1 ପୂର୍ଣମଦଃ, ପୂର୍ଣମିଦଂ, ପୂର୍ଣାତ୍ପୂର୍ଣମୁଦଚ୍ଯତେ॥ ପୂର୍ଣସ୍ଯ ପୂର୍ଣମାଦାଯ, ପୂର୍ଣମେଵାଵଶିଷ୍ଯତେ॥ ଖଂ ବ୍ରହ୍ମ, ଖଂ ପୁରାଣଂ, ଵାଯୁରଂ ଖମ୍ ଇତି ହ ସ୍ମାହ କୌରଵ୍ଯାଯଣୀପୁତ୍ରୋ॥ ଵେଦୋଽଯଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣାଵିଦୁଃ ଵେଦୈନେନ ଯଦ୍ଵେଦିତଵ୍ଯମ୍॥ 2
ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହିଠି ପୂର୍ଣ୍ଣ; ପୂର୍ଣ୍ଣରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନେଇ ଦେଲେ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟୁଟ ରହିଯାଏ। ଆକାଶ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା, ଆକାଶ ପୁରାତନ, ପବନ ଆକାଶ—ଏହିପରି କୌରବ୍ୟାୟଣୀପୁତ୍ର କହିଥିଲେ। ଏହିଠି ହେଉଛି ବେଦ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦକୁ ଜାଣନ୍ତି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଜାଣିବା ଦରକାର, ସେ ସବୁ ଜାଣିଯାଏ।
ତ୍ରଯାଃ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯାଃ ପ୍ରଜାପତୌ ପିତରି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମୂଷୁଃ ଦେଵାମନୁଷ୍ଯାଅସୁରାଃ
ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ତିନି ପ୍ରକାର ନ୍ୟାସ—ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ଅସୁର—ସେମାନେ ପିତା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସହ ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀ ଭାବରେ ରହିଥିଲେ।
ଉଷିତ୍ଵାବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଦେଵାଊଚୁଃ ବ୍ରଵୀତୁ ନୋ ଭଵାନିତି॥ ତେଭ୍ଯୋ ହୈତଦକ୍ଷରମୁଵାଚଃ ଦଇତି; ଵ୍ଯଜ୍ଞାସିଷ୍ଟା୩ ଇତି॥ ଵ୍ଯଜ୍ଞାସିଷ୍ମେତି ହୋଚୁଃ ଦାମ୍ଯତେତି ନ ଆତ୍ଥେତି॥ ଓମିତି ହୋଵାଚ, ଵ୍ଯଜ୍ଞାସିଷ୍ଟେତି
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହେଇ ରହିବା ପରେ, ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: 'ଦୟାକରି ଆମକୁ ଶିଖାନ୍ତୁ।' ସେ ତାଙ୍କୁ ଏକ ଅକ୍ଷର କହିଲେ: 'ଦ'। 'ତମେ ବୁଝିଲା?' ସେ ପଚାରିଲେ। 'ହଁ, ବୁଝିଲୁ,' ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, 'ଆମେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ବୁଝିଲୁ।' ସେ କହିଲେ, 'ହଁ, ତମେ ବୁଝିଛ।'
ଅଥ ହୈନଂ ମନୁଷ୍ଯାଊଚୁଃ ବ୍ରଵୀତୁ ନୋ ଭଵାନିତି॥ ତେଭ୍ଯୋ ହୈତଦେଵାକ୍ଷରମୁଵାଚଃ ଦ ଇତି; ଵ୍ଯଜ୍ଞାସିଷ୍ଟା୩ ଇତି॥ ଵ୍ଯଜ୍ଞାସିଷ୍ମେତି ହୋଚୁଃ ଦତ୍ତେତି ନ ଆତ୍ଥେତି॥ ଓମିତି ହୋଵାଚ, ଵ୍ଯଜ୍ଞାସିଷ୍ଟେତି
ତାପରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ କହିଲେ: 'ଦୟାକରି ଆମକୁ ଶିଖାନ୍ତୁ।' ସେ ତାଙ୍କୁ ସେଇ ଅକ୍ଷର କହିଲେ: 'ଦ'। 'ତମେ ବୁଝିଲା?' ସେ ପଚାରିଲେ। 'ହଁ, ବୁଝିଲୁ,' ମନୁଷ୍ୟମାନେ କହିଲେ, 'ଦେବାକୁ ବୁଝିଲୁ।' ସେ କହିଲେ, 'ହଁ, ତମେ ବୁଝିଛ।'
ଅଥ ହୈନମସୁରା ଊଚୁଃ ବ୍ରଵୀତୁ ନୋ ଭଵାନିତି॥ ତେଭ୍ଯୋ ହୈତଦେଵାକ୍ଷରମୁଵାଚଃ ଦ ଇତି; ଵ୍ଯଜ୍ଞାସିଷ୍ଟା୩ ଇତି॥ ଵ୍ଯଜ୍ଞାସିଷ୍ମେତି ହୋଚୁଃ ଦଯଧ୍ଵମିତି ନ ଆତ୍ଥେତି॥ ଓମିତି ହୋଵାଚ, ଵ୍ଯଜ୍ଞାସିଷ୍ଟେତି॥ ତଦେତଦେଵୈଷାଦୈଵୀ ଵାଗନୁଵଦତି ସ୍ତନଯିତ୍ନୁଃ ଦଦଦ ଇତି; ଦମ୍ଯତ ଦତ୍ତଦଯଧ୍ଵମିତି॥ ତଦେତତ୍ତ୍ରଯଁ ଶିକ୍ଷେଦ୍ ଦମଂ, ଦାନଂ, ଦଯାମିତି॥ 3/ ॥ ଵାଯୁରନିଲମମୃତଂ ଭସ୍ମନ୍ତଁ ଶରୀରମ୍॥ ଓ୩ମ୍ କ୍ରତୋ ସ୍ମର, କ୍ଲିବେସ୍ମର, କୃତଁ ସ୍ମରା-॥ -ଗ୍ନେ, ନଯ ସୁପଥା ରାଯେଅସ୍ମାନ୍ ଵିଶ୍ଵାନି, ଦେଵ, ଵଯୁନାନି ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଯୁଯୋଧ୍ଯସ୍ମଜ୍ ଜୁହୁରାଣମେନୋ ଭୂଯିଷ୍ଠାଂ ତେ ନମଃଉକ୍ତିଂ ଵିଧେମ॥ 4/
