ଅଥ . ଯୋଽଯଂ ଦକ୍ଷିଣେଽକ୍ଷନ୍ପୁରୁଷଃ ତସ୍ଯ ଭୂରିତି ଶିରଃ ଏକଁ ଶିର, ଏକମେତଦକ୍ଷରଂ; ଭୁଵ ଇତି ବାହୂଃ ଦ୍ଵୌବାହୂ, ଦ୍ଵେଏତେଅକ୍ଷରେ; ସ୍ଵରିତି ପ୍ରତିଷ୍ଠାଃ ଦ୍ଵେପ୍ରତିଷ୍ଠେ, ଦ୍ଵେଏତେଅକ୍ଷରେ॥ ତସ୍ଯୋପନିଷଦହମିତି॥ ହନ୍ତି ପାପ୍ମାନଂ ଜହାତି ଚ, ଯଏଵଂ ଵେଦ॥ 7 ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯ୍ ଆହୁଃ॥ ଵିଦାନାଦ୍ଵିଦ୍ଯୁଦ୍; ଵିଦ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏନଂ ପାପ୍ମନୋ, ଯଏଵଂ ଵେଦଃ ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତି॥ ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଧ୍ଯ୍ ଏଵବ୍ରହ୍ମ॥ 8/
ଏହିଠି, ଯିଏ ଡାହାଣ ଆଖିରେ ଅଛି ସେ ପୁରୁଷଙ୍କର 'ଭୂ' ହେଉଛି ମୁଣ୍ଡ, ଗୋଟିଏ ମୁଣ୍ଡ, ଗୋଟିଏ ଅକ୍ଷର; 'ଭୁଵ' ହେଉଛି ଦୁଇଟି ବାହୁ, ଦୁଇଟି ଅକ୍ଷର; 'ସ୍ୱ' ହେଉଛି ଦୁଇଟି ଆଧାର, ଦୁଇଟି ଅକ୍ଷର। ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ ହେଉଛି 'ମୁଁ'। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରେ ଏବଂ ଛାଡିଦିଏ। ଲୋକେ କହନ୍ତି 'ବିଦ୍ୟୁତ୍' ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ। ଯେଉଁଠାରେ ଆଲୋକ ମିଳେ, ତାହାକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, 'ବିଦ୍ୟୁତ୍ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ', ସେ ପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରେ। ନିଶ୍ଚୟ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ।
ମନୋମଯୋଽଯଂ ପୁରୁଷୋ, ଭାଃସତ୍ଯଃ ତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତର୍ହୃଦଯେ ଯଥା ଵ୍ରୀହିର୍ଵା ଯଵୋ ଵୈଵମଯମନ୍ତରାତ୍ମନ୍ପୁରୁଷଃ . ॥. ସଏଷସର୍ଵସ୍ଯ ଵଶୀ . ସର୍ଵସ୍ଯେଶାନଃ, ସର୍ଵସ୍ଯାଧିପତିଃ; ସର୍ଵମିଦଂ ପ୍ରଶାସ୍ତି ଯଦିଦଂ କିଙ୍ଚ, ଯଏଵଂ ଵେଦ . 9/
ଏହି ପୁରୁଷ ମନରେ ଗଠିତ, ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ହେଉଛି ସତ୍ୟ। ହୃଦୟ ଭିତରେ, ଯେପରି ଧାନ କିମ୍ବା ଯବ ଚାମର ଭିତରେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ପୁରୁଷ ଆତ୍ମାର ଭିତରେ ଅଛନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ମାଲିକ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଶାସକ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଅଧିପତି; ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶାସନ କରେ।
ଵାଚଂ ଧେନୁମୁପାସୀତ॥ ତସ୍ଯାଶ୍ଚତ୍ଵାରଃ ସ୍ତନାଃ ସ୍ଵାହାକାରୋଵଷଟ୍କାରୋହନ୍ତକାରଃ ସ୍ଵଧାକାରଃ॥ ତସ୍ଯୈ ଦ୍ଵୌସ୍ତନୌ ଦେଵାଉପଜୀଵନ୍ତି, ସ୍ଵାହାକାରଂ ଚ ଵଷଟ୍କାରଂ ଚ; ହନ୍ତକାରଂ ମନୁଷ୍ଯାଃ, ସ୍ଵଧାକାରଂ ପିତରଃ॥ ତସ୍ଯାଃ ପ୍ରାଣଋଷଭୋ, ମନୋ ଵତ୍ସଃ॥ 10/
ବାଣୀକୁ ଗୋଉଁ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କର ଚାରିଟି ଥନ୍ଦ ଅଛି: 'ସ୍ୱାହା', 'ବଷଟ୍', 'ହନ୍ତ', ଏବଂ 'ସ୍ୱଧା'। ଏହିଥିରୁ ଦେବତାମାନେ 'ସ୍ୱାହା' ଓ 'ବଷଟ୍' ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି; ମଣିଷମାନେ 'ହନ୍ତ' ଉପରେ, ପିତୃମାନେ 'ସ୍ୱଧା' ଉପରେ। ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ବଳିଆ ବଳଦ, ମନ ହେଉଛି ବଛା।
ଅନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯ୍ ଏକ ଆହୁଃ॥ ତନ୍ନତଥା, ପୂଯତି ଵାଅନ୍ନମୃତେପ୍ରାଣାତ୍॥ ପ୍ରାଣୋବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯ୍ ଏକ ଆହୁଃ॥ ତନ୍ନତଥା, ଶୁଷ୍ଯତି ଵୈପ୍ରଣଋତେଽନ୍ନାଦ୍॥ ଏତେହ ତ୍ଵେଵଦେଵତେ, ଏକଧାଭୂଯଂ ଭୂତ୍ଵା, ପରମତାଂ ଗଚ୍ଛତଃ
