ଅଥ ଯୋହ ଵାଅସ୍ମାଲ୍ ଲୋକାତ୍ସ୍ଵଂ ଲୋକମଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରୈତି, ସଏନମଵିଦିତୋ ନଭୁନକ୍ତି; ଯଥା ଵେଦୋ ଵାନନୂକ୍ତୋଽନ୍ଯଦ୍ଵା କର୍ମାକୃତଂ॥ ଯଦି ହ ଵାଅପ୍ଯନେଵଂଵିନ୍ମହତ୍ପୁଣ୍ଯଂ କର୍ମ କରୋତି, ତଦ୍ଧାସ୍ଯାନ୍ତତଃ କ୍ଷୀଯତ ଏଵାତ୍ମାନମେଵଲୋକମୁପାସୀତ॥ ସଯଆତ୍ମାନମେଵଲୋକମୁପାସ୍ତେ, ନହାସ୍ଯ କର୍ମ କ୍ଷୀଯତେ॥ ଅସ୍ମାଦ୍ଧ୍ଯ୍ ଏଵାତ୍ମନୋ ଯଦ୍-ଯତ୍କାମଯତେ, ତତ୍-ତତ୍ସୃଜତେ
ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ଏହି ଲୋକରୁ ନିଜ ଲୋକକୁ ଜାଣିନଥିବାବେଳେ ଯାଆନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଅଜଣା ତାଙ୍କୁ ଭୋଗ କରେନାହିଁ; ଯେପରି ବେଦ ପଢ଼ାଯାଇନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇନାହିଁ। ଯଦି ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ କାମ କରିଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଶେଷରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ଲୋକ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ଲୋକ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରେ, ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କେବେ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ। ନିଜ ଆତ୍ମାରୁ ଯାହା ଆଶା କରେ, ସେହି ସବୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ଯତ୍ସପ୍ତାନ୍ନାନି ମେଧଯା ତପସାଜନଯତ୍ପିତେତି, ମେଧଯା ହିତପସାଜନଯତ୍ପିତୈକମସ୍ଯ ସାଧାରଣମିତୀଦମେଵାସ୍ଯ ତତ୍ସାଧାରଣମନ୍ନଂ, ଯଦିଦମଦ୍ଯତେ॥ ସଯଏତଦୁପାସ୍ତେ, ନସପାପ୍ମନୋ ଵ୍ଯାଵର୍ତତେ; ମିଶ୍ରଁ ହ୍ଯ୍ ଏତତ୍
ପିତା ମନ ଏବଂ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସାତ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଏବଂ ତାହାରୁ ଗୋଟିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ କଲେ। ଏହି ସାଧାରଣ ଖାଦ୍ୟ ହେଉଛି, ଯାହା ଖାଯାଏ। ଯିଏ ଏହି ଖାଦ୍ୟକୁ ଉପାସନା କରେ, ସେ କେବେ ମନ୍ଦ କର୍ମରେ ପଡ଼େନାହିଁ; କାରଣ ଏହା ମିଶ୍ର।
ଦ୍ଵେଦେଵାନଭାଜଯଦିତି, ହୁତଂ ଚ ପ୍ରହୁତଂ ଚ; ତସ୍ମାଦ୍ଦେଵେଭ୍ଯୋ ଜୁହ୍ଵତି ଚ ପ୍ରଚ ଜୁହ୍ଵତି॥ ଅଥୋ ଆହୁଃ ଦର୍ଶପୂର୍ଣମାସାଵିତି॥ ତସ୍ମାନ୍ନେଷ୍ଟିଯାଜୁକଃ ସ୍ଯାତ୍
ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଅଂଶ ଦେଲେ—ଏକଟି ହେଉଛି ଅର୍ପିତ ହୋମ, ଆଉ ଏକଟି ହେଉଛି ପୁନଃ ଅର୍ପିତ ହୋମ। ଏହିକାରଣରୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ହୋମ ଦିଆଯାଏ—ମୂଳ ଓ ପୁନଃ ହୋମ। ଏହିପରି ଲୋକେ କହନ୍ତି—'ଦର୍ଶ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଯଜ୍ଞ'। ତେଣୁ ଏକ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ହୋମକାରୀ ହେବା ଉଚିତ।
ପଶୁଭ୍ଯ ଏକଂ ପ୍ରାଯଚ୍ଛଦିତି, ତତ୍ପଯଃ; ପଯୋ ହ୍ଯ୍ ଏଵାଗ୍ରେ ମନୁଷ୍ଯାଶ୍ଚ ପଶଵଶ୍ଚୋପଜୀଵନ୍ତି॥ ତସ୍ମାତ୍କୁମାରଂ ଜାତଂ ଘୃତଂ ଵୈଵାଗ୍ରେ ପ୍ରତିଲେହଯନ୍ତି, ସ୍ତନଂ ଵାନୁଧାପଯନ୍ତି;