ଏଷପ୍ରଜାପତିର୍ଯଦ୍ଧୃଦଯମ୍ ଏତଦ୍ବ୍ରହ୍ମୈତତ୍ସର୍ଵଂ॥ ତଦେତତ୍ତ୍ର୍ଯକ୍ଷରଁ: ହୃଦଯମିତି॥ ହୃ ଇତ୍ଯ୍ ଏକମକ୍ଷରମ୍ ଅଭିହରନ୍ତ୍ଯସ୍ମୈ ସ୍ଵାଶ୍ଚାନ୍ଯେଚ, ଯଏଵଂ ଵେଦ॥ ଦଇତ୍ଯ୍ ଏକମକ୍ଷରମ୍ ଦଦନ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମୈ ସ୍ଵାଶ୍ଚାନ୍ଯେଚ, ଯଏଵଂ ଵେଦ॥ ଯମିତ୍ଯ୍ ଏକମକ୍ଷରମ୍ ଏତି ସ୍ଵର୍ଗଂ ଲୋକଂ, ଯଏଵଂ ଵେଦ॥ 5/
ଏହି ପ୍ରଜାପତି ହେଉଛି ହୃଦୟ; ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ହେଉଛି ସମସ୍ତ। ଏହି ତିନି ଅକ୍ଷରରେ: 'ହୃ-ଦ-ୟମ୍'। 'ହୃ' ଏକ ଅକ୍ଷର; ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେ ନିଜେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦେଇଥାନ୍ତି। 'ଦ' ଏକ ଅକ୍ଷର; ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେ ନିଜେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦେଇଥାନ୍ତି। 'ୟମ୍' ଏକ ଅକ୍ଷର; ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ପାଇଥାନ୍ତି।
ତଦ୍ଵୈତଦ୍ ଏତଦେଵତଦାସ, ସତ୍ଯମେଵ॥ ସଯୋହ ଏଵମ୍ . ଏତନ୍ମହଦ୍ଯକ୍ଷଂ ପ୍ରଥମଜଂ ଵେଦଃ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମେତି, ଜଯତୀମାଁଲ୍ ଲୋକାନ୍॥ ଜିତଇନ୍ନ୍ଵସାଵସଦ୍ ଯଏଵମେତନ୍ମହଦ୍ଯକ୍ଷଂ ପ୍ରଥମଜଂ ଵେଦଃ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମେତି; ସତ୍ଯଁ ହ୍ଯ୍ ଏଵବ୍ରହ୍ମ॥ 6
ଏହିଠାରେ ଯେଉଁଠି କହାଯାଇଛି, ଏହିଠିକି ସତ୍ୟ, ଏହିଠିକି ପରମ ସତ୍ୟ। ଯିଏ ଏହି ମହାନ୍, ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମ ଥିବା ଦେବତାକୁ—ଯିଏ ସତ୍ୟ ହେଉଛି, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ କୁହାଯାଏ—ଜାଣିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଜିତିଥାଏ। ଯିଏ ଏହି ମହାନ୍, ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମ ଥିବା ଦେବତାକୁ, ସତ୍ୟ ଯାହା ବ୍ରହ୍ମ, ଜାଣିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଜିତି ଓ ସେଠି ବସିଥାଏ; କାରଣ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ୟ ହେଉଛି।
ଯଏଷଏତସ୍ମିନ୍ମଣ୍ଡଲେ ପୁରୁଷଃ ତସ୍ଯ ଭୂରିତି ଶିରଃ ଏକଁ ଶିର, ଏକମେତଦକ୍ଷରଂ; ଭୁଵ ଇତି ବାହୂଃ ଦ୍ଵୌବାହୂ, ଦ୍ଵେଏତେଅକ୍ଷରେ; ସ୍ଵରିତି ପ୍ରତିଷ୍ଠାଃ ଦ୍ଵେପ୍ରତିଷ୍ଠେଦ୍ଵେଏତେଅକ୍ଷରେ॥ ତସ୍ଯୋପନିଷଦହରିତି॥ ହନ୍ତି ପାପ୍ମାନଂ ଜହାତି ଚ, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ଏହି ମଣ୍ଡଳରେ ଯିଏ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର 'ଭୂଃ' ହେଉଛି ମୁଣ୍ଡ, ଏକ ମୁଣ୍ଡ, ଏକ ଅକ୍ଷର; 'ଭୁଵଃ' ହେଉଛି ଦୁଇଟି ବାହୁ, ଦୁଇଟି ଅକ୍ଷର; 'ସ୍ୱଃ' ହେଉଛି ଦୁଇଟି ଆଧାର, ଦୁଇଟି ଅକ୍ଷର। ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ ହେଉଛି 'ଅହ'। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ସେ ପାପକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ ଓ ଛାଡିଦିଏ।