କେହି କହନ୍ତି, 'ଅନ୍ନ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ'; ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଶ୍ୱାସ ନଥିଲେ ଅନ୍ନ ପଚିଯାଏ। ଆଉ କେହି କହନ୍ତି, 'ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ'; ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଅନ୍ନ ନଥିଲେ ପ୍ରାଣ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ। ଏଠାରେ ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା, ଏକାଟି ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
ତଦ୍ଧ ସ୍ମାହ ପ୍ରାତୃଦଃ ପିତରମ୍ କିଁ ସ୍ଵିଦେଵୈଵଂଵିଦୁଷେ ସାଧୁକୁର୍ଯାଂ, କିମେଵାସ୍ମା ଅସାଧୁକୁର୍ଯାମିତି॥ ସହ ସ୍ମାହ ପାଣିନାଃ ମା, ପ୍ରାତୃଦ, କସ୍ ତ୍ଵେନଯୋରେକଧାଭୂଯଂ ଭୂତ୍ଵାପରମତାଂ ଗଚ୍ଛତୀତି
ତାପରେ ପ୍ରାତୃଦ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ଏପରି ଜଣେ ଜଣା ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କଣ ଭଲ କରିପାରିବି? କଣ ମନ୍ଦ କରିପାରିବି?' ପିତା କହିଲେ, 'ଏପରି କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ପ୍ରାତୃଦ। କିଏ ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା ସହିତ ଏକାଟି ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବ?'
ତସ୍ମା ଉ ହୈତଦୁଵାଚଃ ଵୀତି ଅନ୍ନଂ ଵୈଵି ଅନ୍ନେ ହୀମାନି ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ଵିଷ୍ଟାନି॥ ରମିତି, ପ୍ରାଣୋଵୈରଂ, ପ୍ରାଣେହୀମାନି ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ରତାନି ସର୍ଵାଣି ହ ଵାଅସ୍ମିନ୍ଭୂତାନି ଵିଶନ୍ତି, ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ରମନ୍ତେ, ଯଏଵଂ ଵେଦ॥ 14/
ତେଣୁ କହାଯାଏ: 'ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅନ୍ନରେ ଆଧାରିତ'; ଆଉ, 'ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରାଣରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛନ୍ତି'; ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ଦୁଇ ଦେବତାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏଥିରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଛି।
ଉକ୍ଥଂ, ପ୍ରାଣୋଵାଉକ୍ଥଂ, ପ୍ରାଣୋହୀଦଁ ସର୍ଵମୁତ୍ଥାପଯତି॥ ଉଦ୍ଧାସ୍ମା ଉକ୍ଥଵିଦ୍ଵୀରସ୍ ତିଷ୍ଠତି ଉକ୍ଥସ୍ଯ ସାଯୁଜ୍ଯଁ ସଲୋକତାଂ ଜଯତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ଉକ୍ଥ ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ; କାରଣ ଶ୍ୱାସ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଉଠାଇ ରଖେ। ଉକ୍ଥର ଜ୍ଞାନୀ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଉଡ଼ି ରହେ, ଉକ୍ଥ ସହ ଏକତା ଓ ଏହାର ସମାନ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ଜାଣିଛି।
ଯଜୁଃ, ପ୍ରାଣୋଵୈଯଜୁଃ, ପ୍ରାଣେହୀମାନି ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ॥ ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ହାସ୍ମୈ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ଶ୍ରୈଷ୍ଠ୍ଯାଯ, ଯଜୁଷଃ ସାଯୁଜ୍ଯଁ ସଲୋକତାଂ ଜଯତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ଯଜୁସ୍ ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ; କାରଣ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏକତାରେ ବାନ୍ଧିଯାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ପାଇଁ ଏକତାରେ ବାନ୍ଧିଯାନ୍ତି; ଯଜୁସ୍ ସହ ଏକତା ଓ ଏହାର ସମାନ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ଜାଣିଛି।
