ସଯଦାହାସତୋ ମା ସଦ୍ଗମଯେତି, ମୃତ୍ଯୁର୍ଵାଅସତ୍ ସଦମୃତମ୍ ମୃତ୍ଯୋର୍ମାମୃତଂ ଗମଯାମୃତଂ ମା କୁର୍ଵିତ୍ଯ୍ ଏଵୈତଦାହ
'ଅସତରୁ ସତକୁ ନେଇଯାଅ' ବୋଲି କହିଲେ, ଅସତ ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ, ସତ ହେଉଛି ଅମୃତତ୍ୱ। 'ମୃତ୍ୟୁରୁ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ନେଇଯାଅ' ବୋଲି କହିଲେ, ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, 'ମୋତେ ମରଣଶୀଳ କରିନଅ।'
ତମସୋ ମା ଜ୍ଯୋତିର୍ଗମଯେତି, ମୃତ୍ଯୁର୍ଵୈତମୋ, ଜ୍ଯୋତିରମୃତମ୍ ମୃତ୍ଯୋର୍ମାମୃତଂ ଗମଯାମୃତଂ ମା କୁର୍ଵିତ୍ଯ୍ ଏଵୈତଦାହ॥ ମୃତ୍ଯୋର୍ମାମୃତଂ ଗମଯେତି, ନାତ୍ର ତିରୋହିତମିଵାସ୍ତି
'ଅନ୍ଧକାରରୁ ଆଲୋକକୁ ନେଇଯାଅ' ବୋଲି କହିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି ଅନ୍ଧକାର, ଆଲୋକ ହେଉଛି ଅମୃତତ୍ୱ। 'ମୃତ୍ୟୁରୁ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ନେଇଯାଅ' ବୋଲି କହିଲେ, ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, 'ମୋତେ ମରଣଶୀଳ କରିନଅ।' 'ମୃତ୍ୟୁରୁ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ନେଇଯାଅ'—ଏଠାରେ କିଛି ଲୁଚାଇ ନାହିଁ।
ଅଥ ଯାନୀତରାଣି ସ୍ତୋତ୍ରାଣି, ତେଷ୍ଵାତ୍ମନେଽନ୍ନାଦ୍ଯମାଗାଯେତ୍; ତସ୍ମାଦୁ ତେଷୁ ଵରଂ ଵୃଣୀତ, ଯଂ କାମଂ କାମଯେତ, ତଁ॥ ସଏଷଏଵଂଵିଦୁଦ୍ଗାତାତ୍ମନେ ଵା ଯଜମାନାଯ ଵା ଯଂ କାମଂ କାମଯତେ, ତମାଗାଯତି॥ ତଦ୍ଧୈତଲ୍ ଲୋକଜିଦେଵ, ନହୈଵାଲୋକ୍ଯତାଯା ଆଶାସ୍ତି, ଯଏଵମେତତ୍ସାମ ଵେଦ॥ 4 = 14.4.2.1-31 =
ଆତ୍ମୈଵେଦମଗ୍ର ଆସୀତ୍ପୁରୁଷଵିଧଃ॥ ସୋଽନୁଵୀକ୍ଷ୍ଯ ନାନ୍ଯଦାତ୍ମନୋଽପଶ୍ଯତ୍॥ ସୋଽହମସ୍ମୀତ୍ଯଗ୍ରେ ଵ୍ଯାହରତ୍॥ ତତୋଽହଂନାମାଭଵତ୍॥ ତସ୍ମାଦପ୍ଯ୍ ଏତର୍ହ୍ଯ୍ ଆମନ୍ତ୍ରିତୋଃ ଅହମଯମିତ୍ଯ୍ ଏଵାଗ୍ର ଉକ୍ତ୍ଵାଥାନ୍ଯନ୍ନାମ ପ୍ରବ୍ରୂତେ ଯଦସ୍ଯ ଭଵତି
ଆରମ୍ଭରେ, ଏହି ସବୁ କିଛି ନିଜର ଆତ୍ମା ରୂପେ ପୁରୁଷ ଭାବରେ ଥିଲା। ସେ ଚାରିପାଖ ଦେଖିଲା, ଆପଣ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିଲା ନାହିଁ। ସେ ପ୍ରଥମେ କହିଲା, 'ମୁଁ ଅଛି।' ଏହିପରି, ସେ 'ମୁଁ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ଏହିକାରଣରୁ, ଏଯାଁ ଯେତେବେଳେ କାହାକୁ ଡାକାଯାଏ, ପ୍ରଥମେ 'ମୁଁ ଅଛି' ବୋଲି କହିଥାଏ, ତାପରେ ନିଜର ଅନ୍ୟ ନାମ କହିଥାଏ।
ସଯତ୍ପୂର୍ଵୋଽସ୍ମାତ୍ସର୍ଵସ୍ମାତ୍ସର୍ଵାନ୍ପାପ୍ମନ ଔଷତ୍ ତସ୍ମାତ୍ପୁରୁଷ॥ ଓଷତି ହ ଵୈସତଂ, ଯୋଽସ୍ମାତ୍ପୂର୍ଵୋ ବୁଭୂଷତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ଏହି ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ପୂର୍ବରୁ ଦଗ୍ଧ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ 'ପୁରୁଷ' ବୋଲାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ଏବଂ ନିଜ ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ଦଗ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାହାକୁ ଦଗ୍ଧ କରିପାରେ।