ମନୋମଯୋଽଯଂ ପୁରୁଷୋ, ଭାଃସତ୍ଯଃ ତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତର୍ହୃଦଯେ ଯଥା ଵ୍ରୀହିର୍ଵା ଯଵୋ ଵୈଵମଯମନ୍ତରାତ୍ମନ୍ପୁରୁଷଃ . ॥. ସଏଷସର୍ଵସ୍ଯ ଵଶୀ . ସର୍ଵସ୍ଯେଶାନଃ, ସର୍ଵସ୍ଯାଧିପତିଃ; ସର୍ଵମିଦଂ ପ୍ରଶାସ୍ତି ଯଦିଦଂ କିଙ୍ଚ, ଯଏଵଂ ଵେଦ . 9/
ଏହି ପୁରୁଷ ମନରେ ଗଠିତ, ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ହେଉଛି ସତ୍ୟ। ହୃଦୟ ଭିତରେ, ଯେପରି ଧାନ କିମ୍ବା ଯବ ଚାମର ଭିତରେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ପୁରୁଷ ଆତ୍ମାର ଭିତରେ ଅଛନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ମାଲିକ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଶାସକ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଅଧିପତି; ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶାସନ କରେ।
ଵାଚଂ ଧେନୁମୁପାସୀତ॥ ତସ୍ଯାଶ୍ଚତ୍ଵାରଃ ସ୍ତନାଃ ସ୍ଵାହାକାରୋଵଷଟ୍କାରୋହନ୍ତକାରଃ ସ୍ଵଧାକାରଃ॥ ତସ୍ଯୈ ଦ୍ଵୌସ୍ତନୌ ଦେଵାଉପଜୀଵନ୍ତି, ସ୍ଵାହାକାରଂ ଚ ଵଷଟ୍କାରଂ ଚ; ହନ୍ତକାରଂ ମନୁଷ୍ଯାଃ, ସ୍ଵଧାକାରଂ ପିତରଃ॥ ତସ୍ଯାଃ ପ୍ରାଣଋଷଭୋ, ମନୋ ଵତ୍ସଃ॥ 10/
ବାଣୀକୁ ଗୋଉଁ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କର ଚାରିଟି ଥନ୍ଦ ଅଛି: 'ସ୍ୱାହା', 'ବଷଟ୍', 'ହନ୍ତ', ଏବଂ 'ସ୍ୱଧା'। ଏହିଥିରୁ ଦେବତାମାନେ 'ସ୍ୱାହା' ଓ 'ବଷଟ୍' ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି; ମଣିଷମାନେ 'ହନ୍ତ' ଉପରେ, ପିତୃମାନେ 'ସ୍ୱଧା' ଉପରେ। ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ବଳିଆ ବଳଦ, ମନ ହେଉଛି ବଛା।
ଅନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯ୍ ଏକ ଆହୁଃ॥ ତନ୍ନତଥା, ପୂଯତି ଵାଅନ୍ନମୃତେପ୍ରାଣାତ୍॥ ପ୍ରାଣୋବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯ୍ ଏକ ଆହୁଃ॥ ତନ୍ନତଥା, ଶୁଷ୍ଯତି ଵୈପ୍ରଣଋତେଽନ୍ନାଦ୍॥ ଏତେହ ତ୍ଵେଵଦେଵତେ, ଏକଧାଭୂଯଂ ଭୂତ୍ଵା, ପରମତାଂ ଗଚ୍ଛତଃ
କେହି କହନ୍ତି, 'ଅନ୍ନ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ'; ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଶ୍ୱାସ ନଥିଲେ ଅନ୍ନ ପଚିଯାଏ। ଆଉ କେହି କହନ୍ତି, 'ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ'; ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଅନ୍ନ ନଥିଲେ ପ୍ରାଣ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ। ଏଠାରେ ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା, ଏକାଟି ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
ତଦ୍ଧ ସ୍ମାହ ପ୍ରାତୃଦଃ ପିତରମ୍ କିଁ ସ୍ଵିଦେଵୈଵଂଵିଦୁଷେ ସାଧୁକୁର୍ଯାଂ, କିମେଵାସ୍ମା ଅସାଧୁକୁର୍ଯାମିତି॥ ସହ ସ୍ମାହ ପାଣିନାଃ ମା, ପ୍ରାତୃଦ, କସ୍ ତ୍ଵେନଯୋରେକଧାଭୂଯଂ ଭୂତ୍ଵାପରମତାଂ ଗଚ୍ଛତୀତି
ତାପରେ ପ୍ରାତୃଦ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ଏପରି ଜଣେ ଜଣା ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କଣ ଭଲ କରିପାରିବି? କଣ ମନ୍ଦ କରିପାରିବି?' ପିତା କହିଲେ, 'ଏପରି କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ପ୍ରାତୃଦ। କିଏ ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା ସହିତ ଏକାଟି ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବ?'