ସେ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଏକଟି ଅଂଶ ଦେଲେ—ସେହେଉଛି ଦୁଧ। କାରଣ, ଆରମ୍ଭରେ ମଣିଷ ଓ ପଶୁମାନେ ଦୁହେଁ ଦୁଧ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଏହିକାରଣରୁ ଜଣେ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ହେଲେ, ପ୍ରଥମେ ତାକୁ ଘିଅ ଚଟାଯାଏ କିମ୍ବା ମା'ର ଛାତିରେ ଲଗାଯାଏ।
ଅଥ ଵତ୍ସଂ ଜାତମାହୁଃ ଅତୃଣାଦ ଇତି॥ ତସ୍ମିନ୍ତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ, ଯଚ୍ଚ ପ୍ରାଣିତି ଯଚ୍ଚ ନେତି, ପଯସି ହୀଦଁ ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ, ଯଚ୍ଚ ପ୍ରାଣିତି ଯଚ୍ଚ ନ
ଏବେ ଯେତେବେଳେ ଏକ ଦୁଧଖୁଆ ବଛା ଜନ୍ମ ହୁଏ, ଲୋକେ କହନ୍ତି—'ଏହା ଏଉଁଖଣ୍ଡି ଘାସ ଖାଉନାହିଁ'। ଏହି ବଛାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ବସିଛି—ଯାହା ଶ୍ୱାସ ନିଏ ଓ ଯାହା ନିଏ ନାହିଁ। ଦୁଧରେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କିଛି ବସିଛି—ଯାହା ଜୀବନ୍ତ ଓ ଯାହା ନୁହେଁ।
ତଦ୍ଯଦିଦମାହୁଃ ସଂଵତ୍ସରଂ ପଯସା ଜୁହ୍ଵଦପ ପୁନର୍ମୃତ୍ଯୁଂ ଜଯତୀତି, ନତଥା ଵିଦ୍ଯାଦ୍॥ ଯଦହରେଵଜୁହୋତି, ତଦହଃ ପୁନର୍ମୃତ୍ଯୁମପଜଯତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଵିଦ୍ଵାନ୍ତ୍; ସର୍ଵଁ ହିଦେଵେଭ୍ଯୋଽନ୍ନାଦ୍ଯଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି॥ କସ୍ମାତ୍ତାନି ନକ୍ଷୀଯନ୍ତେଽଦ୍ଯମାନାନି ସର୍ଵଦେତି
ଯେତେବେଳେ ଲୋକେ କହନ୍ତି—'ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷ ଦୁଧ ଦେଇ ହୋମ କଲେ, ପୁନି ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜିତିପାରିବେ'—ଏହାକୁ ଏଭଳି ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେ ଦିନ ହୋମ କରାଯାଏ, ସେଇ ଦିନ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜିତାଯାଏ। ଏହିପରି ଜାଣି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯାଏ। କାହିଁକି ଏହି ଖାଦ୍ୟ ସବୁ ସବୁବେଳେ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ କମିଯାଏ ନାହିଁ?
ପୁରୁଷୋ ଵାଅକ୍ଷିତିଃ, ସହୀଦମନ୍ନଂ ପୁନଃ-ପୁନର୍ଜନଯତେ॥ ଯୋଵୈତାମକ୍ଷିତିଂ ଵେଦେତି, ପୁରୁଷୋ ଵାଅକ୍ଷିତିଃ॥ ସହୀଦମନ୍ନଂ ଧିଯା-ଧିଯା ଜନଯତେ କର୍ମଭିଃ ଯଦ୍ଧୈତନ୍ନକୁର୍ଯାତ୍ କ୍ଷୀଯେତ ହ॥ ସୋଽନ୍ନମତ୍ତି ପ୍ରତୀକେନେତି, ମୁଖଂ ପ୍ରତୀକଂ, ମୁଖେନେତ୍ଯ୍ ଏତତ୍॥ ସଦେଵାନପିଗଚ୍ଛତି, ସଊର୍ଜମୁପଜୀଵତୀତି ପ୍ରଶଁସା
ତ୍ରୀଣ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନେଽକୁରୁତେତିଃ ମନୋ ଵାଚଂ ପ୍ରାଣଂ; ତାନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନେଽକୁରୁତାନ୍ଯତ୍ରମନା ଅଭୂଵଂ, ନାଦର୍ଶମ୍; ଅନ୍ଯତ୍ରମନା ଅଭୂଵଂ, ନାଶ୍ରୌଷମିତିଃ ମନସା ହ୍ଯ୍ ଏଵପଶ୍ଯତି, ମନସା ଶୃଣୋତି
ସେ ତିନିଟି ଜିନିଷ ନିଜ ପାଇଁ ରଖିଲେ: ମନ, କଥା ଓ ଶ୍ୱାସ। ସେ ଏହାମାନେ ନିଜ ପାଇଁ ରଖିଲେ। ଯେତେବେଳେ ମୋର ମନ ଅନ୍ୟ କଥାରେ ଥିଲା, ମୁଁ ଦେଖିପାରିଲିନି; ମୋର ମନ ଅନ୍ୟ କଥାରେ ଥିଲା, ମୁଁ ଶୁଣିପାରିଲିନି। କାରଣ, କେବଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ମନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଣାଯାଏ।
