ଵଡଵେତରାଭଵଦ୍ ଅଶ୍ଵଵୃଷଇତରୋ; ଗର୍ଦଭୀତରା, ଗର୍ଦଭଇତରସ୍; ତାଁ ସମେଵାଭଵତ୍ ତତ ଏକଶଫମଜାଯତ
ସେ ଘୋଡ଼ା ହେଲେ, ସେ ମାର୍ଜି ହେଲେ; ସେ ଗଧା ହେଲେ, ସେ ଗଧି ହେଲେ; ସେ ତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହେଲେ, ତାହାରୁ ଏକ ନଖିଆ ପଶୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଅଜେତରାଭଵଦ୍ ବସ୍ତଇତରୋ; ଅଵିରିତରା, ମେଷଇତରସ୍; ତାଁ ସମେଵାଭଵତ୍ ତତୋଽଜାଵଯୋଽଜାଯନ୍ତୈଵମେଵଯଦିଦଂ କିଙ୍ଚ ମିଥୁନମାପିପୀଲିକାଭ୍ଯଃ ତତ୍ସର୍ଵମସୃଜତ
ସେ ଛେଉଁ ହେଲେ, ସେ ଛେଉଁ ମାଁଦି ହେଲେ; ସେ ମେଷ ହେଲେ, ସେ ମେଷୀ ହେଲେ; ସେ ତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହେଲେ, ତାହାରୁ ଛେଉଁ ଓ ମେଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏଭଳି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦମ୍ପତି, ପିଲା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିପିଲିକା ଯାଏଁ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ସୋଽଵେଦ୍ ଅହଂ ଵାଵସୃଷ୍ଟିରସ୍ମି ଅହଁ ହୀଦଁ ସର୍ଵମସୃକ୍ଷୀତି॥ ତତଃ ସୃଷ୍ଟିରଭଵତ୍॥ ସୃଷ୍ଟ୍ଯାଁ ହାସ୍ଯୈତସ୍ଯାଂ ଭଵତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ଜାଣିଲେ, 'ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି, କାରଣ ମୁଁ ସମସ୍ତ କିଛି ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।' ଏହିପରି, ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ସେଉଁଠି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ହୁଏ।
ଅଥେତ୍ଯଭ୍ଯମନ୍ଥତ୍॥ ସମୁଖାଚ୍ଚ ଯୋନେର୍ହସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ଚାଗ୍ନିମସୃଜତ॥ ତସ୍ମାଦେତଦୁଭଯମଲୋମକମନ୍ତରତୋ, ଅଲୋମକା ହିଯୋନିରନ୍ତରତଃ
ତାପରେ ସେ ନିଜକୁ ଘସିଲେ; ମୁହଁ ଓ ହାତରୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏହିକାରଣରୁ, ମୁହଁ ଓ ଯୋନି ଭିତରେ କେଶ ନାହିଁ; ଯୋନି ଭିତରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କେଶ ଶୂନ୍ୟ।
ତଦ୍ଯଦିଦମାହୁଃ ଅମୁଂ ଯଜାମୁଂ ଯଜେତ୍ଯ୍ ଏକୈକଂ ଦେଵମ୍ ଏତସ୍ଯୈଵସାଵିସୃଷ୍ଟିଃ ଏଷଉ ହ୍ଯ୍ ଏଵସର୍ଵେ ଦେଵା
ଯେତେବେଳେ ଲୋକେ କହନ୍ତି, 'ଏହି ଦେବତାକୁ ପୂଜା କରିବା, ସେହି ଦେବତାକୁ ପୂଜା କରିବା,' ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତା ଏହି ଏକା ଦେବତାଙ୍କର ଅଂଶ ମାତ୍ର; କାରଣ, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଏହି ଏକ ଦେବତା ଅଟୁଟ ଅଂଶ।
ଅଥ ଯତ୍କିଙ୍ଚେଦମାର୍ଦ୍ରଂ, ତଦ୍ରେତସୋଽସୃଜତ; ତଦୁ ସୋମ॥ ଏତାଵଦ୍ଵାଇଦଁ ସର୍ଵମନ୍ନଂ ଚୈଵାନ୍ନାଦଶ୍ଚ; ସୋମ ଏଵାନ୍ନମ୍ ଅଗ୍ନିରନ୍ନାଦଃ
ଏଠି ଯେଉଁ କିଛି ଭିଜା ଅଛି, ସେଠିକୁ ସେ ଶୁକ୍ର ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏହାକୁ ସୋମ କୁହାଯାଏ। ଏଭଳି, ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରୁଥିବା ଲୋକ ସମ୍ମିଳିତ ହେଲେ; ସୋମ ହେଉଛନ୍ତି ଖାଦ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ହେଉଛନ୍ତି ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରୁଥିବା।
ସୈଷାବ୍ରହ୍ମଣୋଽତିସୃଷ୍ଟିଃ ଯଚ୍ଛ୍ରେଯସୋ ଦେଵାନସୃଜତାଥ ଯନ୍ମର୍ତ୍ଯଃ ସନ୍ନମୃତାନସୃଜତ, ତସ୍ମାଦତିସୃଷ୍ଟିଃ ଅତିସୃଷ୍ଟ୍ଯାଁ ହାସ୍ଯୈତସ୍ଯାଂ ଭଵତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ଏହିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୃଷ୍ଟି — ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୋଇ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପରେ ମରଣଶୀଳ ହୋଇ ମଣିଷମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହିପରି, ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୃଷ୍ଟି। ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ଏହାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ।
ତଦ୍ଧେଦଂ ତର୍ହ୍ଯଵ୍ଯାକୃତମାସୀତ୍॥ ତନ୍ନାମରୂପାଭ୍ଯାମେଵଵ୍ଯାକ୍ରିଯତାସୌନାମାଯମିଦଁରୂପ ଇତି॥ ତଦିଦମପ୍ଯ୍ ଏତର୍ହି ନାମରୂପାଭ୍ଯାମେଵଵ୍ଯାକ୍ରିଯତ ଅସୌନାମାଯମିଦଁରୂପ ଇତି
ତାପରେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅପ୍ରକାଶିତ ଥିଲା। ଏହା କେବଳ ନାମ ଓ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ହେଲା — 'ଏହାର ଏମିତି ନାମ, ଏମିତି ରୂପ'। ଏବେ ମଧ୍ୟ, ଏହା କେବଳ ନାମ ଓ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ହୁଏ — 'ଏହାର ଏମିତି ନାମ, ଏମିତି ରୂପ'।
ସଏଷଇହପ୍ରଵିଷ୍ଟ ଆନଖାଗ୍ରେଭ୍ଯୋ॥ ଯଥା କ୍ଷୁରଃ କ୍ଷୁରଧାନେଽଵହିତଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଵିଶ୍ଵମ୍ଭରୋଵା ଵିଶ୍ଵମ୍ଭରକୁଲାଯେ, ତଂ ନପଶ୍ଯନ୍ତି ଅକୃତ୍ସ୍ନୋ ହିସଃ;
ସେ ଏଠାରେ, ନଖର ଟିପ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଯେପରିକି ଏକ ଦାଡ଼ି କେସରେ ରହିଥାଏ, କିମ୍ବା ମାଟି ତାର ଗୁହାରେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଅଛନ୍ତି — କାରଣ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ନୁହଁନ୍ତି।
ପ୍ରାଣନ୍ନେଵପ୍ରାଣୋନାମ ଭଵତି, ଵଦନ୍ଵାକ୍ ପଶ୍ଯଂଶ୍ଚକ୍ଷୁଃ, ଶୃଣ୍ଵଙ୍ଛ୍ରୋତ୍ରଂ, ମନ୍ଵାନୋମନଃ॥ ତାନ୍ଯସ୍ଯୈତାନି କର୍ମନାମାନ୍ଯ୍ ଏଵ॥ ସଯୋଽତ ଏକୈକମୁପାସ୍ତେ, ନସଵେଦାକୃତ୍ସ୍ନୋ ହ୍ଯ୍ ଏଷୋଽତ ଏକୈକେନ ଭଵତି
ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ସେ 'ଶ୍ୱାସ' ନାମରେ ଜଣାଯାନ୍ତି, କଥା କହିଲେ 'ବାକ୍', ଦେଖିଲେ 'ଚକ୍ଷୁ', ଶୁଣିଲେ 'କାନ', ଚିନ୍ତା କଲେ 'ମନ'। ଏହିଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ନାମ। ଯିଏ ପ୍ରତ୍ୟେକଟିକୁ ଅଲଗା ଭାବେ ପୂଜା କରେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ଜାଣିପାରେନି; ସେ ଏକଟି ଅଂଶ ଭଳି ହୋଇଯାଏ।
ଆତ୍ମେତ୍ଯ୍ ଏଵୋପାସୀତାତ୍ର ହ୍ଯ୍ ଏତେସର୍ଵ ଏକଂ ଭଵନ୍ତି॥ ତଦେତତ୍ପଦନୀଯମସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ଯଦଯମାତ୍ମାନେନ ହ୍ଯ୍ ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଵେଦ॥ ଯଥା ହ ଵୈପଦେନାନୁଵିନ୍ଦେଦ୍ ଏଵଂ କୀର୍ତିଁ ଶ୍ଲୋକଂ ଵିନ୍ଦତେ, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ଏଠି, ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସମସ୍ତ କିଛି ଏଠି ଏକାତ୍ମକ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତର ମୂଳ ଅଟୁଟ ଆଧାର। ଏହି ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଜଣାଯାଏ। ଯେପରି ଚିହ୍ନ ଅନୁସରି ରାସ୍ତା ମିଳିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ମହିମା ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରେ।
ତଦେତତ୍ପ୍ରେଯଃ ପୁତ୍ରାତ୍ ପ୍ରେଯୋ ଵିତ୍ତାତ୍ ପ୍ରେଯୋଽନ୍ଯସ୍ମାତ୍ସର୍ଵସ୍ମାଦ୍ ଅନ୍ତରତରଂ, ଯଦଯମାତ୍ମା॥ ସଯୋଽନ୍ଯମାତ୍ମନଃ ପ୍ରିଯଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ବ୍ରୂଯାତ୍ ପ୍ରିଯଁ ରୋତ୍ସ୍ଯତୀତୀଶ୍ଵରୋହ ତଥୈଵସ୍ଯାଦ୍॥ ଆତ୍ମାନମେଵପ୍ରିଯମୁପାସୀତ॥ ସଯଆତ୍ମାନମେଵପ୍ରିଯମୁପାସ୍ତେ, ନହାସ୍ଯ ପ୍ରିଯଂ ପ୍ରମାଯୁକଂ ଭଵତି
ଏହି ଆତ୍ମା ପୁଅଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଧନଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଠାରୁ ଅଧିକ ଭିତରରେ ଓ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ। ଯଦି କେହି କହେ, 'ଯାହାକୁ ତୁମେ ପ୍ରିୟ କୁହୁଛ, ସେ ନଶ୍ଟ ହେବ', ତେବେ ତାହା ହେଉ। ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରିୟ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରିୟ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ କିଛି ନଶ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ତଦାହୁଃ ଯଦ୍ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯଯା ସର୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତୋ ମନୁଷ୍ଯାମନ୍ଯନ୍ତେ, କିମୁ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମାଵେଦ୍ ଯସ୍ମାତ୍ତତ୍ସର୍ଵମଭଵଦିତି
ଲୋକେ କହନ୍ତି, 'ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ହେବ', ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏଭଳି ଭାବନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ କ'ଣ, ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ କିଛି ହୋଇଥିଲା?