ତସ୍ମା ଉ ହୈତଦୁଵାଚଃ ଵୀତି ଅନ୍ନଂ ଵୈଵି ଅନ୍ନେ ହୀମାନି ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ଵିଷ୍ଟାନି॥ ରମିତି, ପ୍ରାଣୋଵୈରଂ, ପ୍ରାଣେହୀମାନି ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ରତାନି ସର୍ଵାଣି ହ ଵାଅସ୍ମିନ୍ଭୂତାନି ଵିଶନ୍ତି, ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ରମନ୍ତେ, ଯଏଵଂ ଵେଦ॥ 14/
ତେଣୁ କହାଯାଏ: 'ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅନ୍ନରେ ଆଧାରିତ'; ଆଉ, 'ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରାଣରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛନ୍ତି'; ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ଦୁଇ ଦେବତାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏଥିରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଛି।
ଉକ୍ଥଂ, ପ୍ରାଣୋଵାଉକ୍ଥଂ, ପ୍ରାଣୋହୀଦଁ ସର୍ଵମୁତ୍ଥାପଯତି॥ ଉଦ୍ଧାସ୍ମା ଉକ୍ଥଵିଦ୍ଵୀରସ୍ ତିଷ୍ଠତି ଉକ୍ଥସ୍ଯ ସାଯୁଜ୍ଯଁ ସଲୋକତାଂ ଜଯତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ଉକ୍ଥ ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ; କାରଣ ଶ୍ୱାସ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଉଠାଇ ରଖେ। ଉକ୍ଥର ଜ୍ଞାନୀ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଉଡ଼ି ରହେ, ଉକ୍ଥ ସହ ଏକତା ଓ ଏହାର ସମାନ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ଜାଣିଛି।
ଯଜୁଃ, ପ୍ରାଣୋଵୈଯଜୁଃ, ପ୍ରାଣେହୀମାନି ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ॥ ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ହାସ୍ମୈ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ଶ୍ରୈଷ୍ଠ୍ଯାଯ, ଯଜୁଷଃ ସାଯୁଜ୍ଯଁ ସଲୋକତାଂ ଜଯତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ଯଜୁସ୍ ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ; କାରଣ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏକତାରେ ବାନ୍ଧିଯାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ପାଇଁ ଏକତାରେ ବାନ୍ଧିଯାନ୍ତି; ଯଜୁସ୍ ସହ ଏକତା ଓ ଏହାର ସମାନ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ଜାଣିଛି।
ସାମ, ପ୍ରାଣୋଵୈସାମ, ପ୍ରାଣେହୀମାନି ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ସମ୍ଯଙ୍ଚି॥ ସମ୍ଯଙ୍ଚି ହାସ୍ମୈ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ଶ୍ରୈଷ୍ଠ୍ଯାଯ କଲ୍ପନ୍ତେ, ସାମ୍ନଃ ସାଯୁଜ୍ଯଁ ସଲୋକତାଂ ଜଯତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ସାମ ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ; କାରଣ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସମନ୍ୱୟ ହୁଅନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ପାଇଁ ସମନ୍ୱୟ କରନ୍ତି; ସାମ ସହ ଏକତା ଓ ଏହାର ସମାନ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ଜାଣିଛି।
କ୍ଷତ୍ରଂ, ପ୍ରାଣୋଵୈକ୍ଷତ୍ରଂ, ପ୍ରାଣୋହିଵୈକ୍ଷତ୍ରମ୍ ତ୍ରାଯତେ ହୈନଂ ପ୍ରାଣଃ କ୍ଷଣିତୋଃ॥ ପ୍ରକ୍ଷତ୍ରମାତ୍ରମ୍ ଆପ୍ନୋତି, କ୍ଷତ୍ରସ୍ଯ ସାଯୁଜ୍ଯଁ ସଲୋକତାଂ ଜଯତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ॥ 15/
କ୍ଷତ୍ର ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ; କାରଣ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତ୍ରକୁ କ୍ଷୟ ହେବାରୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ। ସେ କ୍ଷତ୍ରର ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାପ ପାଇଁଥାଏ; କ୍ଷତ୍ର ସହ ଏକତା ଓ ଏହାର ସମାନ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ଜାଣିଛି।
ଭୂମିରନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଦ୍ଯୌରିତ୍ଯଷ୍ଟାଵ୍ ! ଅକ୍ଷରାଣି ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରଁ ହ ଵାଏକଂ ଗାଯତ୍ର୍ଯୈପଦମ୍; ଏତଦୁ ହୈଵାସ୍ଯା ଏତତ୍॥ ସଯାଵଦେଷୁତ୍ରିଷୁଲୋକେଷୁ, ତାଵଦ୍ଧ ଜଯତି ଯୋଽସ୍ଯା ଏତଦେଵଂ ପଦଂ ଵେଦ
ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ—ଏହି ତିନି ଜଗତ ମିଶି ଏଠାରେ ଆଠଟି ଅକ୍ଷର ହୁଏ। ଗାୟତ୍ରୀର ଏକ ପଦ ଆଠ ଅକ୍ଷରର। ଏହା ତାଙ୍କର ଆକୃତି। ଏହି ତିନି ଲୋକ କେଉଁଯେଉଁଯିଏ ଯାଏ, ଯିଏ ଏହି ପଦକୁ ଜାଣେ, ସେ ସେତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଜୟୀ ହୁଏ।
ଋଚୋ ଯଜୂଷି ସାମାନୀତ୍ଯଷ୍ଟାଵକ୍ଷରାଣି ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରଁ ହ ଵାଏକଂ ଗାଯତ୍ର୍ଯୈପଦମ୍; ଏତଦୁ ହୈଵାସ୍ଯା ଏତତ୍॥ ସଯାଵତୀଯଂ ତ୍ରଯୀଵିଦ୍ଯା, ତାଵଦ୍ଧ ଜଯତି, ଯୋଽସ୍ଯା ଏତଦେଵଂ ପଦଂ ଵେଦ
ଋକ୍, ଯଜୁସ୍ ଓ ସାମ—ଏହି ତିନି ମିଶି ଆଠଟି ଅକ୍ଷର ହୁଏ। ଗାୟତ୍ରୀର ଏକ ପଦ ଆଠ ଅକ୍ଷରର। ଏହା ତାଙ୍କର ଆକୃତି। ଏହି ତିନି ବେଦ ଯେଉଁଯେଉଁଯିଏ ଯାଏ, ଯିଏ ଏହି ପଦକୁ ଜାଣେ, ସେ ସେତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଜୟୀ ହୁଏ।
ପ୍ରାଣୋଽପାନୋଵ୍ଯାନଇତ୍ଯଷ୍ଟାଵକ୍ଷରାଣି ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରଁ ହ ଵାଏକଂ ଗାଯତ୍ର୍ଯୈପଦମ୍; ଏତଦୁ ହୈଵାସ୍ଯା ଏତତ୍॥ ସଯାଵଦିଦଂ ପ୍ରାଣି, ତାଵଦ୍ଧ ଜଯତି, ଯୋଽସ୍ଯା ଏତଦେଵଂ ପଦଂ ଵେଦ
ପ୍ରାଣ, ଅପାନ ଓ ବ୍ୟାନ—ଏହି ତିନି ମିଶି ଆଠଟି ଅକ୍ଷର ହୁଏ। ଗାୟତ୍ରୀର ଏକ ପଦ ଆଠ ଅକ୍ଷରର। ଏହା ତାଙ୍କର ଆକୃତି। ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଯେଉଁଯେଉଁଯିଏ ଯାଏ, ଯିଏ ଏହି ପଦକୁ ଜାଣେ, ସେ ସେତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଜୟୀ ହୁଏ।
ଅଥାସ୍ଯା ଏତଦେଵତୁରୀଯଂ ଦର୍ଶତଂ ପଦଂ ପରୋରଜା ଯଏଷତପତିଃ ଯଦ୍ଵୈଚତୁର୍ଥଂ ତତ୍ତୁରୀଯଂ; ଦର୍ଶତଂ ପଦମିତି, ଦଦୃଶଇଵ ହ୍ଯ୍ ଏଷଃ; ପରୋରଜା ଇତି, ସର୍ଵମୁ ହ୍ଯ୍ ଏଵୈଷରଜଉପର୍ଯ୍-ଉପରି ତପତି॥ ଏଵଁ ହୈଵଶ୍ରିଯାଯଶସା ତପତି, ଯୋଽସ୍ଯା ଏତଦେଵଂ ପଦଂ ଵେଦ
ଏହାପରେ ତାଙ୍କର ଚତୁର୍ଥ, ଦେଖିପାରିବା ପଦ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସ୍ଥାନ, ଯିଏ ସବୁଠାରୁ ଉପରେ ଅଲୋକିତ। ଏହି ଚତୁର୍ଥ ପଦକୁ ଦେଖିପାରିବା କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହାକୁ ସଂସାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହାକୁ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ସବୁଠାରୁ ଉପରେ ଅଲୋକିତ। ଯିଏ ଏହି ପଦକୁ ଜାଣେ, ସେ ଶ୍ରୀ ଓ ଯଶରେ ଅଲୋକିତ ହୁଏ।
ସୈଷାଗାଯତ୍ର୍ଯ୍ ଏତସ୍ମିଁସ୍ ତୁରୀଯେ ଦର୍ଶତେପଦେପରୋରଜସି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା; ତଦ୍ଵୈତତ୍ସତ୍ଯେପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ଚକ୍ଷୁର୍ଵୈସତ୍ଯଂ, ଚକ୍ଷୁର୍ହିଵୈସତ୍ଯମ୍ ତସ୍ମାଦ୍ଯଦିଦାନୀଂ ଦ୍ଵୌଵିଵଦମାନାଵେଯାତମ୍ ଅହମଦ୍ରାକ୍ଷମ୍ ଅହମଶ୍ରୌଷମିତି, ଯଏଵ ବ୍ରୂଯାଦ୍ ଅହମଦ୍ରାକ୍ଷମ୍ ଇତି, ତସ୍ମା ଏଵଶ୍ରଦ୍ଦଧ୍ଯାତ୍
ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ଚତୁର୍ଥ, ଦୃଶ୍ୟମାନ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ସତ୍ୟରେ ଭିତି ରଖିଛି। ଚକ୍ଷୁ ସତ୍ୟ, କାରଣ ଚକ୍ଷୁ ନିଜେ ସତ୍ୟ। ତେଣୁ ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଜଣ ଲୋକ ଝଗଡ଼ା କରନ୍ତି, ଯଦି କେହି କହେ, 'ମୁଁ ଦେଖିଥିଲି' କିମ୍ବା 'ମୁଁ ଶୁଣିଥିଲି', ତେବେ 'ମୁଁ ଦେଖିଥିଲି' ବୋଲି ଯିଏ କହେ, ସେଠି ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ।