କାମଃ ସଙ୍କଲ୍ପୋଵିଚିକିତ୍ସାଶ୍ରଦ୍ଧାଶ୍ରଦ୍ଧା ଧୃତିରଧୃତିର୍ହ୍ରୀର୍ଧୀର୍ଭୀରିତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ମନ ଏଵ॥ ତସ୍ମାଦପି ପୃଷ୍ଠତ ଉପସ୍ପୃଷ୍ଟୋ ମନସା ଵିଜାନାତି
ଇଚ୍ଛା, ସଙ୍କଳ୍ପ, ସନ୍ଦେହ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଅଶ୍ରଦ୍ଧା, ଧୃତି, ଅଧୃତି, ଲଜ୍ଜା, ବୁଦ୍ଧି, ଭୟ—ଏସବୁ କେବଳ ମନରେ ଅଛି। ତେଣୁ, ପଛରୁ ଛୁଇଁଲେ ମଧ୍ୟ ମନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ।
ଯଃ କଶ୍ଚ ଶବ୍ଦୋ, ଵାଗେଵସୈଷାହ୍ଯନ୍ତଂ ଆଯତ୍ତୈଷାହିନ॥ ପ୍ରାଣୋଽପାନୋଵ୍ଯାନଉଦାନଃ ସମାନୋଽନଇତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରାଣଏଵୈତନ୍ମଯୋ ଵାଅଯମାତ୍ମାଃ ଵାଙ୍ମଯୋ, ମନୋମଯଃ, ପ୍ରାଣମଯଃ
ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଅଛି, ସେ କଥା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଏବଂ କଥା ମଧ୍ୟ ଏହା ଉପରେ ନିର୍ଭର। ଶ୍ୱାସ ମାନେ ହେଉଛି ନିଶ୍ୱାସ, ଉଶ୍ୱାସ, ବ୍ୟାପକ ଶ୍ୱାସ, ଉପରକୁ ଯିବା ଶ୍ୱାସ ଓ ସମ ଶ୍ୱାସ—ଏସବୁ ଶ୍ୱାସର ଅଂଶ। ଏହି ଆତ୍ମା କଥାରେ ଗଠିତ, ମନରେ ଗଠିତ, ଶ୍ୱାସରେ ଗଠିତ।
ତ୍ରଯୋ ଲୋକାଏତଏଵଃ ଵାଗେଵାଯଂ ଲୋକୋ, ମନୋଽନ୍ତରିକ୍ଷଲୋକଃ, ପ୍ରାଣୋଽସୌଲୋକଃ
ତିନିଟି ଜଗତ୍ ଅଛି: ଏହି ଜଗତ୍ କଥା, ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ମନ, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ ଶ୍ୱାସ।
ତ୍ରଯୋ ଵେଦା ଏତଏଵଃ ଵାଗେଵର୍ଗ୍ଵେଦୋ, ମନୋ ଯଜୁର୍ଵେଦଃ, ପ୍ରାଣଃ ସାମଵେଦଃ
ତିନିଟି ବେଦ ଅଛି: କଥା ହେଉଛି ଋଗ୍ବେଦ, ମନ ହେଉଛି ଯଜୁର୍ବେଦ, ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ସାମବେଦ।
ଦେଵାପିତରୋ ମନୁଷ୍ଯାଏତଏଵଃ ଵାଗେଵଦେଵା, ମନଃ ପିତରଃ, ପ୍ରାଣୋମାନୁଷ୍ଯାଃ
ଦେବତା, ପିତୃଗଣ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଅଛନ୍ତି: କଥା ହେଉଛି ଦେବତା, ମନ ହେଉଛି ପିତୃଗଣ, ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟ।
ପିତାମାତାପ୍ରଜୈତଏଵଃ ମନ ଏଵପିତା, ଵାଙ୍ ମାତା, ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରଜା
ପିତା, ମାଆ ଓ ସନ୍ତାନ ଅଛନ୍ତି: ମନ ହେଉଛି ପିତା, କଥା ହେଉଛି ମାଆ, ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ସନ୍ତାନ।
ଵିଜ୍ଞାତଂ ଵିଜିଜ୍ଞାସ୍ଯମଵିଜ୍ଞାତମେତଏଵଃ ଯତ୍କିଙ୍ଚ ଵିଜ୍ଞାତଂ ଵାଚସ୍ ତଦ୍ରୂପମ୍ ଵାଗ୍ଘିଵିଜ୍ଞାତା, ଵାଗେନଂ ତଦ୍ଭୂତ୍ଵାଵତି
ଯେଉଁଠି କିଛି ଜଣାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠି କିଛି ଜଣିବାକୁ ଅଛି, ଯେଉଁଠି କିଛି ଅଜଣା—ସମସ୍ତ କଥା କେବଳ ବାକ୍ରେ ଅଛି। ଯେଉଁଠି କିଛି ଜଣାଯାଇଛି, ସେହି ବାକ୍ର ରୂପ; ବାକ୍ ହିଁ ଜଣାଇବାର ଉପାୟ, ବାକ୍ ହିଁ ଏହାକୁ ହୋଇ ରକ୍ଷା କରେ।
ଯତ୍କିଙ୍ଚ ଵିଜିଜ୍ଞାସ୍ଯଂ ମନସସ୍ ତଦ୍ରୂପମ୍ ମନୋ ହିଵିଜିଜ୍ଞାସ୍ଯଂ, ମନ ଏନଂ ତଦ୍ଭୂତ୍ଵାଵତି
ଯେଉଁଠି କିଛି ଜଣିବାକୁ ଅଛି, ସେହି ମନର ରୂପ; ମନ ହିଁ ଜଣିବାକୁ ଥିବା ଜିନିଷ, ମନ ହିଁ ଏହାକୁ ହୋଇ ରକ୍ଷା କରେ।
ଯତ୍କିଙ୍ଚାଵିଜ୍ଞାତଂ ପ୍ରାଣସ୍ଯ ତଦ୍ରୂପମ୍ ପ୍ରାଣୋହ୍ଯଵିଜ୍ଞାତଃ, ପ୍ରାଣଏନଂ ତଦ୍ଭୂତ୍ଵାଵତି
ଯେଉଁଠି କିଛି ଅଜଣା, ସେହି ପ୍ରାଣର ରୂପ; ପ୍ରାଣ ହିଁ ଅଜଣା, ପ୍ରାଣ ହିଁ ଏହାକୁ ହୋଇ ରକ୍ଷା କରେ।