ସାମ, ପ୍ରାଣୋଵୈସାମ, ପ୍ରାଣେହୀମାନି ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ସମ୍ଯଙ୍ଚି॥ ସମ୍ଯଙ୍ଚି ହାସ୍ମୈ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ଶ୍ରୈଷ୍ଠ୍ଯାଯ କଲ୍ପନ୍ତେ, ସାମ୍ନଃ ସାଯୁଜ୍ଯଁ ସଲୋକତାଂ ଜଯତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ସାମ ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ; କାରଣ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସମନ୍ୱୟ ହୁଅନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ପାଇଁ ସମନ୍ୱୟ କରନ୍ତି; ସାମ ସହ ଏକତା ଓ ଏହାର ସମାନ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ଜାଣିଛି।
କ୍ଷତ୍ରଂ, ପ୍ରାଣୋଵୈକ୍ଷତ୍ରଂ, ପ୍ରାଣୋହିଵୈକ୍ଷତ୍ରମ୍ ତ୍ରାଯତେ ହୈନଂ ପ୍ରାଣଃ କ୍ଷଣିତୋଃ॥ ପ୍ରକ୍ଷତ୍ରମାତ୍ରମ୍ ଆପ୍ନୋତି, କ୍ଷତ୍ରସ୍ଯ ସାଯୁଜ୍ଯଁ ସଲୋକତାଂ ଜଯତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ॥ 15/
କ୍ଷତ୍ର ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ; କାରଣ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତ୍ରକୁ କ୍ଷୟ ହେବାରୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ। ସେ କ୍ଷତ୍ରର ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାପ ପାଇଁଥାଏ; କ୍ଷତ୍ର ସହ ଏକତା ଓ ଏହାର ସମାନ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ଜାଣିଛି।
ଭୂମିରନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଦ୍ଯୌରିତ୍ଯଷ୍ଟାଵ୍ ! ଅକ୍ଷରାଣି ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରଁ ହ ଵାଏକଂ ଗାଯତ୍ର୍ଯୈପଦମ୍; ଏତଦୁ ହୈଵାସ୍ଯା ଏତତ୍॥ ସଯାଵଦେଷୁତ୍ରିଷୁଲୋକେଷୁ, ତାଵଦ୍ଧ ଜଯତି ଯୋଽସ୍ଯା ଏତଦେଵଂ ପଦଂ ଵେଦ
ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ—ଏହି ତିନି ଜଗତ ମିଶି ଏଠାରେ ଆଠଟି ଅକ୍ଷର ହୁଏ। ଗାୟତ୍ରୀର ଏକ ପଦ ଆଠ ଅକ୍ଷରର। ଏହା ତାଙ୍କର ଆକୃତି। ଏହି ତିନି ଲୋକ କେଉଁଯେଉଁଯିଏ ଯାଏ, ଯିଏ ଏହି ପଦକୁ ଜାଣେ, ସେ ସେତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଜୟୀ ହୁଏ।
ଋଚୋ ଯଜୂଷି ସାମାନୀତ୍ଯଷ୍ଟାଵକ୍ଷରାଣି ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରଁ ହ ଵାଏକଂ ଗାଯତ୍ର୍ଯୈପଦମ୍; ଏତଦୁ ହୈଵାସ୍ଯା ଏତତ୍॥ ସଯାଵତୀଯଂ ତ୍ରଯୀଵିଦ୍ଯା, ତାଵଦ୍ଧ ଜଯତି, ଯୋଽସ୍ଯା ଏତଦେଵଂ ପଦଂ ଵେଦ
ଋକ୍, ଯଜୁସ୍ ଓ ସାମ—ଏହି ତିନି ମିଶି ଆଠଟି ଅକ୍ଷର ହୁଏ। ଗାୟତ୍ରୀର ଏକ ପଦ ଆଠ ଅକ୍ଷରର। ଏହା ତାଙ୍କର ଆକୃତି। ଏହି ତିନି ବେଦ ଯେଉଁଯେଉଁଯିଏ ଯାଏ, ଯିଏ ଏହି ପଦକୁ ଜାଣେ, ସେ ସେତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଜୟୀ ହୁଏ।
ପ୍ରାଣୋଽପାନୋଵ୍ଯାନଇତ୍ଯଷ୍ଟାଵକ୍ଷରାଣି ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରଁ ହ ଵାଏକଂ ଗାଯତ୍ର୍ଯୈପଦମ୍; ଏତଦୁ ହୈଵାସ୍ଯା ଏତତ୍॥ ସଯାଵଦିଦଂ ପ୍ରାଣି, ତାଵଦ୍ଧ ଜଯତି, ଯୋଽସ୍ଯା ଏତଦେଵଂ ପଦଂ ଵେଦ
ପ୍ରାଣ, ଅପାନ ଓ ବ୍ୟାନ—ଏହି ତିନି ମିଶି ଆଠଟି ଅକ୍ଷର ହୁଏ। ଗାୟତ୍ରୀର ଏକ ପଦ ଆଠ ଅକ୍ଷରର। ଏହା ତାଙ୍କର ଆକୃତି। ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଯେଉଁଯେଉଁଯିଏ ଯାଏ, ଯିଏ ଏହି ପଦକୁ ଜାଣେ, ସେ ସେତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଜୟୀ ହୁଏ।
ଅଥାସ୍ଯା ଏତଦେଵତୁରୀଯଂ ଦର୍ଶତଂ ପଦଂ ପରୋରଜା ଯଏଷତପତିଃ ଯଦ୍ଵୈଚତୁର୍ଥଂ ତତ୍ତୁରୀଯଂ; ଦର୍ଶତଂ ପଦମିତି, ଦଦୃଶଇଵ ହ୍ଯ୍ ଏଷଃ; ପରୋରଜା ଇତି, ସର୍ଵମୁ ହ୍ଯ୍ ଏଵୈଷରଜଉପର୍ଯ୍-ଉପରି ତପତି॥ ଏଵଁ ହୈଵଶ୍ରିଯାଯଶସା ତପତି, ଯୋଽସ୍ଯା ଏତଦେଵଂ ପଦଂ ଵେଦ
ଏହାପରେ ତାଙ୍କର ଚତୁର୍ଥ, ଦେଖିପାରିବା ପଦ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସ୍ଥାନ, ଯିଏ ସବୁଠାରୁ ଉପରେ ଅଲୋକିତ। ଏହି ଚତୁର୍ଥ ପଦକୁ ଦେଖିପାରିବା କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହାକୁ ସଂସାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହାକୁ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ସବୁଠାରୁ ଉପରେ ଅଲୋକିତ। ଯିଏ ଏହି ପଦକୁ ଜାଣେ, ସେ ଶ୍ରୀ ଓ ଯଶରେ ଅଲୋକିତ ହୁଏ।