ତଦ୍ଵୈତତ୍ସତ୍ଯଂ ବଲେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ; ପ୍ରାଣୋଵୈବଲଂ; ତତ୍ପ୍ରାଣେପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ; ତସ୍ମାଦାହୁଃ ବଲଁ ସତ୍ଯାଦୋଜୀଯ ଇତି॥ ଏଵଂ ଵେଷାଗାଯତ୍ର୍ଯଧ୍ଯାତ୍ମଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା
ଏହି ସତ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଭିତି ରଖିଛି। ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ଶକ୍ତି, ଏହି ଶକ୍ତି ଶ୍ୱାସରେ ଅଛି। ଏହିକାରଣରୁ ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, 'ଶକ୍ତି ସତ୍ୟଠାରୁ ବଡ଼'। ଏଭଳି ଗାୟତ୍ରୀ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ସା ହୈଷାଗଯାଁସ୍ ତତ୍ରେ; ପ୍ରାଣାଵୈଗଯାସ୍; ତତ୍ପ୍ରାଣାସ୍ ତତ୍ରେ; ତଦ୍ଯଦ୍ଗଯାଁସ୍ ତତ୍ରେ, ତସ୍ମାଦ୍ଗାଯତ୍ରୀନାମ॥ ସଯାମେଵାମୂଁ . ଅନ୍ଵାହୈଷୈଵସା॥ ସଯସ୍ମା ଅନ୍ଵାହ, ତସ୍ଯ ପ୍ରାଣାସ୍ ତ୍ରାଯତେ
ଏହିଠାରେ ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ଅଛି; ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ଗାୟତ୍ରୀ; ସେଇ ଶ୍ୱାସମାନେ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ଯେହেতୁ ଏଠାରେ ଶ୍ୱାସମାନେ ଅଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଗାୟତ୍ରୀ ବୋଲାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ସେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେଠି ଏହି ଗାୟତ୍ରୀକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ତାଙ୍କୁ ଶ୍ୱାସ ରକ୍ଷା କରେ।
ତାଁ ହ . ଏକେ ସାଵିତ୍ରୀମନୁଷ୍ଟୁଭମନ୍ଵାହୁଃ ଵାଗନୁଷ୍ଟୁବ୍; ଏତଦ୍ଵାଚମନୁବ୍ରୂମ ଇତି॥ ନତଥା କୁର୍ଯାଦ୍॥ ଗାଯତ୍ରୀମେଵାନୁବ୍ରୂଯାଦ୍ ॥. ଯଦି ହ ଵାଅପି . \` ବହ୍ଵିଵ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣାତି, ନହୈଵତଦ୍ଗାଯତ୍ର୍ଯାଏକଂ ଚନପଦଂ ପ୍ରତି
କେତେକ ଲୋକ କହନ୍ତି ସାବିତ୍ରୀ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଛନ୍ଦ, ଓ ବାଣୀ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍; 'ମୁଁ ବାଣୀକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ'। ଏଭଳି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଗାୟତ୍ରୀକୁ ମାତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ବ୍ୟକ୍ତି ବହୁ ପ୍ରଦାନ ମଧ୍ୟ ନେଇଥାଏ, ତଥାପି ଗାୟତ୍ରୀର ଏକ ପଦ ମଧ୍ୟ ସେଥିରେ ସମାନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ତାପରେ ଅସୁରମାନେ କହିଲେ: 'ଦୟାକରି ଆମକୁ ଶିଖାନ୍ତୁ।' ସେ ତାଙ୍କୁ ସେଇ ଅକ୍ଷର କହିଲେ: 'ଦ'। 'ତମେ ବୁଝିଲା?' ସେ ପଚାରିଲେ। 'ହଁ, ବୁଝିଲୁ,' ଅସୁରମାନେ କହିଲେ, 'ଦୟା କରିବାକୁ ବୁଝିଲୁ।' ସେ କହିଲେ, 'ହଁ, ତମେ ବୁଝିଛ।' ଏହିପରି ଦେବୀୟ ଶବ୍ଦ ବଜ୍ରରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଛି: 'ଦ, ଦ, ଦ'—ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର, ଦେ, ଦୟା କର। ଏହି ତିନିଟି ଜିନିଷ ଶିଖିବା ଉଚିତ: ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା, ଦେବା, ଦୟା କରିବା।
,4 ଆପ ଏଵେଦମଗ୍ର ଆସୁସ୍; ତାଆପଃ ସତ୍ଯମସୃଜନ୍ତ, ସତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମ, ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରଜାପତିଂ, ପ୍ରଜାପତିର୍ଦେଵାନ୍॥ 2/6, 1 ତେଦେଵାଃ ସତ୍ଯମିତ୍ଯ୍ ! ଉପାସତେ ତଦେତତ୍ତ୍ର୍ଯକ୍ଷରଁ: ସତ୍ଯମ୍ ଇତି॥ ସଇତ୍ଯ୍ ଏକମକ୍ଷରଂ; ତୀତ୍ଯ୍ ଏକମକ୍ଷରଂ, ଅମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏକମକ୍ଷରଂ॥ ପ୍ରଥମୋତ୍ତମେଅକ୍ଷରେ ସତ୍ଯଂ, ମଧ୍ଯତୋଽନୃତମ୍ ତଦେତଦନୃତମ୍ . ସତ୍ଯେନ ପରିଗୃହୀତଁ ସତ୍ଯଭୂଯମେଵଭଵତି॥ ନୈଵଂଵିଦ୍ଵାଁସମନୃତଁ ହିନସ୍ତି