ବ୍ରହ୍ମ ଵାଇଦମଗ୍ର ଆସୀତ୍॥ ତଦାତ୍ମାନମେଵାଵେଦ୍ ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ମୀତି; ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ସର୍ଵମଭଵତ୍॥ ତଦ୍ଯୋ-ଯୋ ଦେଵାନାଂ ପ୍ରତ୍ଯବୁଧ୍ଯତ, ସଏଵତଦଭଵତ୍ ତଥର୍ଷୀନାଂ, ତଥା ମନୁଷ୍ଯାଣାମ୍
ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମ ଏକାକି ଥିଲେ। ସେ ନିଜକୁ ଜାଣିଲେ: 'ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ'। ଏହିଠାରୁ ସମସ୍ତ କିଛି ହୋଇଲା। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ପାଇଲେ, ସେମାନେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ହେଲେ; ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସେପରି।
ସନୈଵଵ୍ଯଭଵତ୍॥ ସଵିଶମସୃଜତ, ଯାନ୍ଯ୍ ଏତାନି ଦେଵଜାତାନି ଗଣଶଆଖ୍ଯାଯନ୍ତେ, ଵସଵୋ ରୁଦ୍ରାଆଦିତ୍ଯାଵିଶ୍ଵେ ଦେଵାମରୁତ ଇତି
ସେ ନିଜକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ କଲେ। ସେ ଦେବତାମାନେଠାରୁ ଗଠିତ ଯେଉଁ ଗଣମାନେ ଅଛନ୍ତି — ଭାସୁ, ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ବିଶ୍ୱଦେବ, ମରୁତମାନେ — ସେମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ସନୈଵଵ୍ଯଭଵତ୍॥ ସଶୌଦ୍ରଂ ଵର୍ଣମସୃଜତ ପୂଷଣମ୍॥ ଇଯଂ ଵୈପୂଷେଯଁ ହୀଦଁ ସର୍ଵଂ ପୁଷ୍ଯତି ଯଦିଦଂ କିଙ୍ଚ
ସେ ନିଜକୁ ବିଭାଜିତ କଲେ। ସେ ଶୂଦ୍ର ବର୍ଣ୍ଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ପୂଷଣଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ପୂଷଣ ଏଠାରେ ଯେଉଁ କିଛି ଅଛି, ସେସବୁକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।
ତଦେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ କ୍ଷତ୍ରଂ ଵିଟ୍ ଶୂଦ୍ରଃ॥ ତଦଗ୍ନିନୈଵଦେଵେଷୁ ବ୍ରହ୍ମାଭଵଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣୋମନୁଷ୍ଯେଷୁ, କ୍ଷତ୍ରିଯେଣ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ, ଵୈଶ୍ଯେନ ଵୈଶ୍ଯଃ, ଶୂଦ୍ରେଣ ଶୂଦ୍ରଃ॥ ତସ୍ମାଦଗ୍ନାଵେଵଦେଵେଷୁ ଲୋକମିଚ୍ଛନ୍ତେ, ବ୍ରାହ୍ମଣେମନୁଷ୍ଯେଷୁ ଏତାଭ୍ଯାଁ ହିରୂପାଭ୍ଯାଂ ବ୍ରହ୍ମାଭଵତ୍
ଏହିଠାରେ ବ୍ରହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ଅଛନ୍ତି। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମଣ ଅଗ୍ନି ହେଲେ; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମଣ ହେଲେ; କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୂଦ୍ର ହେଲେ। ତେଣୁ ଦେବତାମାନେ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଲୋକକୁ ଆଶା କରନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ବ୍ରହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା। ଏହି ଦୁଇ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମଣ ହେଲେ।
ଯତ୍ସପ୍ତାନ୍ନାନି ମେଧଯା ତପସାଜନଯତ୍ପିତେତି, ମେଧଯା ହିତପସାଜନଯତ୍ପିତୈକମସ୍ଯ ସାଧାରଣମିତୀଦମେଵାସ୍ଯ ତତ୍ସାଧାରଣମନ୍ନଂ, ଯଦିଦମଦ୍ଯତେ॥ ସଯଏତଦୁପାସ୍ତେ, ନସପାପ୍ମନୋ ଵ୍ଯାଵର୍ତତେ; ମିଶ୍ରଁ ହ୍ଯ୍ ଏତତ୍