ସୋଽବିଭେତ୍; ତସ୍ମାଦେକାକୀବିଭେତି॥ ସହାଯମୀକ୍ଷାଂ ଚକ୍ରେଃ ଯନ୍ମଦନ୍ଯନ୍ନାସ୍ତି, କସ୍ମାନ୍ନୁବିଭେମୀତି॥ ତତ ଏଵାସ୍ଯ ଭଯଂ ଵୀଯାଯ॥ କସ୍ମାଦ୍ଧ୍ଯଭେଷ୍ଯଦ୍ ଦ୍ଵିତୀଯାଦ୍ଵୈଭଯଂ ଭଵତି
ସେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ଏହିକାରଣରୁ, ଏକାକି ଥିଲେ କେହି ଭୟ ପାଏ। ତାପରେ ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, 'ମୋ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ତେଣୁ କାହିଁକି ଭୟ ପାଏବି?' ଏହିଭାବରେ ତାଙ୍କର ଭୟ ଅପସାରିଗଲା; କାରଣ, ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ଥିଲେ ମାତ୍ର ଭୟ ହୁଏ।
ସଵୈନୈଵରେମେ; ତସ୍ମାଦେକାକୀନରମତେ॥ ସଦ୍ଵିତୀଯମୈଚ୍ଛତ୍॥ ସହୈତାଵାନାସ ଯଥା ସ୍ତ୍ରୀପୁମାଁସୌ ସମ୍ପରିଷ୍ଵକ୍ତୌ
ସେ ଏକାକି ଥିଲେ; ଏହିକାରଣରୁ, ଏକାକି ଥିଲେ କେହି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ କୁ ଚାହିଲେ। ସେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ମିଶିଥିବା ଆକାର ଧାରଣ କଲେ।
ସଇମମେଵାତ୍ମାନଂ ଦ୍ଵେଧାପାତଯତ୍; ତତଃ ପତିଶ୍ଚ ପତ୍ନୀ ଚାଭଵତାଂ॥ ତସ୍ମାଦିଦମର୍ଧବୃଗଲମିଵ ସ୍ଵ ଇତି ହ ସ୍ମାହ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ॥ ତସ୍ମାଦଯମାକାଶଃ ସ୍ତ୍ରିଯାପୂର୍ଯତ ଏଵ॥ ତାଁ ସମଭଵତ୍ ତତୋ ମନୁଷ୍ଯାଅଜାଯନ୍ତ
ସେ ନିଜକୁ ଦୁଇଭାଗ କଲେ; ତାହାରୁ ପତି ଓ ପତ୍ନୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହିକାରଣରୁ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହୁଥିଲେ, 'ଏହା ଅର୍ଦ୍ଧ ଚଣା ଭଳି ଅଛି।' ଏହିପରି, ଏହି ଆକାଶ ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ସେ ତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହେଲେ, ତାହାରୁ ମଣିଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ସୋହେଯମୀକ୍ଷାଂ ଚକ୍ରେଃ କଥଂ ନୁମାତ୍ମନ ଏଵଜନଯିତ୍ଵାସମ୍ଭଵତି॥ ହନ୍ତ ତିରୋଽସାନୀତି
ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, 'ମୋ ଅଂଶରୁ ମୋତେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ସେ କିପରି ମୋ ସହ ଏକତ୍ର ହେବେ?' ସେ ନିଜକୁ ଲୁଚାଇଦେଲେ।
ସାଗୌରଭଵଦ୍ ଵୃଷଭଇତରସ୍; ତାଁ ସମେଵାଭଵତ୍ ତତୋ ଗାଵୋଽଜାଯନ୍ତ
ସେ ବଳଦ ହେଲେ, ସେ ଗାଈ ହେଲେ; ସେ ତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହେଲେ, ତାହାରୁ ଗାଈ-ଗୋରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଵଡଵେତରାଭଵଦ୍ ଅଶ୍ଵଵୃଷଇତରୋ; ଗର୍ଦଭୀତରା, ଗର୍ଦଭଇତରସ୍; ତାଁ ସମେଵାଭଵତ୍ ତତ ଏକଶଫମଜାଯତ
ସେ ଘୋଡ଼ା ହେଲେ, ସେ ମାର୍ଜି ହେଲେ; ସେ ଗଧା ହେଲେ, ସେ ଗଧି ହେଲେ; ସେ ତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହେଲେ, ତାହାରୁ ଏକ ନଖିଆ ପଶୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଅଜେତରାଭଵଦ୍ ବସ୍ତଇତରୋ; ଅଵିରିତରା, ମେଷଇତରସ୍; ତାଁ ସମେଵାଭଵତ୍ ତତୋଽଜାଵଯୋଽଜାଯନ୍ତୈଵମେଵଯଦିଦଂ କିଙ୍ଚ ମିଥୁନମାପିପୀଲିକାଭ୍ଯଃ ତତ୍ସର୍ଵମସୃଜତ