ସୈଷାଗାଯତ୍ର୍ଯ୍ ଏତସ୍ମିଁସ୍ ତୁରୀଯେ ଦର୍ଶତେପଦେପରୋରଜସି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା; ତଦ୍ଵୈତତ୍ସତ୍ଯେପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ଚକ୍ଷୁର୍ଵୈସତ୍ଯଂ, ଚକ୍ଷୁର୍ହିଵୈସତ୍ଯମ୍ ତସ୍ମାଦ୍ଯଦିଦାନୀଂ ଦ୍ଵୌଵିଵଦମାନାଵେଯାତମ୍ ଅହମଦ୍ରାକ୍ଷମ୍ ଅହମଶ୍ରୌଷମିତି, ଯଏଵ ବ୍ରୂଯାଦ୍ ଅହମଦ୍ରାକ୍ଷମ୍ ଇତି, ତସ୍ମା ଏଵଶ୍ରଦ୍ଦଧ୍ଯାତ୍
ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ଚତୁର୍ଥ, ଦୃଶ୍ୟମାନ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ସତ୍ୟରେ ଭିତି ରଖିଛି। ଚକ୍ଷୁ ସତ୍ୟ, କାରଣ ଚକ୍ଷୁ ନିଜେ ସତ୍ୟ। ତେଣୁ ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଜଣ ଲୋକ ଝଗଡ଼ା କରନ୍ତି, ଯଦି କେହି କହେ, 'ମୁଁ ଦେଖିଥିଲି' କିମ୍ବା 'ମୁଁ ଶୁଣିଥିଲି', ତେବେ 'ମୁଁ ଦେଖିଥିଲି' ବୋଲି ଯିଏ କହେ, ସେଠି ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ।
ତଦ୍ଵୈତତ୍ସତ୍ଯଂ ବଲେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ; ପ୍ରାଣୋଵୈବଲଂ; ତତ୍ପ୍ରାଣେପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ; ତସ୍ମାଦାହୁଃ ବଲଁ ସତ୍ଯାଦୋଜୀଯ ଇତି॥ ଏଵଂ ଵେଷାଗାଯତ୍ର୍ଯଧ୍ଯାତ୍ମଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା
ଏହି ସତ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଭିତି ରଖିଛି। ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ଶକ୍ତି, ଏହି ଶକ୍ତି ଶ୍ୱାସରେ ଅଛି। ଏହିକାରଣରୁ ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, 'ଶକ୍ତି ସତ୍ୟଠାରୁ ବଡ଼'। ଏଭଳି ଗାୟତ୍ରୀ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ସା ହୈଷାଗଯାଁସ୍ ତତ୍ରେ; ପ୍ରାଣାଵୈଗଯାସ୍; ତତ୍ପ୍ରାଣାସ୍ ତତ୍ରେ; ତଦ୍ଯଦ୍ଗଯାଁସ୍ ତତ୍ରେ, ତସ୍ମାଦ୍ଗାଯତ୍ରୀନାମ॥ ସଯାମେଵାମୂଁ . ଅନ୍ଵାହୈଷୈଵସା॥ ସଯସ୍ମା ଅନ୍ଵାହ, ତସ୍ଯ ପ୍ରାଣାସ୍ ତ୍ରାଯତେ
ଏହିଠାରେ ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ଅଛି; ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ଗାୟତ୍ରୀ; ସେଇ ଶ୍ୱାସମାନେ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ଯେହেতୁ ଏଠାରେ ଶ୍ୱାସମାନେ ଅଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଗାୟତ୍ରୀ ବୋଲାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ସେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେଠି ଏହି ଗାୟତ୍ରୀକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ତାଙ୍କୁ ଶ୍ୱାସ ରକ୍ଷା କରେ।
ତାଁ ହ . ଏକେ ସାଵିତ୍ରୀମନୁଷ୍ଟୁଭମନ୍ଵାହୁଃ ଵାଗନୁଷ୍ଟୁବ୍; ଏତଦ୍ଵାଚମନୁବ୍ରୂମ ଇତି॥ ନତଥା କୁର୍ଯାଦ୍॥ ଗାଯତ୍ରୀମେଵାନୁବ୍ରୂଯାଦ୍ ॥. ଯଦି ହ ଵାଅପି . \` ବହ୍ଵିଵ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣାତି, ନହୈଵତଦ୍ଗାଯତ୍ର୍ଯାଏକଂ ଚନପଦଂ ପ୍ରତି
କେତେକ ଲୋକ କହନ୍ତି ସାବିତ୍ରୀ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଛନ୍ଦ, ଓ ବାଣୀ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍; 'ମୁଁ ବାଣୀକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ'। ଏଭଳି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଗାୟତ୍ରୀକୁ ମାତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ବ୍ୟକ୍ତି ବହୁ ପ୍ରଦାନ ମଧ୍ୟ ନେଇଥାଏ, ତଥାପି ଗାୟତ୍ରୀର ଏକ ପଦ ମଧ୍ୟ ସେଥିରେ ସମାନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଏତଦ୍ଧ ଵୈତଜ୍ ଜନକୋଵୈଦେହୋ ବୁଢିଲମାଶ୍ଵତରାଶ୍ଵିମୁଵାଚଃ ଯନ୍ନୁହୋ ତଦ୍ଗାଯତ୍ରୀଵିଦବ୍ରୂଥା, ଅଥ କଥଁ ହସ୍ତୀଭୂତୋଵହସୀତି॥ ମୁଖଁ ହ୍ଯସ୍ଯାଃ, ସମ୍ରାଡ୍, ନଵିଦାଂ ଚକରେତି ହୋଵାଚ