ତସ୍ଯୈ ଵାଚଃ ପୃଥିଵୀଶରୀରଂ, ଜ୍ଯୋତୀ ରୂପମଯମଗ୍ନିଃ॥ ତଦ୍ଯାଵତ୍ଯ୍ ଏଵଵାକ୍ ତାଵତୀ ପୃଥିଵୀ, ତାଵାନଯମଗ୍ନିଃ
ବାକ୍ର ଶରୀର ହେଉଛି ପୃଥିବୀ, ତାର ଆଲୋକର ରୂପ ହେଉଛି ଅଗ୍ନି। ବାକ୍ ଯେତେ ଅଛି, ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ସେତେ; ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ସେତେ।
ଅଥୈତସ୍ଯ ମନସୋ ଦ୍ଯୌଃ ଶରୀରଂ, ଜ୍ଯୋତୀ ରୂପମସାଵାଦିତ୍ଯଃ॥ ତଦ୍ଯାଵଦେଵମନସ୍ ତାଵତୀ ଦ୍ଯୌଃ ତାଵାନସାଵାଦିତ୍ଯଃ॥ ତୌମିଥୁନଁ ସମୈତାଂ॥ ତତଃ ପ୍ରାଣୋଽଜାଯତ॥ ସଇନ୍ଦ୍ରଃ, ସଏଷୋଽସପତ୍ନୋ॥ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ଵୈସପତ୍ନୋ॥ ନାସ୍ଯ ସପତ୍ନୋ ଭଵତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ଏହି ମନସ୍ ର ଶରୀର ହେଉଛି ଆକାଶ, ଏହାର ଆଲୋକମୟ ରୂପ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଯେତେ ମନସ୍ ଅଛି, ସେତେ ଆକାଶ ଅଛି, ସେତେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଛି। ଏହି ଦୁଇଟି ଏକସাথে ଯୋଡି ହୋଇଥାନ୍ତି। ଏହାରୁ ପ୍ରାଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ଇନ୍ଦ୍ର, ସେ ଅପରାଜିତ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଟିରେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ଅଛି। ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେଉଁଠି ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ନାହିଁ।
ଅଥୈତସ୍ଯ ପ୍ରାଣସ୍ଯାପଃ ଶରୀରଂ, ଜ୍ଯୋତୀ ରୂପମସୌଚନ୍ଦ୍ରଃ॥ ତଦ୍ଯାଵାନେଵପ୍ରାଣଃ ତାଵତ୍ଯ ଆପଃ ତାଵାନସୌଚନ୍ଦ୍ରଃ
ଏହି ପ୍ରାଣ ର ଶରୀର ହେଉଛି ଜଳ, ଏହାର ଆଲୋକମୟ ରୂପ ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ର। ଯେତେ ପ୍ରାଣ ଅଛି, ସେତେ ଜଳ ଅଛି, ସେତେ ଚନ୍ଦ୍ର ଅଛି।
ତଏତେସର୍ଵ ଏଵସମାଃ, ସର୍ଵେଽନନ୍ତାଃ॥ ସଯୋହୈତାନନ୍ତଵତ ଉପାସ୍ତେ, ଅନ୍ତଵନ୍ତଁ ସଲୋକଂ ଜଯତି ଅଥ ଯୋହୈତାନନନ୍ତାନୁପାସ୍ତେ, ଅନନ୍ତଁ ସଲୋକଂ ଜଯତି
ଏହି ସବୁ ଏକସମାନ, ସବୁ ଅସୀମ। ଯେଉଁଠି ଏହିଗୁଡିକୁ ସୀମିତ ଭାବେ ପୂଜା କରେ, ସେ ସୀମିତ ଜଗତ କୁ ଜିତିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ଏହିଗୁଡିକୁ ଅସୀମ ଭାବେ ପୂଜା କରେ, ସେ ଅସୀମ ଜଗତ କୁ ଜିତିଥାଏ।
ସଏଷସଂଵତ୍ସରଃ ପ୍ରଜାପତିଷ୍ ଷୋଡଶକଲଃ॥ ତସ୍ଯ ରାତ୍ରଯ ଏଵପଙ୍ଚଦଶ କଲା; ଧ୍ରୁଵୈଵାସ୍ଯ ଷୋଡଶୀକଲା॥ ସରାତ୍ରିଭିରେଵାଚ ପୂର୍ଯତେ, ଅପ ଚ କ୍ଷୀଯତେ॥ ସୋଽମାଵାସ୍ଯାଁ ରାତ୍ରିମେତଯା ଷୋଡଶ୍ଯାକଲଯା ସର୍ଵମିଦଂ ପ୍ରାଣଭୃଦନୁପ୍ରଵିଶ୍ଯ, ତତଃ ପ୍ରାତର୍ଜାଯତେ॥ ତସ୍ମାଦେତାଁ ରାତ୍ରିଂ ପ୍ରାଣଭୃତଃ ପ୍ରାଣଂ ନଵିଚ୍ଛିନ୍ଦ୍ଯାଦପି କୃକଲାସସ୍ଯୈତସ୍ଯା ଏଵଦେଵତାଯା ଅପଚିତ୍ଯୈ
ଯୋଵୈସସଂଵତ୍ସରଃ ପ୍ରଜାପତିଷ୍ ଷୋଡଶକାଲୋ, ଅଯମେଵସଯୋଽଯମେଵଂଵିତ୍ପୁରୁଷଃ॥ ତସ୍ଯ ଵିତ୍ତମେଵପଙ୍ଚଦଶ କଲାଃ ଆତ୍ମୈଵାସ୍ଯ ଷୋଡଶୀକଲା॥ ସଵିତ୍ତେନୈଵାଚ ପୂର୍ଯତେ, ଅପ ଚ କ୍ଷୀଯତେ॥ ତଦେତନ୍ନଭ୍ଯଂ ଯଦଯମାତ୍ମା, ପ୍ରଧିର୍ଵିତ୍ତଂ॥ ତସ୍ମାଦ୍ଯଦି ଅପି ସର୍ଵଜ୍ଯାନିଂ ଜୀଯତ, ଆତ୍ମନା ଚେଜ୍ ଜୀଵତି, ପ୍ରଧିନାଗାଦିତ୍ଯ୍ ଆହୁଃ