ପିତା ମନ ଏବଂ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସାତ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଏବଂ ତାହାରୁ ଗୋଟିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ କଲେ। ଏହି ସାଧାରଣ ଖାଦ୍ୟ ହେଉଛି, ଯାହା ଖାଯାଏ। ଯିଏ ଏହି ଖାଦ୍ୟକୁ ଉପାସନା କରେ, ସେ କେବେ ମନ୍ଦ କର୍ମରେ ପଡ଼େନାହିଁ; କାରଣ ଏହା ମିଶ୍ର।
ଦ୍ଵେଦେଵାନଭାଜଯଦିତି, ହୁତଂ ଚ ପ୍ରହୁତଂ ଚ; ତସ୍ମାଦ୍ଦେଵେଭ୍ଯୋ ଜୁହ୍ଵତି ଚ ପ୍ରଚ ଜୁହ୍ଵତି॥ ଅଥୋ ଆହୁଃ ଦର୍ଶପୂର୍ଣମାସାଵିତି॥ ତସ୍ମାନ୍ନେଷ୍ଟିଯାଜୁକଃ ସ୍ଯାତ୍
ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଅଂଶ ଦେଲେ—ଏକଟି ହେଉଛି ଅର୍ପିତ ହୋମ, ଆଉ ଏକଟି ହେଉଛି ପୁନଃ ଅର୍ପିତ ହୋମ। ଏହିକାରଣରୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ହୋମ ଦିଆଯାଏ—ମୂଳ ଓ ପୁନଃ ହୋମ। ଏହିପରି ଲୋକେ କହନ୍ତି—'ଦର୍ଶ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଯଜ୍ଞ'। ତେଣୁ ଏକ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ହୋମକାରୀ ହେବା ଉଚିତ।
ପଶୁଭ୍ଯ ଏକଂ ପ୍ରାଯଚ୍ଛଦିତି, ତତ୍ପଯଃ; ପଯୋ ହ୍ଯ୍ ଏଵାଗ୍ରେ ମନୁଷ୍ଯାଶ୍ଚ ପଶଵଶ୍ଚୋପଜୀଵନ୍ତି॥ ତସ୍ମାତ୍କୁମାରଂ ଜାତଂ ଘୃତଂ ଵୈଵାଗ୍ରେ ପ୍ରତିଲେହଯନ୍ତି, ସ୍ତନଂ ଵାନୁଧାପଯନ୍ତି;
ସେ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଏକଟି ଅଂଶ ଦେଲେ—ସେହେଉଛି ଦୁଧ। କାରଣ, ଆରମ୍ଭରେ ମଣିଷ ଓ ପଶୁମାନେ ଦୁହେଁ ଦୁଧ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଏହିକାରଣରୁ ଜଣେ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ହେଲେ, ପ୍ରଥମେ ତାକୁ ଘିଅ ଚଟାଯାଏ କିମ୍ବା ମା'ର ଛାତିରେ ଲଗାଯାଏ।
ଅଥ ଵତ୍ସଂ ଜାତମାହୁଃ ଅତୃଣାଦ ଇତି॥ ତସ୍ମିନ୍ତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ, ଯଚ୍ଚ ପ୍ରାଣିତି ଯଚ୍ଚ ନେତି, ପଯସି ହୀଦଁ ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ, ଯଚ୍ଚ ପ୍ରାଣିତି ଯଚ୍ଚ ନ
ଏବେ ଯେତେବେଳେ ଏକ ଦୁଧଖୁଆ ବଛା ଜନ୍ମ ହୁଏ, ଲୋକେ କହନ୍ତି—'ଏହା ଏଉଁଖଣ୍ଡି ଘାସ ଖାଉନାହିଁ'। ଏହି ବଛାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ବସିଛି—ଯାହା ଶ୍ୱାସ ନିଏ ଓ ଯାହା ନିଏ ନାହିଁ। ଦୁଧରେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କିଛି ବସିଛି—ଯାହା ଜୀବନ୍ତ ଓ ଯାହା ନୁହେଁ।
ତଦ୍ଯଦିଦମାହୁଃ ସଂଵତ୍ସରଂ ପଯସା ଜୁହ୍ଵଦପ ପୁନର୍ମୃତ୍ଯୁଂ ଜଯତୀତି, ନତଥା ଵିଦ୍ଯାଦ୍॥ ଯଦହରେଵଜୁହୋତି, ତଦହଃ ପୁନର୍ମୃତ୍ଯୁମପଜଯତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଵିଦ୍ଵାନ୍ତ୍; ସର୍ଵଁ ହିଦେଵେଭ୍ଯୋଽନ୍ନାଦ୍ଯଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି॥ କସ୍ମାତ୍ତାନି ନକ୍ଷୀଯନ୍ତେଽଦ୍ଯମାନାନି ସର୍ଵଦେତି
ଯେତେବେଳେ ଲୋକେ କହନ୍ତି—'ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷ ଦୁଧ ଦେଇ ହୋମ କଲେ, ପୁନି ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜିତିପାରିବେ'—ଏହାକୁ ଏଭଳି ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେ ଦିନ ହୋମ କରାଯାଏ, ସେଇ ଦିନ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜିତାଯାଏ। ଏହିପରି ଜାଣି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯାଏ। କାହିଁକି ଏହି ଖାଦ୍ୟ ସବୁ ସବୁବେଳେ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ କମିଯାଏ ନାହିଁ?