ସେ ଛେଉଁ ହେଲେ, ସେ ଛେଉଁ ମାଁଦି ହେଲେ; ସେ ମେଷ ହେଲେ, ସେ ମେଷୀ ହେଲେ; ସେ ତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହେଲେ, ତାହାରୁ ଛେଉଁ ଓ ମେଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏଭଳି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦମ୍ପତି, ପିଲା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିପିଲିକା ଯାଏଁ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ସୋଽଵେଦ୍ ଅହଂ ଵାଵସୃଷ୍ଟିରସ୍ମି ଅହଁ ହୀଦଁ ସର୍ଵମସୃକ୍ଷୀତି॥ ତତଃ ସୃଷ୍ଟିରଭଵତ୍॥ ସୃଷ୍ଟ୍ଯାଁ ହାସ୍ଯୈତସ୍ଯାଂ ଭଵତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ଜାଣିଲେ, 'ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି, କାରଣ ମୁଁ ସମସ୍ତ କିଛି ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।' ଏହିପରି, ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ସେଉଁଠି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ହୁଏ।
ଅଥେତ୍ଯଭ୍ଯମନ୍ଥତ୍॥ ସମୁଖାଚ୍ଚ ଯୋନେର୍ହସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ଚାଗ୍ନିମସୃଜତ॥ ତସ୍ମାଦେତଦୁଭଯମଲୋମକମନ୍ତରତୋ, ଅଲୋମକା ହିଯୋନିରନ୍ତରତଃ
ତାପରେ ସେ ନିଜକୁ ଘସିଲେ; ମୁହଁ ଓ ହାତରୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏହିକାରଣରୁ, ମୁହଁ ଓ ଯୋନି ଭିତରେ କେଶ ନାହିଁ; ଯୋନି ଭିତରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କେଶ ଶୂନ୍ୟ।
ତଦ୍ଯଦିଦମାହୁଃ ଅମୁଂ ଯଜାମୁଂ ଯଜେତ୍ଯ୍ ଏକୈକଂ ଦେଵମ୍ ଏତସ୍ଯୈଵସାଵିସୃଷ୍ଟିଃ ଏଷଉ ହ୍ଯ୍ ଏଵସର୍ଵେ ଦେଵା
ଯେତେବେଳେ ଲୋକେ କହନ୍ତି, 'ଏହି ଦେବତାକୁ ପୂଜା କରିବା, ସେହି ଦେବତାକୁ ପୂଜା କରିବା,' ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତା ଏହି ଏକା ଦେବତାଙ୍କର ଅଂଶ ମାତ୍ର; କାରଣ, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଏହି ଏକ ଦେବତା ଅଟୁଟ ଅଂଶ।
ଅଥ ଯତ୍କିଙ୍ଚେଦମାର୍ଦ୍ରଂ, ତଦ୍ରେତସୋଽସୃଜତ; ତଦୁ ସୋମ॥ ଏତାଵଦ୍ଵାଇଦଁ ସର୍ଵମନ୍ନଂ ଚୈଵାନ୍ନାଦଶ୍ଚ; ସୋମ ଏଵାନ୍ନମ୍ ଅଗ୍ନିରନ୍ନାଦଃ
ଏଠି ଯେଉଁ କିଛି ଭିଜା ଅଛି, ସେଠିକୁ ସେ ଶୁକ୍ର ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏହାକୁ ସୋମ କୁହାଯାଏ। ଏଭଳି, ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରୁଥିବା ଲୋକ ସମ୍ମିଳିତ ହେଲେ; ସୋମ ହେଉଛନ୍ତି ଖାଦ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ହେଉଛନ୍ତି ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରୁଥିବା।
ସୈଷାବ୍ରହ୍ମଣୋଽତିସୃଷ୍ଟିଃ ଯଚ୍ଛ୍ରେଯସୋ ଦେଵାନସୃଜତାଥ ଯନ୍ମର୍ତ୍ଯଃ ସନ୍ନମୃତାନସୃଜତ, ତସ୍ମାଦତିସୃଷ୍ଟିଃ ଅତିସୃଷ୍ଟ୍ଯାଁ ହାସ୍ଯୈତସ୍ଯାଂ ଭଵତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ଏହିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୃଷ୍ଟି — ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୋଇ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପରେ ମରଣଶୀଳ ହୋଇ ମଣିଷମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହିପରି, ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୃଷ୍ଟି। ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ଏହାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ।
ତଦ୍ଧେଦଂ ତର୍ହ୍ଯଵ୍ଯାକୃତମାସୀତ୍॥ ତନ୍ନାମରୂପାଭ୍ଯାମେଵଵ୍ଯାକ୍ରିଯତାସୌନାମାଯମିଦଁରୂପ ଇତି॥ ତଦିଦମପ୍ଯ୍ ଏତର୍ହି ନାମରୂପାଭ୍ଯାମେଵଵ୍ଯାକ୍ରିଯତ ଅସୌନାମାଯମିଦଁରୂପ ଇତି
ତାପରେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅପ୍ରକାଶିତ ଥିଲା। ଏହା କେବଳ ନାମ ଓ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ହେଲା — 'ଏହାର ଏମିତି ନାମ, ଏମିତି ରୂପ'। ଏବେ ମଧ୍ୟ, ଏହା କେବଳ ନାମ ଓ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ହୁଏ — 'ଏହାର ଏମିତି ନାମ, ଏମିତି ରୂପ'।
ସଏଷଇହପ୍ରଵିଷ୍ଟ ଆନଖାଗ୍ରେଭ୍ଯୋ॥ ଯଥା କ୍ଷୁରଃ କ୍ଷୁରଧାନେଽଵହିତଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଵିଶ୍ଵମ୍ଭରୋଵା ଵିଶ୍ଵମ୍ଭରକୁଲାଯେ, ତଂ ନପଶ୍ଯନ୍ତି ଅକୃତ୍ସ୍ନୋ ହିସଃ;
ସେ ଏଠାରେ, ନଖର ଟିପ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଯେପରିକି ଏକ ଦାଡ଼ି କେସରେ ରହିଥାଏ, କିମ୍ବା ମାଟି ତାର ଗୁହାରେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଅଛନ୍ତି — କାରଣ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ନୁହଁନ୍ତି।
ପ୍ରାଣନ୍ନେଵପ୍ରାଣୋନାମ ଭଵତି, ଵଦନ୍ଵାକ୍ ପଶ୍ଯଂଶ୍ଚକ୍ଷୁଃ, ଶୃଣ୍ଵଙ୍ଛ୍ରୋତ୍ରଂ, ମନ୍ଵାନୋମନଃ॥ ତାନ୍ଯସ୍ଯୈତାନି କର୍ମନାମାନ୍ଯ୍ ଏଵ॥ ସଯୋଽତ ଏକୈକମୁପାସ୍ତେ, ନସଵେଦାକୃତ୍ସ୍ନୋ ହ୍ଯ୍ ଏଷୋଽତ ଏକୈକେନ ଭଵତି
ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ସେ 'ଶ୍ୱାସ' ନାମରେ ଜଣାଯାନ୍ତି, କଥା କହିଲେ 'ବାକ୍', ଦେଖିଲେ 'ଚକ୍ଷୁ', ଶୁଣିଲେ 'କାନ', ଚିନ୍ତା କଲେ 'ମନ'। ଏହିଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ନାମ। ଯିଏ ପ୍ରତ୍ୟେକଟିକୁ ଅଲଗା ଭାବେ ପୂଜା କରେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ଜାଣିପାରେନି; ସେ ଏକଟି ଅଂଶ ଭଳି ହୋଇଯାଏ।
ଆତ୍ମେତ୍ଯ୍ ଏଵୋପାସୀତାତ୍ର ହ୍ଯ୍ ଏତେସର୍ଵ ଏକଂ ଭଵନ୍ତି॥ ତଦେତତ୍ପଦନୀଯମସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ଯଦଯମାତ୍ମାନେନ ହ୍ଯ୍ ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଵେଦ॥ ଯଥା ହ ଵୈପଦେନାନୁଵିନ୍ଦେଦ୍ ଏଵଂ କୀର୍ତିଁ ଶ୍ଲୋକଂ ଵିନ୍ଦତେ, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ଏଠି, ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସମସ୍ତ କିଛି ଏଠି ଏକାତ୍ମକ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତର ମୂଳ ଅଟୁଟ ଆଧାର। ଏହି ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଜଣାଯାଏ। ଯେପରି ଚିହ୍ନ ଅନୁସରି ରାସ୍ତା ମିଳିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ମହିମା ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରେ।