ଆରମ୍ଭରେ କେବଳ ପାଣି ଥିଲା। ସେହି ପାଣିରୁ ସତ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେହି ସତ୍ୟ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ପ୍ରଜାପତି, ପ୍ରଜାପତି ହେଉଛନ୍ତି ଦେବତାମାନେ। ଏହିକାରଣରୁ, ଲୋକେ କେବଳ ସତ୍ୟକୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି। 'ସତ୍ୟ' ଏହି ଶବ୍ଦଟି ତିନିଟି ଅକ୍ଷରରୁ ଗଠିତ—'ସ', 'ତ୍ୟ', ଓ 'ମ୍'। ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷ ଅକ୍ଷର ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ମଧ୍ୟରେ ଅଛି ଅସତ୍ୟ; ଏଭଳି ଅସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ସେଉଁଠି ସତ୍ୟରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ସେ କେବେ ଅସତ୍ୟର ଦ୍ୱାରା ଚୁଆଯାଏ ନାହିଁ।
ତଦ୍ଯତ୍ତତ୍ସତ୍ଯମସୌସଆଦିତ୍ଯୋ॥ ଯଏଷଏତସ୍ମିନ୍ମଣ୍ଡଲେ ପୁରୁଷୋ ଯଶ୍ଚାଯଂ ଦକ୍ଷିଣେଽକ୍ଷନ୍ପୁରୁଷଃ ତାଵେତାଵନ୍ଯୋଽନ୍ଯସ୍ମିନ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତୌ; ରଶ୍ମିଭିରେଷୋଽସ୍ମିନ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ, ପ୍ରାଣୈରଯମମୁଷ୍ମିନ୍॥ ସଯଦୋତ୍କ୍ରମିଷ୍ଯନ୍ଭଵତି, ଶୁଦ୍ଧମେଵୈତନ୍ମଣ୍ଡଲଂ ପଶ୍ଯତିଃ ନୈନମେତେରଶ୍ମଯଃ ପ୍ରତ୍ଯାଯନ୍ତି
ଯାହାକୁ ସତ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ମଣ୍ଡଳରେ ଯିଏ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଚକ୍ଷୁରେ ଯିଏ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି—ଏହି ଦୁଇଜଣେ ପରସ୍ପରରେ ଭିତିରେ ରହିଛନ୍ତି। ଏଠି ଥିବା ପୁରୁଷ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସେଠି ଥିବା ପୁରୁଷରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଏଠି ଥିବା ପୁରୁଷ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ସେଠି ଥିବା ପୁରୁଷରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଯେବେ କାହାରୋ ପ୍ରାଣ ବାହାରିବାକୁ ଯାଏ, ସେ କେବଳ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ମଣ୍ଡଳକୁ ଦେଖିଥାଏ; ତାଙ୍କୁ କିରଣମାନେ ପଛକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଅଥ . ଯୋଽଯଂ ଦକ୍ଷିଣେଽକ୍ଷନ୍ପୁରୁଷଃ ତସ୍ଯ ଭୂରିତି ଶିରଃ ଏକଁ ଶିର, ଏକମେତଦକ୍ଷରଂ; ଭୁଵ ଇତି ବାହୂଃ ଦ୍ଵୌବାହୂ, ଦ୍ଵେଏତେଅକ୍ଷରେ; ସ୍ଵରିତି ପ୍ରତିଷ୍ଠାଃ ଦ୍ଵେପ୍ରତିଷ୍ଠେ, ଦ୍ଵେଏତେଅକ୍ଷରେ॥ ତସ୍ଯୋପନିଷଦହମିତି॥ ହନ୍ତି ପାପ୍ମାନଂ ଜହାତି ଚ, ଯଏଵଂ ଵେଦ॥ 7 ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯ୍ ଆହୁଃ॥ ଵିଦାନାଦ୍ଵିଦ୍ଯୁଦ୍; ଵିଦ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏନଂ ପାପ୍ମନୋ, ଯଏଵଂ ଵେଦଃ ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତି॥ ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଧ୍ଯ୍ ଏଵବ୍ରହ୍ମ॥ 8/
ଏହିଠି, ଯିଏ ଡାହାଣ ଆଖିରେ ଅଛି ସେ ପୁରୁଷଙ୍କର 'ଭୂ' ହେଉଛି ମୁଣ୍ଡ, ଗୋଟିଏ ମୁଣ୍ଡ, ଗୋଟିଏ ଅକ୍ଷର; 'ଭୁଵ' ହେଉଛି ଦୁଇଟି ବାହୁ, ଦୁଇଟି ଅକ୍ଷର; 'ସ୍ୱ' ହେଉଛି ଦୁଇଟି ଆଧାର, ଦୁଇଟି ଅକ୍ଷର। ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ ହେଉଛି 'ମୁଁ'। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରେ ଏବଂ ଛାଡିଦିଏ। ଲୋକେ କହନ୍ତି 'ବିଦ୍ୟୁତ୍' ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ। ଯେଉଁଠାରେ ଆଲୋକ ମିଳେ, ତାହାକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, 'ବିଦ୍ୟୁତ୍ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ', ସେ ପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରେ। ନିଶ୍ଚୟ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ।