ଅଥ ତ୍ରଯୋ ଵାଵଲୋକାଃ ମନୁଷ୍ଯଲୋକଃ, ପିତୃଲୋକୋ, ଦେଵଲୋକଇତି॥ ସୋଽଯଂ ମନୁଷ୍ଯଲୋକଃ ପୁତ୍ରେଣୈଵଜଯ୍ଯୋ, ନାନ୍ଯେନ କର୍ମଣା; କର୍ମଣା ପିତୃଲୋକୋ; ଵିଦ୍ଯଯା ଦେଵଲୋକୋ॥ ଦେଵଲୋକୋଵୈଲୋକାନାଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍; ତସ୍ମାଦ୍ଵିଦ୍ଯାଂ ପ୍ରଶଁସନ୍ତି
ଏବେ ତିନିଟି ଲୋକ ଅଛି: ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକ, ପିତୃ ଲୋକ ଓ ଦେବ ଲୋକ। ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ଜିତାଯାଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନୁହେଁ; କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପିତୃ ଲୋକ ମିଳେ; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦେବ ଲୋକ ମିଳେ। ଏହି ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଦେବ ଲୋକ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ତେଣୁ ଲୋକେ ଜ୍ଞାନକୁ ବଡ଼ ମାନେ।
ଅଥାତଃ ସମ୍ପ୍ରତ୍ତିଃ॥ ଯଦାପ୍ରୈଷ୍ଯନ୍ମନ୍ଯତେ, ଅଥ ପୁତ୍ରମାହଃ ତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମ, ତ୍ଵଂ ଯଜ୍ଞଃ ତ୍ଵଂ ଲୋକଇତି॥ ସପୁତ୍ରଃ ପ୍ରତ୍ଯାହାହଂ ବ୍ରହ୍ମାହଂ ଯଜ୍ଞୋ, ଅହମ୍ଲୋକଇତି
ଏବେ ଉତ୍ତରାଧିକାର ବିଷୟ: ଯେତେବେଳେ କିଏ ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ପୁଅକୁ କହେ — 'ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମା, ତୁମେ ଯଜ୍ଞ, ତୁମେ ଲୋକ।' ପୁଅ ଉତ୍ତର ଦେଇ କହେ — 'ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା, ମୁଁ ଯଜ୍ଞ, ମୁଁ ଲୋକ।'
ଅଥୋ ଅଯଂ ଵାଆତ୍ମାସର୍ଵେଷାଂ ଭୂତାନାଂ ଲୋକଃ; ସଯଜ୍ ଜୁହୋତି, ଯଦ୍ଯଜତେ ତେନ ଦେଵାନାଂ ଲୋକୋ; ଅଥ ଯଦନୁବ୍ରୂତେ, ତେନର୍ଷୀଣାମ୍; ଅଥ ଯତ୍ପ୍ରଜାମିଚ୍ଛତେ, ଯତ୍ପିତୃଭ୍ଯୋ ନିପୃଣାତି, ତେନ ପିତ୍ର଼୍ଣାମ୍; ଅଥ ଯନ୍ମନୁଷ୍ଯାନ୍ଵାସଯତେ, ଯଦେଭ୍ଯୋଽଶନଂ ଦଦାତି, ତେନ ମନୁଷ୍ଯାଣାମ୍; ଅଥ ଯତ୍ପଶୁଭ୍ଯସ୍ ତୃଣୋଦକଂ ଵିନ୍ଦତି, ତେନ ପଶୂନାଂ; ଯଦସ୍ଯ ଗୃହେଷୁ ଶ୍ଵାପଦା ଵଯାଁସ୍ଯ୍ ଆପିପୀଲିକାଭ୍ଯ ଉପଜୀଵନ୍ତି, ତେନ ତେଷାଂ ଲୋକୋ॥ ଯଥା ହ ଵୈସ୍ଵାଯ ଲୋକାଯାରିଷ୍ଟିମିଚ୍ଛେଦ୍ ଏଵଁ ହୈଵଂଵିଦେ ସର୍ଵଦାସର୍ଵାଣି ଭୂତାନ୍ଯରିଷ୍ଟିମିଚ୍ଛନ୍ତି॥ ତଦ୍ଵାଏତଦ୍ଵିଦିତଂ ମୀମାଁସିତମ୍
ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଲୋକ। ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ କରେ, ସେ ଦେବତାଙ୍କର ଲୋକ ପାଏ; ଯେଉଁଠି ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ସେ ଋଷିମାନଙ୍କର ଲୋକ ପାଏ; ଯେଉଁଠି ସନ୍ତାନ ଆଶା କରେ କିମ୍ବା ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ନିବେଦନ କରେ, ସେ ପିତୃମାନଙ୍କର ଲୋକ ପାଏ; ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ସେବା କରେ କିମ୍ବା ଖାଦ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଲୋକ ପାଏ; ଯେଉଁଠି ପଶୁମାନେ ପାଇଁ ଘାସ ଓ ପାଣି ଦେଇଥାଏ, ସେ ପଶୁମାନଙ୍କର ଲୋକ ପାଏ; ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଘରେ କୁକୁର, ପକ୍ଷୀ, ପିପିଲିକା ଆଦି ଜୀବମାନେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ରହନ୍ତି, ସେ ସେମାନଙ୍କର ଲୋକ ପାଏ। ଯେପରି ସମସ୍ତ ଲୋକର ମଙ୍ଗଳ ଆଶା କରିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସବୁବେଳେ ମଙ୍ଗଳ ଆଶା କରନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜଣାଯାଇଛି ଓ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରାଯାଇଛି।