ତଦେତତ୍ପ୍ରେଯଃ ପୁତ୍ରାତ୍ ପ୍ରେଯୋ ଵିତ୍ତାତ୍ ପ୍ରେଯୋଽନ୍ଯସ୍ମାତ୍ସର୍ଵସ୍ମାଦ୍ ଅନ୍ତରତରଂ, ଯଦଯମାତ୍ମା॥ ସଯୋଽନ୍ଯମାତ୍ମନଃ ପ୍ରିଯଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ବ୍ରୂଯାତ୍ ପ୍ରିଯଁ ରୋତ୍ସ୍ଯତୀତୀଶ୍ଵରୋହ ତଥୈଵସ୍ଯାଦ୍॥ ଆତ୍ମାନମେଵପ୍ରିଯମୁପାସୀତ॥ ସଯଆତ୍ମାନମେଵପ୍ରିଯମୁପାସ୍ତେ, ନହାସ୍ଯ ପ୍ରିଯଂ ପ୍ରମାଯୁକଂ ଭଵତି
ଏହି ଆତ୍ମା ପୁଅଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଧନଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଠାରୁ ଅଧିକ ଭିତରରେ ଓ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ। ଯଦି କେହି କହେ, 'ଯାହାକୁ ତୁମେ ପ୍ରିୟ କୁହୁଛ, ସେ ନଶ୍ଟ ହେବ', ତେବେ ତାହା ହେଉ। ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରିୟ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରିୟ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ କିଛି ନଶ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ତଦାହୁଃ ଯଦ୍ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯଯା ସର୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତୋ ମନୁଷ୍ଯାମନ୍ଯନ୍ତେ, କିମୁ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମାଵେଦ୍ ଯସ୍ମାତ୍ତତ୍ସର୍ଵମଭଵଦିତି
ଲୋକେ କହନ୍ତି, 'ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ହେବ', ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏଭଳି ଭାବନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ କ'ଣ, ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ କିଛି ହୋଇଥିଲା?
ବ୍ରହ୍ମ ଵାଇଦମଗ୍ର ଆସୀତ୍॥ ତଦାତ୍ମାନମେଵାଵେଦ୍ ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ମୀତି; ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ସର୍ଵମଭଵତ୍॥ ତଦ୍ଯୋ-ଯୋ ଦେଵାନାଂ ପ୍ରତ୍ଯବୁଧ୍ଯତ, ସଏଵତଦଭଵତ୍ ତଥର୍ଷୀନାଂ, ତଥା ମନୁଷ୍ଯାଣାମ୍
ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମ ଏକାକି ଥିଲେ। ସେ ନିଜକୁ ଜାଣିଲେ: 'ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ'। ଏହିଠାରୁ ସମସ୍ତ କିଛି ହୋଇଲା। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ପାଇଲେ, ସେମାନେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ହେଲେ; ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସେପରି।
ସନୈଵଵ୍ଯଭଵତ୍॥ ସଵିଶମସୃଜତ, ଯାନ୍ଯ୍ ଏତାନି ଦେଵଜାତାନି ଗଣଶଆଖ୍ଯାଯନ୍ତେ, ଵସଵୋ ରୁଦ୍ରାଆଦିତ୍ଯାଵିଶ୍ଵେ ଦେଵାମରୁତ ଇତି
ସେ ନିଜକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ କଲେ। ସେ ଦେବତାମାନେଠାରୁ ଗଠିତ ଯେଉଁ ଗଣମାନେ ଅଛନ୍ତି — ଭାସୁ, ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ବିଶ୍ୱଦେବ, ମରୁତମାନେ — ସେମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ସନୈଵଵ୍ଯଭଵତ୍॥ ସଶୌଦ୍ରଂ ଵର୍ଣମସୃଜତ ପୂଷଣମ୍॥ ଇଯଂ ଵୈପୂଷେଯଁ ହୀଦଁ ସର୍ଵଂ ପୁଷ୍ଯତି ଯଦିଦଂ କିଙ୍ଚ