ତଦ୍ଧୈତତ୍ପଶ୍ଯନ୍ନୃଷିର୍ଵାମଦେଵଃ ପ୍ରତିପେଦେଃ ଅହଂ ମନୁରଭଵଁ ସୂର୍ଯଶ୍ଚେତି॥ ତଦିଦମପ୍ଯ୍ ଏତର୍ହି ଯଏଵଂ ଵେଦାହଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ମୀତି, ସଇଦଁ ସର୍ଵଂ ଭଵତି, ତସ୍ଯ ହ ନଦେଵାଶ୍ଚନାଭୂତ୍ଯା ଈଶତ, ଆତ୍ମାହ୍ଯ୍ ଏଷାଁ ସଭଵତି॥ ଅଥ ଯୋଽନ୍ଯାଂ ଦେଵତାମୁପାସ୍ତେଃ ଅନ୍ଯୋଽସାଉ ଅନ୍ଯୋଽହମସ୍ମୀତି, ନସଵେଦ॥ ଯଥା ପଶୁରେଵଁ ସଦେଵାନାଂ॥ ଯଥା ହ ଵୈବହଵଃ ପଶଵୋ ମନୁଷ୍ଯଂ ଭୁଙ୍ଜ୍ଯୁଃ ଏଵମେକୈକଃ ପୁରୁଷୋ ଦେଵାନ୍ଭୁନକ୍ତି॥ ଏକସ୍ମିନ୍ନେଵପଶାଵାଦୀଯମାନେଽପ୍ରିଯଂ ଭଵତି, କିମୁ ବହୁଷୁ; ତସ୍ମାଦେଷାଂ ତନ୍ନପ୍ରିଯଂ ଯଦେତନ୍ମନୁଷ୍ଯାଵିଦ୍ଯୁଃ
ଏହାକୁ ଦେଖି ବାମଦେବ ଋଷି କହିଥିଲେ: 'ମୁଁ ମନୁ ହୋଇଥିଲି, ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଥିଲି।' ଏହିପରି ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଏପରି ଜାଣେ — 'ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁ' — ସେ ସମସ୍ତ କିଛି ହୋଇଯାଏ। ତାଙ୍କୁ ଦେବତା କିମ୍ବା ପିତୃମାନେ ଶାସନ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ, କାରଣ ସେ ନିଜେ ଆତ୍ମା ହୋଇଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ, ଭାବେ — 'ସେ ଅନ୍ୟ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ' — ସେ ଜାଣେନାହିଁ। ସେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଗାଁଠିଏ ପଶୁ ପରି। ଯେପରି ଅନେକ ପଶୁ ମାନବଙ୍କ ସେବା କରେ, ସେପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷ ଦେବତାଙ୍କୁ ସେବା କରେ। ଏକ ପଶୁକୁ ନେଲେ ଯେପରି ଅପ୍ରିୟ ଲାଗେ, ତେଣୁ ଅନେକକୁ ନେଲେ କେତେ ଅଧିକ ଅପ୍ରିୟ ହୁଏ। ତେଣୁ ମଣିଷମାନେ ଯାହା ଜାଣନ୍ତି, ସେଇଠି ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ।
ବ୍ରହ୍ମ ଵାଇଦମଗ୍ର ଆସୀଦେକମେଵ॥ ତଦେକଁ ସନ୍ନଵ୍ଯଭଵତ୍॥ ତଚ୍ଛ୍ରେଯୋ ରୂପମତ୍ଯସୃଜତ କ୍ଷତ୍ରଂ, ଯାନ୍ଯ୍ ଏତାନି ଦେଵତ୍ରାକ୍ଷତ୍ରାଣୀନ୍ଦ୍ରୋ ଵରୁଣଃ ସୋମୋ ରୁଦ୍ରଃ ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଯମୋମୃତ୍ଯୁରୀଶାନ ଇତି॥ ତସ୍ମାତ୍କ୍ଷତ୍ରାତ୍ପରଂ ନାସ୍ତି; ତସ୍ମାଦ୍! ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କ୍ଷତ୍ରିଯଂ ଅଧସ୍ତାଦୁପାସ୍ତେ ରାଜସୂଯେ॥ କ୍ଷତ୍ରଏଵତଦ୍ଯଶୋ ଦଧାତି, ସୈଷାକ୍ଷତ୍ରସ୍ଯ ଯୋନିର୍ଯଦ୍ବ୍ରହ୍ମ॥ ତସ୍ମାଦ୍ଯଦ୍ଯପି ରାଜା ପରମତାଂ ଗଚ୍ଛତି, ବ୍ରହ୍ମୈଵାନ୍ତତଉପନିଶ୍ରଯତି ସ୍ଵାଂ ଯୋନିଂ॥ ଯଉ ଏନଁ ହିନସ୍ତି, ସ୍ଵାଁ ସଯୋନିମୃଚ୍ଛତି॥ ସପାପୀଯାନ୍ଭଵତି, ଯଥା ଶ୍ରେଯାଁସଁ ହିଁସିତ୍ଵା
ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମ ଏକମାତ୍ର ଥିଲେ। ସେ ଏକା ଥିବାବେଳେ ନିଜକୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପେ ବିଭାଜିତ କଲେ। ସେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ରୂପ କ୍ଷତ୍ରକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ — ଯେଉଁଠି ଦେବତାମାନେ କ୍ଷତ୍ର ଭାବେ ଅଛନ୍ତି: ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ସୋମ, ରୁଦ୍ର, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଯମ, ମୃତ୍ୟୁ, ଏବଂ ଈଶାନ। ଏହିପରି କ୍ଷତ୍ରଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ। ଏହିକାରଣରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ତଳରୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି। କ୍ଷତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଯଶ ଦେଇଥାଏ। କ୍ଷତ୍ରର ମୂଳ ବ୍ରହ୍ମ। ଏହିକାରଣରୁ ରାଜା ଯଦିଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ଶେଷରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ, ନିଜ ମୂଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଲୋକ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରନ୍ତି, ସେ ନିଜ ମୂଳକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସେ ଅଧିକ ପାପୀ ହୁଏ, ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ।
ସନୈଵଵ୍ଯଭଵତ୍॥ ତଚ୍ଛ୍ରେଯୋ ରୂପମତ୍ଯସୃଜତ ଧର୍ମଂ॥ ତଦେତତ୍କ୍ଷତ୍ରସ୍ଯ କ୍ଷତ୍ରଂ ଯଦ୍ଧର୍ମଃ॥ ତସ୍ମାଦ୍ଧର୍ମାତ୍ପରଂ ନାସ୍ତି॥ ଅଥୋ ଅବଲୀଯାନ୍ବଲୀଯାଁସମାଶଁସତେ ଧର୍ମେଣ ଯଥା ରାଜ୍ଞୈଵଂ॥ ଯୋଵୈସଧର୍ମଃ, ସତ୍ଯଂ ଵୈତତ୍॥ ତସ୍ମାତ୍ସତ୍ଯଂ ଵଦନ୍ତମାହୁଃ ଧର୍ମଂ ଵଦତୀତି, ଧର୍ମଂ ଵା ଵଦନ୍ତଁ: ସତ୍ଯଂ ଵଦତୀତି ଏତଦ୍ଧ୍ଯ୍ ଏଵୈତଦୁଭଯଂ ଭଵତି
ସେ ଆପଣାକୁ ଅଲଗା କଲେ। ସେ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ରୂପ ଧର୍ମକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ଧର୍ମ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଶକ୍ତି। ଏହିଠାରେ ଧର୍ମଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ। ଏଭଳି ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ବଳମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କୁ ରାଜାଙ୍କ ପରି ମାନିଥାନ୍ତି। ଯାହା ଧର୍ମ, ସେଇ ହେଉଛି ସତ୍ୟ। ତେଣୁ ଯେଉଁଠି ଲୋକେ କହନ୍ତି 'ସେ ସତ୍ୟ କହୁଛି', ସେଠି ଅର୍ଥ ହେଉଛି 'ସେ ଧର୍ମ କହୁଛି'; ଏବଂ ଯେଉଁଠି କହନ୍ତି 'ସେ ଧର୍ମ କହୁଛି', ସେଠି ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥ ହେଉଛି 'ସେ ସତ୍ୟ କହୁଛି'। ଏହି ଦୁଇଟି ଏକେଇ ଅଟେ।
ଅଥ ଯୋହ ଵାଅସ୍ମାଲ୍ ଲୋକାତ୍ସ୍ଵଂ ଲୋକମଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରୈତି, ସଏନମଵିଦିତୋ ନଭୁନକ୍ତି; ଯଥା ଵେଦୋ ଵାନନୂକ୍ତୋଽନ୍ଯଦ୍ଵା କର୍ମାକୃତଂ॥ ଯଦି ହ ଵାଅପ୍ଯନେଵଂଵିନ୍ମହତ୍ପୁଣ୍ଯଂ କର୍ମ କରୋତି, ତଦ୍ଧାସ୍ଯାନ୍ତତଃ କ୍ଷୀଯତ ଏଵାତ୍ମାନମେଵଲୋକମୁପାସୀତ॥ ସଯଆତ୍ମାନମେଵଲୋକମୁପାସ୍ତେ, ନହାସ୍ଯ କର୍ମ କ୍ଷୀଯତେ॥ ଅସ୍ମାଦ୍ଧ୍ଯ୍ ଏଵାତ୍ମନୋ ଯଦ୍-ଯତ୍କାମଯତେ, ତତ୍-ତତ୍ସୃଜତେ
ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ଏହି ଲୋକରୁ ନିଜ ଲୋକକୁ ଜାଣିନଥିବାବେଳେ ଯାଆନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଅଜଣା ତାଙ୍କୁ ଭୋଗ କରେନାହିଁ; ଯେପରି ବେଦ ପଢ଼ାଯାଇନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇନାହିଁ। ଯଦି ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ କାମ କରିଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଶେଷରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ଲୋକ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ଲୋକ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରେ, ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କେବେ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ। ନିଜ ଆତ୍ମାରୁ ଯାହା ଆଶା କରେ, ସେହି ସବୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ଅଥୋ ଅଯଂ ଵାଆତ୍ମାସର୍ଵେଷାଂ ଭୂତାନାଂ ଲୋକଃ; ସଯଜ୍ ଜୁହୋତି, ଯଦ୍ଯଜତେ ତେନ ଦେଵାନାଂ ଲୋକୋ; ଅଥ ଯଦନୁବ୍ରୂତେ, ତେନର୍ଷୀଣାମ୍; ଅଥ ଯତ୍ପ୍ରଜାମିଚ୍ଛତେ, ଯତ୍ପିତୃଭ୍ଯୋ ନିପୃଣାତି, ତେନ ପିତ୍ର଼୍ଣାମ୍; ଅଥ ଯନ୍ମନୁଷ୍ଯାନ୍ଵାସଯତେ, ଯଦେଭ୍ଯୋଽଶନଂ ଦଦାତି, ତେନ ମନୁଷ୍ଯାଣାମ୍; ଅଥ ଯତ୍ପଶୁଭ୍ଯସ୍ ତୃଣୋଦକଂ ଵିନ୍ଦତି, ତେନ ପଶୂନାଂ; ଯଦସ୍ଯ ଗୃହେଷୁ ଶ୍ଵାପଦା ଵଯାଁସ୍ଯ୍ ଆପିପୀଲିକାଭ୍ଯ ଉପଜୀଵନ୍ତି, ତେନ ତେଷାଂ ଲୋକୋ॥ ଯଥା ହ ଵୈସ୍ଵାଯ ଲୋକାଯାରିଷ୍ଟିମିଚ୍ଛେଦ୍ ଏଵଁ ହୈଵଂଵିଦେ ସର୍ଵଦାସର୍ଵାଣି ଭୂତାନ୍ଯରିଷ୍ଟିମିଚ୍ଛନ୍ତି॥ ତଦ୍ଵାଏତଦ୍ଵିଦିତଂ ମୀମାଁସିତମ୍
ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଲୋକ। ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ କରେ, ସେ ଦେବତାଙ୍କର ଲୋକ ପାଏ; ଯେଉଁଠି ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ସେ ଋଷିମାନଙ୍କର ଲୋକ ପାଏ; ଯେଉଁଠି ସନ୍ତାନ ଆଶା କରେ କିମ୍ବା ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ନିବେଦନ କରେ, ସେ ପିତୃମାନଙ୍କର ଲୋକ ପାଏ; ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ସେବା କରେ କିମ୍ବା ଖାଦ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଲୋକ ପାଏ; ଯେଉଁଠି ପଶୁମାନେ ପାଇଁ ଘାସ ଓ ପାଣି ଦେଇଥାଏ, ସେ ପଶୁମାନଙ୍କର ଲୋକ ପାଏ; ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଘରେ କୁକୁର, ପକ୍ଷୀ, ପିପିଲିକା ଆଦି ଜୀବମାନେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ରହନ୍ତି, ସେ ସେମାନଙ୍କର ଲୋକ ପାଏ। ଯେପରି ସମସ୍ତ ଲୋକର ମଙ୍ଗଳ ଆଶା କରିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସବୁବେଳେ ମଙ୍ଗଳ ଆଶା କରନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜଣାଯାଇଛି ଓ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରାଯାଇଛି।
ଆତ୍ମୈଵେଦମଗ୍ର ଆସୀଦ୍ ଏକ ଏଵ॥ ସୋଽକାମଯତଃ ଜାଯାମେ ସ୍ଯାଦ୍ ଅଥ ପ୍ରଜାଯେଯାଥ ଵିତ୍ତଂ ମେ ସ୍ଯାଦ୍ ଅଥ କର୍ମ କୁର୍ଵୀଯେତି॥ ଏତାଵାନ୍ଵୈକାମୋ ନେଚ୍ଛଁଶ୍ଚନାତୋ ଭୂଯୋ ଵିନ୍ଦେତ୍॥ ତସ୍ମାଦପ୍ଯ୍ ଏତର୍ହ୍ଯ୍ ଏକାକୀକାମଯତେଃ ଜାଯାମେ ସ୍ଯାଦ୍ ଅଥ ପ୍ରଜାଯେଯାଥ ଵିତ୍ତଂ ମେ ସ୍ଯାଦ୍ ଅଥ କର୍ମ କୁର୍ଵୀଯେତି॥ ସଯାଵଦପ୍ଯ୍ ଏତେଷାମେକୈକଂ ନପ୍ରାପ୍ନୋତି ଅକୃତ୍ସ୍ନ ଏଵତାଵନ୍ମନ୍ଯତେ॥ ତସ୍ଯୋ କୃତ୍ସ୍ନତା
ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ କେବଳ ଆତ୍ମା ଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଏକା ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନଥିଲା। ସେ ଇଚ୍ଛା କଲେ— 'ମୋତେ ଏକ ଜଣେ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ମିଳୁ, ତାପରେ ସନ୍ତାନ ହେଉ, ତାପରେ ଧନ ମିଳୁ, ଏବଂ ତାପରେ କାମ କରିପାରିବି।' ଏହିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହିଁ ଇଚ୍ଛାର ସୀମା; ଏଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ଚାହିଁଲେ ମିଳେନାହିଁ। ଏହିକାରଣରୁ, ଏବେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଏକା ଅଛନ୍ତି, ସେ ଏହିପରି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି— 'ମୋତେ ଜଣେ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ମିଳୁ, ତାପରେ ସନ୍ତାନ ହେଉ, ତାପରେ ଧନ ମିଳୁ, ତାପରେ କାମ କରିପାରିବି।' ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ପାଇନାହାନ୍ତି, ସେ ନିଜକୁ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଲାଭ କଲେ ତାହାର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ହୁଏ।