ଆତ୍ମୈଵେଦମଗ୍ର ଆସୀଦ୍ ଏକ ଏଵ॥ ସୋଽକାମଯତଃ ଜାଯାମେ ସ୍ଯାଦ୍ ଅଥ ପ୍ରଜାଯେଯାଥ ଵିତ୍ତଂ ମେ ସ୍ଯାଦ୍ ଅଥ କର୍ମ କୁର୍ଵୀଯେତି॥ ଏତାଵାନ୍ଵୈକାମୋ ନେଚ୍ଛଁଶ୍ଚନାତୋ ଭୂଯୋ ଵିନ୍ଦେତ୍॥ ତସ୍ମାଦପ୍ଯ୍ ଏତର୍ହ୍ଯ୍ ଏକାକୀକାମଯତେଃ ଜାଯାମେ ସ୍ଯାଦ୍ ଅଥ ପ୍ରଜାଯେଯାଥ ଵିତ୍ତଂ ମେ ସ୍ଯାଦ୍ ଅଥ କର୍ମ କୁର୍ଵୀଯେତି॥ ସଯାଵଦପ୍ଯ୍ ଏତେଷାମେକୈକଂ ନପ୍ରାପ୍ନୋତି ଅକୃତ୍ସ୍ନ ଏଵତାଵନ୍ମନ୍ଯତେ॥ ତସ୍ଯୋ କୃତ୍ସ୍ନତା
ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ କେବଳ ଆତ୍ମା ଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଏକା ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନଥିଲା। ସେ ଇଚ୍ଛା କଲେ— 'ମୋତେ ଏକ ଜଣେ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ମିଳୁ, ତାପରେ ସନ୍ତାନ ହେଉ, ତାପରେ ଧନ ମିଳୁ, ଏବଂ ତାପରେ କାମ କରିପାରିବି।' ଏହିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହିଁ ଇଚ୍ଛାର ସୀମା; ଏଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ଚାହିଁଲେ ମିଳେନାହିଁ। ଏହିକାରଣରୁ, ଏବେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଏକା ଅଛନ୍ତି, ସେ ଏହିପରି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି— 'ମୋତେ ଜଣେ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ମିଳୁ, ତାପରେ ସନ୍ତାନ ହେଉ, ତାପରେ ଧନ ମିଳୁ, ତାପରେ କାମ କରିପାରିବି।' ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ପାଇନାହାନ୍ତି, ସେ ନିଜକୁ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଲାଭ କଲେ ତାହାର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ହୁଏ।
ମନ ଏଵାସ୍ଯାତ୍ମା; ଵାଗ୍ଜାଯା; ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରଜା; ଚକ୍ଷୁର୍ମାନୁଷଂ ଵିତ୍ତଂ, ଚକ୍ଷୁଷା ହିତଦ୍ଵିନ୍ଦତି; ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଦୈଵଂ, ଶ୍ରୋତ୍ରେଣ ହିତଚ୍ଛୃଣୋତି ଆତ୍ମୈଵାସ୍ଯ କର୍ମାତ୍ମନା ହିକର୍ମ କରୋତି॥ ସଏଷପାଙ୍କ୍ତୋ ଯଜ୍ଞଃ, ପାଙ୍କ୍ତଃ ପଶୁଃ, ପାଙ୍କ୍ତଃ ପୁରୁଷଃ, ପାଙ୍କ୍ତମିଦଁ ସର୍ଵଂ ଯଦିଦଂ କିଙ୍ଚ॥ ତଦିଦଁ ସର୍ଵମାପ୍ନୋତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ॥ 5 = 14.4.3.1-34=
ତାଙ୍କର ମନ ହେଉଛି ନିଜ ଆତ୍ମା; ତାଙ୍କର ବାକ୍ ହେଉଛି ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ; ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ସନ୍ତାନ; ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ମାନବ ଧନ, କାରଣ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଉପକାରୀ ଜିନିଷ ଜାଣିପାରନ୍ତି; ଶ୍ରବଣ ହେଉଛି ଦେବତାଙ୍କର ଧନ, କାରଣ ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଉପକାରୀ କଥା ଶୁଣନ୍ତି। ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଆତ୍ମା ହେଉଛି କର୍ମ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ପଞ୍ଚପ୍ରକାର, ପଶୁ ପଞ୍ଚପ୍ରକାର, ମଣିଷ ପଞ୍ଚପ୍ରକାର, ଏହି ସମସ୍ତ ଯେଉଁଠି କିଛି ଅଛି ସେ ସବୁ ପଞ୍ଚପ୍ରକାର। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଲାଭ କରେ।