ଜନକ, ବିଦେହର ରାଜା, ଅଶ୍ୱତରାଶ୍ୱିର ପୁଅ ବୁଡିଲାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ତୁମେ କହିଥିଲା ଯେ ଗାୟତ୍ରୀ ହସ୍ତୀ ହୋଇଯାଇଛି, ତେବେ ସେ କିପରି ବୋହିଥାଏ?' ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ରାଜା, ତାଙ୍କର ମୁଖ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ମୁହଁ।'
ତସ୍ଯା ଆଗ୍ନିରେଵମୁଖଂ; ଯଦି ହ ଵାଅପି ବହ୍ଵିଵାଗ୍ନାଵଭ୍ଯାଦଧତି, ସର୍ଵମେଵତତ୍ସଂଦହତି॥ ଏଵଁ ହୈଵୈଵଂଵିଦ୍ ଯଦ୍ଯପି ବହ୍ଵିଵ ପାପଂ କରୋତି ସର୍ଵମେଵତତ୍ସଂପ୍ସାଯ ଶୁଦ୍ଧଃ ପୂତୋଽଜରୋଽମୃତଃ ସଂଭଵତି
ତାଙ୍କର ମୁଖ ହେଉଛି ଅଗ୍ନି; ଯଦି ଅଗ୍ନିରେ ବହୁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଦିଆଯାଏ, ସେ ସବୁକୁ ଦହିଦେଇଥାଏ। ଏହିପରି, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଯଦି ବହୁ ପାପ କରିଥିବେ, ସେ ସବୁକୁ ଦହିଦେଇ ପବିତ୍ର, ଶୁଦ୍ଧ, ବୟସ ନଥିବା, ଅମୃତ ହୋଇଯାଏ।
ହ୍ଵେତକେତୁର୍ହ . . ଵାଅରୁଣେଯଃ ପନ୍ଚାଲାନାଂ ପରିଷଦମାଜଗାମ॥ ସଆଜଗାମ ଜୈଵଲଂ ପ୍ରଵାହଣଂ ପରିଚାରଯମାଣଂ॥ ତମୁଦୀକ୍ଷ୍ଯାଭ୍ଯୁଵାଦଃ କୁମାରା୩ ଇତି॥ ସଭୋର୍୩ ଇତି ପ୍ରତିଶୁଶ୍ରାଵା-॥ -ନୁଶିଷ୍ଟୋ ନ୍ଵସି ପିତ୍ରେତି॥ ଓମିତି ହୋଵାଚ
ଉଦ୍ଧେତକେତୁ, ଆରୁଣଙ୍କ ପୁଅ, ପଞ୍ଚାଳମାନଙ୍କ ସଭାକୁ ଆସିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ପ୍ରବାହଣଙ୍କ ପୁଅ ଜୈବଲିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ କାମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଦେଖିଲେ। ଦେଖି, ସେ ଡାକିଲେ: 'ହେ ଯୁବକ!' ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ହଁ, ସ୍ୱାମୀ।' 'ତୁମେ କି ବାପାଙ୍କ ଠାରୁ ଶିଖିଛ?' 'ହଁ,' ସେ କହିଲେ।
ଵେତ୍ଥ ଯଥେମାଃ ପ୍ରଜାଃ ପ୍ରଯତ୍ଯୋ ଵିପ୍ରତିପଦ୍ଯନ୍ତା୩ ଇତି॥ ନେତି ହୋଵାଚ॥ ଵେତ୍ଥ ଯଥେମଂ ଲୋକଂ ପୁନରାପଦ୍ଯନ୍ତା୩ ଇତି॥ ନେତି ହୈଵୋଵାଚ॥ ଵେତ୍ଥ ଯଥାସୌଲୋକଏଵଂ ବହୁଭିଃ ପୁନଃ-ପୁନଃ ପ୍ରଯଦ୍ଭିର୍ନସଂପୂର୍ଯତା୩ ଇତି॥ ନେତି ହୈଵୋଵାଚ
'ତୁମେ କି ଜାଣ, ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେତେବେଳେ ଯାଆନ୍ତି, କେମିତି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ଯାଆନ୍ତି?' 'ନାହିଁ,' ସେ କହିଲେ। 'ତୁମେ କି ଜାଣ, ସେମାନେ କେମିତି ଏହି ଲୋକକୁ ପୁଣି ଫେରନ୍ତି?' 'ନାହିଁ,' ସେ କହିଲେ। 'ତୁମେ କି ଜାଣ, ବହୁମାନେ ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଲୋକ କାହିଁକି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ?' 'ନାହିଁ,' ସେ କହିଲେ।
ଵେତ୍ଥ ଯତିଥ୍ଯାମାହୁତ୍ଯାଁ ହୁତାଯାମାପଃ ପୁରୁଷଵାଚୋ ଭୂତ୍ଵାସମୁତ୍ଥାଯ ଵଦନ୍ତୀ୩ ଇତି॥ ନେତି ହୈଵୋଵାଚ॥ ଵେତ୍ଥୋ ଦେଵଯାନସ୍ଯ ଵା ପଥଃ ପ୍ରତିପଦଂ ପିତୃଯାଣସ୍ଯ ଵା, ଯତ୍କୃତ୍ଵାଦେଵଯାନଂ ଵା ପନ୍ଥାନଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯନ୍ତେ ପିତୃଯାଣଂ ଵା ==ସଂବଂଧିତ କଡ଼ିଯାଁ== #[[ଉପନିଷଦ୍]] ##[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 1]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 2]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 3]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 4]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 5]] ==ବାହରୀ କଡିଯାଁ== [[ଵର୍ଗଃ:]] [[ଵର୍ଗଃ:ଅପରିଷ୍କୃତମ୍]]
'ତୁମେ କି ଜାଣ, ଯେତେବେଳେ ହୋମ କରାଯାଏ, ପାଣି ଲୋକମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କର କଥା ହେଇ ଉଠି ଆସି କଥା କହନ୍ତି?' 'ନାହିଁ,' ସେ କହିଲେ। 'ତୁମେ କି ଜାଣ, ଦେବମାନଙ୍କ ପଥ କିମ୍ବା ପିତୃମାନଙ୍କ ପଥ କ'ଣ, ଯାହା କରି ସେମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ କିମ୍ବା ପିତୃମାନଙ୍କ ପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି?'
