେଷରେ ଶ୍ରମିତ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ।
ଦେବତାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ—‘ମୁଁ ଜ୍ୱଳିବି,’ ଅଗ୍ନି କହିଲେ; ‘ମୁଁ ତାପିବି,’ ଆଦିତ୍ୟ କହିଲେ; ‘ମୁଁ ଆଲୋକିବି,’ ଚନ୍ଦ୍ରମା କହିଲେ; ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ କହିଲେ। ଯେପରି ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟମ ପ୍ରାଣ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ କ୍ଷୟ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବାୟୁ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ବାୟୁ ହେଉଛି ଅକ୍ଷୟ ଦେବତା।
ଅଥୈଷଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତିଃ ଯତଶ୍ଚୋଦେତି ସୂର୍ଯୋ, ଅସ୍ତଂ ଯତ୍ର ଚ ଗଚ୍ଛତୀତି ପ୍ରାଣାଦ୍ଵାଏଷଉଦେତି, ପ୍ରାଣେଽସ୍ତମେତି ତଂ ଦେଵାଶ୍ଚକ୍ରିରେ ଧର୍ମଁ, ସଏଵାଦ୍ଯ, ସଉ ଶ୍ଵଇତି॥ ଯଦ୍ଵାଏତେଽମୁର୍ହ୍ଯଧ୍ରିଯନ୍ତ, ତଦେଵାପ୍ଯଦ୍ଯକୁର୍ଵନ୍ତି॥ ତସ୍ମାଦେକମେଵଵ୍ରତଂ ଚରେତ୍॥ ପ୍ରାଣ୍ଯାଚ୍ଚୈଵାପାନ୍ଯାଚ୍ଚଃ ନେନ୍ମା ପାପ୍ମାମୃତ୍ଯୁରାପ୍ନଵଦିତି॥ ଯଦ୍ଯ୍ ଉ ଚରେତ୍ ସମାପିପଯିଷେତ୍॥ ତେନୋ ଏତସ୍ଯୈ ଦେଵତାଯୈ ସାଯୁଜ୍ଯଁ ସଲୋକତାଂ ଜଯତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ॥ 6 = 14.4.4.1-4=
ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ—‘ଯେଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ, ଯେଠାରେ ସେ ଅସ୍ତ ହୁଏ’—ପ୍ରାଣରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ, ପ୍ରାଣରେ ସେ ଅସ୍ତ ହୁଏ। ଦେବତାମାନେ ଏହାକୁ ଧର୍ମ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ସେ ଆଜି ଅଛି, ସେ ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଯେ ଦେବତାମାନେ ପୂର୍ବରୁ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏବେ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଏକ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ—‘ପ୍ରାଣ ଓ ଜଳରୁ, ମୋତେ କିଛି ଅପମାନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ଛୁଇଁ ନପାରୁ।’ ଯଦି ଏହି ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରିଥାଏ, ସେ ଦେବତା ସହ ସାଯୁଜ୍ୟ ଓ ସାମୀପ୍ୟ ପାଏ, ଯେଉଁ ଜଣେ ଏଭଳି ଜାଣିଛି।