ଯତ୍ସପ୍ତାନ୍ନାନି ମେଧଯା ତପସାଜନଯତ୍ପିତୈ- -କମସ୍ଯ ସାଧାରଣଂ, ଦ୍ଵେଦେଵାନଭାଜଯତ୍॥ ତ୍ରୀଣ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନେଽକୁରୁତ, ପଶୁଭ୍ଯ ଏକଂ ପ୍ରାଯଚ୍ଛତ୍; ତସ୍ମିନ୍ତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ, ଯଚ୍ଚ ପ୍ରାଣିତି ଯଚ୍ଚ ନ॥ କସ୍ମାତ୍ତାନି ନକ୍ଷୀଯନ୍ତେ, ଅଦ୍ଯମାନାନି ସର୍ଵଦା॥ ଯୋଵୈତାମକ୍ଷିତିଂ ଵେଦ, ସୋଽନ୍ନମତ୍ତି ପ୍ରତୀକେନ, ସଦେଵାନପିଗଚ୍ଛତି, ସଊଋଜମୁପଜୀଵତୀତି ଶ୍ଲୋକାଃ
ପିତା ମନ ଏବଂ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସାତ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ତାହାର ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ କଲେ, ଦୁଇଟି ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଲେ, ତିନିଟି ନିଜ ପାଇଁ ରଖିଲେ, ଏବଂ ଗୋଟିଏ ପଶୁମାନେ ପାଇଁ ଦେଲେ। ଏହି ଖାଦ୍ୟରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଶ୍ୱାସ ଅଛି ଓ ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ସବୁବେଳେ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ କାହିଁକି କମିଯାଏ ନାହିଁ? ଯିଏ ଏହି ଅକ୍ଷୟତାକୁ ଜାଣେ, ସେ ଚିହ୍ନ ସହିତ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରେ, ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଏବଂ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ— ଏହିପରି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ମଣିଷ ଅକ୍ଷୟତାର ଚିହ୍ନ, ସେ ପୁନିପୁନି ଏହି ଖାଦ୍ୟକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଯିଏ ଏହି ଅକ୍ଷୟତାକୁ ଜାଣେ, ସେ ମଣିଷ ଅକ୍ଷୟ। ସେ ଏହି ଖାଦ୍ୟକୁ ବୁଦ୍ଧି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଯଦି ସେ ଏହା କରିନଥାନ୍ତା, ଏହା କମିଯିବା। ସେ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ; ମୁହଁ ହେଉଛି ସେଇ ଚିହ୍ନ, ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ଖାଏ। ସେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଶକ୍ତି ଉପରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରେ—ଏହିପରି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି।
ସେ ହେଉଛି ବର୍ଷ, ପ୍ରଜାପତି, ଷୋଳ କଳା ଥିବା। ଏହାର ପନ୍ଦରଟି କଳା ହେଉଛି ରାତି, ଷୋଳ ନମ୍ବର କଳା ଅଟି ସ୍ଥିର। ରାତି ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଜଳ ଦ୍ୱାରା କମିଯାଏ। ଅମାବାସ୍ୟା ରାତିରେ, ଏହି ଷୋଳ କଳା ସହିତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ପରେ ପ୍ରଭାତରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ତେଣୁ ଏହି ରାତିରେ, ପ୍ରାଣୀର ପ୍ରାଣ କୁ କଟିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏକ ଚିପୁଡି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦେବତା ର ସମ୍ମାନ ପାଇଁ।