ଅପି ହିନ ଋଷେର୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତମ୍ ଦ୍ଵେସୃତୀଅଶୃଣଵଂ ପିତ୍ର଼୍ଣାମ୍ ଅହଂ ଦେଵାନାମୁତମର୍ତ୍ଯାନାଂ; ତାଭ୍ଯାମିଦଂ ଵିଶ୍ଵମେଜତ୍ସମେତି ଯଦନ୍ତରାପିତରଂ ମାତରଂ ଚେତି॥ ନାହମତ ଏକଂ ଚନଵେଦେତି ହୋଵାଚ
ମୁଁ ଋଷିଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଛି, କିନ୍ତୁ ମୋ ବାପା, ଦେବତାମାନେ, ମଣିଷମାନେ ଓ ଅମରମାନେ କ’ଣ କହିଥିଲେ ତାହା ବୁଝିପାରିନି। ବାପା ଓ ମାଁ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, ସେଠି କ’ଣ ଅଛି ମୁଁ ଜାଣେନି। ଏହି ସବୁ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏଟିଏ କଥା ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଜାଣେନି,” ସେ କହିଲେ।
ଅଥ ହୈନଂ . ଵସତ୍ଯୋପମନ୍ତ୍ରଯାଂ ଚକ୍ରେ॥ ଅନାଦୃତ୍ଯ ଵସତିଂ କୁମାରଃ ପ୍ରଦୁଦ୍ରାଵ॥ ସଆଜଗାମ ପିତରଂ, ତଁ ହୋଵାଚେତି ଵାଵକିଲ ନୋ ଭଵାନ୍ପୁରାନୁଶିଷ୍ଟାନଵୋଚ ଇତି॥ କଥଁ, ସୁମେଧ ଇତି॥ ପଙ୍ଚ ମା ପ୍ରଶ୍ନାନ୍ରାଜନ୍ଯବନ୍ଧୁରପ୍ରାକ୍ଷୀତ୍ ତତୋ ନୈକଂ ଚନଵେଦେତି ହୋଵାଚ . କତମେତଇତୀ- -ମଇତି ହ ପ୍ରତୀକାନ୍ଯ୍ ଉଦାଜହାର
ଅଯମାଗ୍ନିର୍ଵୈଶ୍ଵାନରୋଯୋଽଯମନ୍ତଃ ପୁରୁଷେ, ଯେନେଦମନ୍ନଂ ପଚ୍ଯତେ ଯଦିଦମଦ୍ଯତେ॥ ତସ୍ଯ ଏଷଘୋଷୋ ଭଵତି, ଯମେତତ୍କର୍ଣାଵପିଧାଯ ଶୃଣୋତି॥ ସଯଦୋତ୍କ୍ରମିଷ୍ଯନ୍ଭଵତି, ନୈନଂ ଘୋଷଁ ଶୃଣୋତି॥ 11 ଏତଦ୍ଵୈପରମଂ ତପୋ ଯଦ୍ଵ୍ଯାହିତସ୍ ତପ୍ଯତେ; ପରମଁ ହୈଵଲୋକଂ ଜଯତି, ଯଏଵଂ ଵେଦୈତଦ୍ଵୈପରମଂ ତପୋ ଯଂ ପ୍ରେତମରଣ୍ଯଁ ହରନ୍ତି; ପରମଁ ହୈଵଲୋକଂ ଜଯତି, ଯଏଵଂ ଵେଦୈତଦ୍ଵୈପରମଂ ତପୋ ଯଂ ପ୍ରେତମଗ୍ନାଵଭ୍ଯାଦଧତି; ପରମଁ ହୈଵଲୋକଂ ଜଯତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ॥ 12/
ଏହି ଅଗ୍ନି, ଯାହାକୁ ବୈଶ୍ୱାନର କୁହାଯାଏ, ସେ ମନୁଷ୍ୟ ଭିତରେ ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ପାକାଯାଏ ଏବଂ ଭୋଜନ କରାଯାଏ। ଏହାର ଶବ୍ଦ ହେଉଛି, ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଆମେ କାନ ଢାକିଲେ ଶୁଣିପାରୁ। ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ଦେହ ଛାଡିବାକୁ ଯାଉଛି, ସେତେବେଳେ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ। ନିଜେ ଅଲଗା ହୋଇ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା କରାଯାଏ, ସେଇ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପ; ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ପରମ ଲୋକକୁ ଜିତିଥାଏ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଦେହ କାଠ ମଧ୍ୟରେ ନିଆଯାଉ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ଦିଆଯାଉ, ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ପରମ ଲୋକକୁ ଜିତିଥାଏ।
ଯଦାଵୈପୁରୁଷୋଽସ୍ମାଲ୍ ଲୋକାତ୍ପ୍ରୈତି, ସଵାଯୁମାଗଚ୍ଛତି; ତସ୍ମୈ ସତତ୍ର ଵିଜିହୀତେ ଯଥା ରଥଚକ୍ରସ୍ଯ ଖଂ; ତେନ ସଊର୍ଧ୍ଵଆକ୍ରମତେ॥ ସଆଦିତ୍ଯମାଗଚ୍ଛତି; ତସ୍ମୈ ସତତ୍ର ଵିଜିହୀତେ ଯଥାଡମ୍ବରସ୍ଯ ଖଂ; ତେନ ସଊର୍ଧ୍ଵଆକ୍ରମତେ॥ ସଚନ୍ଦ୍ରମସମାଗଚ୍ଛତି; ତସ୍ମୈ ସତତ୍ର ଵିଜିହୀତେ ଯଥା ଦୁନ୍ଦୁଭେଃ ଖଂ; ତେନ ସଊର୍ଧ୍ଵଆକ୍ରମତେ॥ ସଲୋକମାଗଚ୍ଛତ୍ଯଶୋକମହିମଂ; ତସ୍ମିନ୍ଵସତି ଶାଶ୍ଵତୀଃ ସମାଃ॥ 13/