ମନ ଏଵାସ୍ଯାତ୍ମା; ଵାଗ୍ଜାଯା; ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରଜା; ଚକ୍ଷୁର୍ମାନୁଷଂ ଵିତ୍ତଂ, ଚକ୍ଷୁଷା ହିତଦ୍ଵିନ୍ଦତି; ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଦୈଵଂ, ଶ୍ରୋତ୍ରେଣ ହିତଚ୍ଛୃଣୋତି ଆତ୍ମୈଵାସ୍ଯ କର୍ମାତ୍ମନା ହିକର୍ମ କରୋତି॥ ସଏଷପାଙ୍କ୍ତୋ ଯଜ୍ଞଃ, ପାଙ୍କ୍ତଃ ପଶୁଃ, ପାଙ୍କ୍ତଃ ପୁରୁଷଃ, ପାଙ୍କ୍ତମିଦଁ ସର୍ଵଂ ଯଦିଦଂ କିଙ୍ଚ॥ ତଦିଦଁ ସର୍ଵମାପ୍ନୋତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ॥ 5 = 14.4.3.1-34=
ତାଙ୍କର ମନ ହେଉଛି ନିଜ ଆତ୍ମା; ତାଙ୍କର ବାକ୍ ହେଉଛି ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ; ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ସନ୍ତାନ; ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ମାନବ ଧନ, କାରଣ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଉପକାରୀ ଜିନିଷ ଜାଣିପାରନ୍ତି; ଶ୍ରବଣ ହେଉଛି ଦେବତାଙ୍କର ଧନ, କାରଣ ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଉପକାରୀ କଥା ଶୁଣନ୍ତି। ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଆତ୍ମା ହେଉଛି କର୍ମ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ପଞ୍ଚପ୍ରକାର, ପଶୁ ପଞ୍ଚପ୍ରକାର, ମଣିଷ ପଞ୍ଚପ୍ରକାର, ଏହି ସମସ୍ତ ଯେଉଁଠି କିଛି ଅଛି ସେ ସବୁ ପଞ୍ଚପ୍ରକାର। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଲାଭ କରେ।
ଯତ୍ସପ୍ତାନ୍ନାନି ମେଧଯା ତପସାଜନଯତ୍ପିତୈ- -କମସ୍ଯ ସାଧାରଣଂ, ଦ୍ଵେଦେଵାନଭାଜଯତ୍॥ ତ୍ରୀଣ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନେଽକୁରୁତ, ପଶୁଭ୍ଯ ଏକଂ ପ୍ରାଯଚ୍ଛତ୍; ତସ୍ମିନ୍ତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ, ଯଚ୍ଚ ପ୍ରାଣିତି ଯଚ୍ଚ ନ॥ କସ୍ମାତ୍ତାନି ନକ୍ଷୀଯନ୍ତେ, ଅଦ୍ଯମାନାନି ସର୍ଵଦା॥ ଯୋଵୈତାମକ୍ଷିତିଂ ଵେଦ, ସୋଽନ୍ନମତ୍ତି ପ୍ରତୀକେନ, ସଦେଵାନପିଗଚ୍ଛତି, ସଊଋଜମୁପଜୀଵତୀତି ଶ୍ଲୋକାଃ
ପିତା ମନ ଏବଂ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସାତ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ତାହାର ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ କଲେ, ଦୁଇଟି ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଲେ, ତିନିଟି ନିଜ ପାଇଁ ରଖିଲେ, ଏବଂ ଗୋଟିଏ ପଶୁମାନେ ପାଇଁ ଦେଲେ। ଏହି ଖାଦ୍ୟରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଶ୍ୱାସ ଅଛି ଓ ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ସବୁବେଳେ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ କାହିଁକି କମିଯାଏ ନାହିଁ? ଯିଏ ଏହି ଅକ୍ଷୟତାକୁ ଜାଣେ, ସେ ଚିହ୍ନ ସହିତ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରେ, ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଏବଂ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ— ଏହିପରି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।