ଯେଉଁଥିରେ ଏହି ବର୍ଷ, ପ୍ରଜାପତି, ଶୋଳ କଳାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ଜଣେ ଜଣେ ଏହି ପ୍ରକାର ଜାଣିଥିବା ପୁରୁଷ। ତାଙ୍କର ପନ୍ଦର କଳା ହେଉଛି ଧନ, ଶୋଳ କଳା ହେଉଛି ଆତ୍ମା। ଧନରେ ତାଙ୍କୁ ପୂରଣ କରାଯାଏ, ଜଳରେ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ଧନ ନୁହେଁ; ଆତ୍ମା ଧନଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ତେଣୁ ଯଦି କିଏ ସମସ୍ତ ଧନ-ଦାନା ସହିତ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ, ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ କରିଥିଲେ, ଲୋକେ କହନ୍ତି ଯେ ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜୀବନ ଯାପନ କରିଛି।
ଯଦ୍ଵୈକିଙ୍ଚାନୂକ୍ତଂ, ତସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯ୍ ଏକତା॥ ଯେଵୈକେଚ ଯଜ୍ଞାଃ ତେଷାଁ ସର୍ଵେଷାଂ ଯଜ୍ଞଇତ୍ଯ୍ ଏକତା॥ ଯେଵୈକେଚ ଲୋକାଃ ତେଷାଁ ସର୍ଵେଷାଂ ଲୋକଇତ୍ଯ୍ ଏକତୈତାଵଦ୍ଵାଇଦଁ ସର୍ଵମ୍ ଏତନ୍ମା ସର୍ଵଁ ସନ୍ନଯମିତୋଭୁନଜଦିତି॥ ତସ୍ମାତ୍ପୁତ୍ରମନୁଶିଷ୍ଟଂ ଲୋକ୍ଯମାହୁଃ ତସ୍ମାଦେନମନୁଶାସତି॥ ସଯଦୈଵଂଵିଦସ୍ମାଲ୍ ଲୋକାତ୍ପ୍ରୈତି ଅଥୈଭିରେଵପ୍ରାଣୈଃ ସହପୁତ୍ରମାଵିଶତି॥ ସଯଦ୍ଯନେନ କିଙ୍ଚିଦକ୍ଷ୍ଣଯାକୃତଂ ଭଵତି, ତସ୍ମାଦେନଁ ସର୍ଵସ୍ମାତ୍ପୁତ୍ରୋମୁଙ୍ଚତି॥ ତସ୍ମାତ୍ପୁତ୍ରୋନାମ॥ ସପୁତ୍ରେଣୈଵାସ୍ମିଲ୍ ଲୋକେପ୍ରତିତିଷ୍ଠତି ଅଥୈନମେତେଦେଵାଃ ପ୍ରାଣାଅମୃତା ଆଵିଶନ୍ତି
ଯାହା କିଛି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଗଲା, ସେ ସବୁ ଏକତାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ଏକତାରେ ଆସିଗଲା। ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ ଅଛି, ସେ ସବୁ ଏକତାରେ ଯଜ୍ଞ ଭାବେ ଏକତାରେ ଆସିଗଲା। ଯେଉଁ ଲୋକ ଅଛି, ସେ ସବୁ ଏକତାରେ ଲୋକ ଭାବେ ଏକତାରେ ଆସିଗଲା। ଏହିପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଏକତାରେ ଏକତା ହେଇଯାଇଛି; 'ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଠାରୁ ଅଲଗା ହେବି ନାହିଁ।' ତେଣୁ ଶିକ୍ଷିତ ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ କହାଯାଏ; ତେଣୁ ତାକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି। ଯେଉଁଥିରେ ଜଣେ ଜଣେ ଏହିପରି ଜାଣି ଏହି ଲୋକ ଛାଡ଼ିଯାନ୍ତି, ସେ ପୁଅ ସହିତ ଏହି ପ୍ରାଣଗୁଡିକୁ ନେଇ ଏକତାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଯଦି କିଛି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ବା ଋଣ ରହିଥାଏ, ପୁଅ ସେଥିରୁ ସମସ୍ତ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ 'ପୁଅ' କୁହାଯାଏ। ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକରେ ଦୃଢ଼ ହେବାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଅମୃତ ପ୍ରାଣଗୁଡିକ ପୁଅରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।