ଅଯମାଗ୍ନିର୍ଵୈଶ୍ଵାନରୋଯୋଽଯମନ୍ତଃ ପୁରୁଷେ, ଯେନେଦମନ୍ନଂ ପଚ୍ଯତେ ଯଦିଦମଦ୍ଯତେ॥ ତସ୍ଯ ଏଷଘୋଷୋ ଭଵତି, ଯମେତତ୍କର୍ଣାଵପିଧାଯ ଶୃଣୋତି॥ ସଯଦୋତ୍କ୍ରମିଷ୍ଯନ୍ଭଵତି, ନୈନଂ ଘୋଷଁ ଶୃଣୋତି॥ 11 ଏତଦ୍ଵୈପରମଂ ତପୋ ଯଦ୍ଵ୍ଯାହିତସ୍ ତପ୍ଯତେ; ପରମଁ ହୈଵଲୋକଂ ଜଯତି, ଯଏଵଂ ଵେଦୈତଦ୍ଵୈପରମଂ ତପୋ ଯଂ ପ୍ରେତମରଣ୍ଯଁ ହରନ୍ତି; ପରମଁ ହୈଵଲୋକଂ ଜଯତି, ଯଏଵଂ ଵେଦୈତଦ୍ଵୈପରମଂ ତପୋ ଯଂ ପ୍ରେତମଗ୍ନାଵଭ୍ଯାଦଧତି; ପରମଁ ହୈଵଲୋକଂ ଜଯତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ॥ 12/
ଏହି ଅଗ୍ନି, ଯାହାକୁ ବୈଶ୍ୱାନର କୁହାଯାଏ, ସେ ମନୁଷ୍ୟ ଭିତରେ ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ପାକାଯାଏ ଏବଂ ଭୋଜନ କରାଯାଏ। ଏହାର ଶବ୍ଦ ହେଉଛି, ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଆମେ କାନ ଢାକିଲେ ଶୁଣିପାରୁ। ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ଦେହ ଛାଡିବାକୁ ଯାଉଛି, ସେତେବେଳେ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ। ନିଜେ ଅଲଗା ହୋଇ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା କରାଯାଏ, ସେଇ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପ; ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ପରମ ଲୋକକୁ ଜିତିଥାଏ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଦେହ କାଠ ମଧ୍ୟରେ ନିଆଯାଉ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ଦିଆଯାଉ, ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ପରମ ଲୋକକୁ ଜିତିଥାଏ।
ଯଦାଵୈପୁରୁଷୋଽସ୍ମାଲ୍ ଲୋକାତ୍ପ୍ରୈତି, ସଵାଯୁମାଗଚ୍ଛତି; ତସ୍ମୈ ସତତ୍ର ଵିଜିହୀତେ ଯଥା ରଥଚକ୍ରସ୍ଯ ଖଂ; ତେନ ସଊର୍ଧ୍ଵଆକ୍ରମତେ॥ ସଆଦିତ୍ଯମାଗଚ୍ଛତି; ତସ୍ମୈ ସତତ୍ର ଵିଜିହୀତେ ଯଥାଡମ୍ବରସ୍ଯ ଖଂ; ତେନ ସଊର୍ଧ୍ଵଆକ୍ରମତେ॥ ସଚନ୍ଦ୍ରମସମାଗଚ୍ଛତି; ତସ୍ମୈ ସତତ୍ର ଵିଜିହୀତେ ଯଥା ଦୁନ୍ଦୁଭେଃ ଖଂ; ତେନ ସଊର୍ଧ୍ଵଆକ୍ରମତେ॥ ସଲୋକମାଗଚ୍ଛତ୍ଯଶୋକମହିମଂ; ତସ୍ମିନ୍ଵସତି ଶାଶ୍ଵତୀଃ ସମାଃ॥ 13/
ଯେତେବେଳେ ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଲୋକରୁ ବିଦାୟ ନେଇଥାଏ, ସେ ପ୍ରଥମେ ବାୟୁ ଉପରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ; ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଖୋଲିଯାଏ, ଯେପରି ରଥର ଚକର ମଧ୍ୟରେ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଥାଏ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ଉପରକୁ ଯାଏ। ପରେ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ; ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଖୋଲିଯାଏ, ଯେପରି ଡ଼ମ୍ବର ମଧ୍ୟରେ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଥାଏ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ଉପରକୁ ଯାଏ। ପରେ ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଉପରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ; ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଖୋଲିଯାଏ, ଯେପରି ଦୁନ୍ଦୁଭିର ମଧ୍ୟରେ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଥାଏ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ଉପରକୁ ଯାଏ। ପରେ ସେ ଏକ ଦୁଃଖ ନଥିବା, ମହିମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ; ସେଠାରେ ସେ ଅନନ୍ତ କାଳ ରହିଥାଏ।