ଯେତେବେଳେ ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଲୋକରୁ ବିଦାୟ ନେଇଥାଏ, ସେ ପ୍ରଥମେ ବାୟୁ ଉପରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ; ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଖୋଲିଯାଏ, ଯେପରି ରଥର ଚକର ମଧ୍ୟରେ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଥାଏ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ଉପରକୁ ଯାଏ। ପରେ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ; ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଖୋଲିଯାଏ, ଯେପରି ଡ଼ମ୍ବର ମଧ୍ୟରେ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଥାଏ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ଉପରକୁ ଯାଏ। ପରେ ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଉପରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ; ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଖୋଲିଯାଏ, ଯେପରି ଦୁନ୍ଦୁଭିର ମଧ୍ୟରେ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଥାଏ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ଉପରକୁ ଯାଏ। ପରେ ସେ ଏକ ଦୁଃଖ ନଥିବା, ମହିମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ; ସେଠାରେ ସେ ଅନନ୍ତ କାଳ ରହିଥାଏ।
ସଯଇମାଁସ୍ ତ୍ରୀଂଲ୍ ଲୋକାନ୍ପୂର୍ଣାନ୍ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣୀଯାତ୍ ସୋଽସ୍ଯା ଏତତ୍ପ୍ରଥମଂ ପଦମାପ୍ନୁଯାଦ୍; ଅଥ ଯାଵତୀଯଂ ତ୍ରଯୀଵିଦ୍ଯା, ଯସ୍ ତାଵତ୍ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣୀଯାତ୍ ସୋଽସ୍ଯା ଏତଦ୍ଦ୍ଵିତୀଯଂ ପଦମାପ୍ନୁଯାଦ୍; ଅଥ ଯାଵଦିଦଂ ପ୍ରାଣି, ଯସ୍ ତାଵତ୍ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣୀଯାତ୍ ସୋଽସ୍ଯା ଏତତ୍ତୃତୀଯଂ ପଦମାପ୍ନୁଯାଦ୍; ଅଥାସ୍ଯା ଏତଦେଵତୁରୀଯଂ ଦର୍ଶତଂ ପଦଂ, ପରୋରଜା ଯଏଷତପତି, ନୈଵକେନ ଚନାପ୍ଯମ୍ କୁତ ଉ ଏତାଵତ୍ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣୀଯାତ୍
ଯଦି କେହି ଏହି ତିନିଟି ଜଗତକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ। ତାପରେ, ଯେତେ ଟି ତ୍ରୟୀ ବିଦ୍ୟା ଅଛି, ଯିଏ ଏତିକି ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ତାଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ। ତାପରେ, ଯେତେ ଟି ପ୍ରାଣୀ ଅଛି, ଯିଏ ଏତିକି ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ତାଙ୍କର ତୃତୀୟ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ। ଏହାପରେ, ଏହି ତାଙ୍କର ଚତୁର୍ଥ ଦୃଶ୍ୟମାନ ପଦ, ଅନ୍ଧକାର ପରେ ଅଛି, ଯାହାକୁ କେହି ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ—ତେଣୁ କିପରି ଏତିକି ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବ?
ତସ୍ଯା ଉପସ୍ଥାନମ୍ ଗାଯତ୍ରି ଅସ୍ଯ୍ ଏକପଦୀ ଦ୍ଵିପଦୀ ତ୍ରିପଦୀ ଚତୁଷ୍ପଦି ଅପଦସି, ନହିପଦ୍ଯସେ॥ ନମସ୍ ତେ ତୁରୀଯାଯ ଦର୍ଶତାଯ ପଦାଯ ପରୋରଜସେଃ ଅସାଵଦୋମାପ୍ରାପଦିତି, ଯଂ ଦ୍ଵିଷ୍ଯାଦ୍; ଅସାଵସ୍ମୈ କାମୋ ମାସମର୍ଧୀତି ଵା, ନହୈଵାସ୍ମୈ ସକାମଃ ସମୃଧ୍ଯତେ ଯସ୍ମା ଏଵମୁପତିଷ୍ଠତେ; ଅହମଦଃ ପ୍ରାପମିତି ଵା
ତାଙ୍କର ସମ୍ମିଳନ ହେଉଛି ଗାୟତ୍ରୀ; ସେ ଏକ ପଦ, ଦୁଇ ପଦ, ତିନି ପଦ, ଚାରି ପଦ ଓ ପଦହୀନ; କାରଣ, ପଦରେ ପଦରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିହେବା ନାହିଁ। ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ଚତୁର୍ଥ ଦୃଶ୍ୟମାନ ପଦ, ଅନ୍ଧକାର ପରେ ଅଛି। ଯାହାକୁ ଦ୍ୱେଷ କରିଥିବେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କହିବା ଉଚିତ—'ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉନାହିଁ' କିମ୍ବା 'ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପୂରଣ ରହୁ।' ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା ସଫଳ ହୋଇନଥାଏ। କିମ୍ବା 'ମୁଁ ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବି' କହିବା ଉଚିତ।
. ହିରଣ୍ମଯେନ ପାତ୍ରେଣ ସତ୍ଯସ୍ଯାପିହିତଂ ମୁଖଂ; ତତ୍ତ୍ଵଂ, ପୂଷନ୍ନ୍ ଅପାଵୃଣୁ ସତ୍ଯଧର୍ମାଯ ଦୃଷ୍ଟଯେ॥ ପୂଷନ୍ନ୍ ଏକର୍ଷେ, ଯମ, ଷୂର୍ଯ, ପ୍ରାଜାପତ୍ଯ, ଵ୍ଯୂହ ରଶ୍ମୀନ୍ ସମୂହ ତେଜୋ; ଯତ୍ତେ ରୂପଂ କଲ୍ଯାଣତମଂ, ତତ୍ତେ ପଶ୍ଯାମି॥ ଯୋଽସାଵସୌ ପୁରୁଷଃ, ସୋଽହମସ୍ମି॥ ଵାଯୁରନିଲମମୃତମ୍ ଅଥେଦଂ ଭସ୍ମାନ୍ତଁ ଶରୀରଂ॥ କ୍ରତୋ, ସ୍ମର, କୃତଁ ସ୍ମର, କ୍ରତୋ, ସ୍ମର, କୃତଁ ସ୍ମରା-॥ -ଗ୍ନେ, ନଯ ସୁପଥା ରାଯେଽସ୍ମାନ୍ ଵିଶ୍ଵାନି, ଦେଵ, ଵଯୁନାନି ଵିଦ୍ଵାନ୍; ଯୁଯୋଧ୍ଯସ୍ମଜ୍ ଜୁହୁରାଣମେନୋ, ଭୂଯିଷ୍ଠାଂ ତେ ନମଃଉକ୍ତିଂ ଵିଧେମ॥ 6 = 14.9 =
ସତ୍ୟର ମୁହଁ ଏକ ସୁନାର ବାଟିରେ ଢାକାଯାଇଛି। ହେ ପୂଷା, ଆମ ପାଇଁ ଏହି ପରଦା ଖୋଲିଦିଅ, ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମକୁ ଦେଖିପାରିବି। ହେ ପୂଷା, ଏକମାତ୍ର ଦର୍ଶା, ହେ ଯମ, ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁଅ, ତୁମ ରେଖାଗୁଡ଼ିକୁ ହଟାଅ, ତୁମ ଆଲୋକକୁ ଏକଠି କର, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମର ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପକୁ ଦେଖିପାରିବି। ସେଉଁଠି ଯିଏ ଅଛନ୍ତି, ସେ ମୁଁ ଅଟୁ। ଏହି ଶରୀର ଛାଇଁ ହେଉ, ପବନ ଅମର ହେଉ। ମନ, ସ୍ମରଣ କର, ମନ, ସ୍ମରଣ କର, ତୁମେ କରିଥିବା କାମକୁ ମନେ ପକା। ହେ ଅଗ୍ନି, ଆମକୁ ଭଲ ପଥରେ ନେଇଯାଅ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଉପାୟ ଜାଣ, ଆମ ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ଦୂର କର, ଆମେ ତୁମକୁ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେବୁ।
ତାପରେ ସେ ରହିବା ପାଇଁ ଅନୁମତି ଚାହିଲେ। କିନ୍ତୁ ଅନୁମତି ନ ଦେଇ, ସେ ଯୁବକ ଚୁପଚାପ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ପଚାରିଲେ, “ଆପଣ ମୋତେ ପୂର୍ବରୁ ଶିଖାଇନଥିଲେ କି?” “କିଭଳି, ସୁମେଧା?” “ଏକ ରାଜପୁତ୍ର ମୋତେ ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଲେ, ମୁଁ ଗୋଟିଏଟିଏ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟ ଜାଣିନଥିଲି,” ସେ କହିଲେ। ସେ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଯେପରି ଥିଲେ ସେପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।