ସେ ନିଜକୁ ବିଭାଜିତ କଲେ। ସେ ଶୂଦ୍ର ବର୍ଣ୍ଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ପୂଷଣଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ପୂଷଣ ଏଠାରେ ଯେଉଁ କିଛି ଅଛି, ସେସବୁକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।
ତଦେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ କ୍ଷତ୍ରଂ ଵିଟ୍ ଶୂଦ୍ରଃ॥ ତଦଗ୍ନିନୈଵଦେଵେଷୁ ବ୍ରହ୍ମାଭଵଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣୋମନୁଷ୍ଯେଷୁ, କ୍ଷତ୍ରିଯେଣ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ, ଵୈଶ୍ଯେନ ଵୈଶ୍ଯଃ, ଶୂଦ୍ରେଣ ଶୂଦ୍ରଃ॥ ତସ୍ମାଦଗ୍ନାଵେଵଦେଵେଷୁ ଲୋକମିଚ୍ଛନ୍ତେ, ବ୍ରାହ୍ମଣେମନୁଷ୍ଯେଷୁ ଏତାଭ୍ଯାଁ ହିରୂପାଭ୍ଯାଂ ବ୍ରହ୍ମାଭଵତ୍
ଏହିଠାରେ ବ୍ରହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ଅଛନ୍ତି। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମଣ ଅଗ୍ନି ହେଲେ; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମଣ ହେଲେ; କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୂଦ୍ର ହେଲେ। ତେଣୁ ଦେବତାମାନେ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଲୋକକୁ ଆଶା କରନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ବ୍ରହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା। ଏହି ଦୁଇ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମଣ ହେଲେ।
ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ସ୍ତୋତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, ସେଉଁଠି ନିଜ ପାଇଁ ଖାଇବା-ପିଇବା ଯୋଗ୍ୟ ଯାହା ଅଛି, ତାହା ଗାଇବା ଉଚିତ। ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରିବେ, ସେଉଁଠି ଚୟନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଜଣେ ଉଦ୍ଗାତା ନିଜ ପାଇଁ କିମ୍ବା ଯଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ତାହା ଗାଇଥାଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଲୋକ ହେଉଛି ସଂସାର ଜୟୀ; ଯେଉଁଠି ସାମ ଜାଣିଛି, ସେ କେବେ ଦୃଶ୍ୟ ଜିନିଷ ପାଇଁ ଆଶା କରେନାହିଁ।
ତଦ୍ଧୈତତ୍ପଶ୍ଯନ୍ନୃଷିର୍ଵାମଦେଵଃ ପ୍ରତିପେଦେଃ ଅହଂ ମନୁରଭଵଁ ସୂର୍ଯଶ୍ଚେତି॥ ତଦିଦମପ୍ଯ୍ ଏତର୍ହି ଯଏଵଂ ଵେଦାହଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ମୀତି, ସଇଦଁ ସର୍ଵଂ ଭଵତି, ତସ୍ଯ ହ ନଦେଵାଶ୍ଚନାଭୂତ୍ଯା ଈଶତ, ଆତ୍ମାହ୍ଯ୍ ଏଷାଁ ସଭଵତି॥ ଅଥ ଯୋଽନ୍ଯାଂ ଦେଵତାମୁପାସ୍ତେଃ ଅନ୍ଯୋଽସାଉ ଅନ୍ଯୋଽହମସ୍ମୀତି, ନସଵେଦ॥ ଯଥା ପଶୁରେଵଁ ସଦେଵାନାଂ॥ ଯଥା ହ ଵୈବହଵଃ ପଶଵୋ ମନୁଷ୍ଯଂ ଭୁଙ୍ଜ୍ଯୁଃ ଏଵମେକୈକଃ ପୁରୁଷୋ ଦେଵାନ୍ଭୁନକ୍ତି॥ ଏକସ୍ମିନ୍ନେଵପଶାଵାଦୀଯମାନେଽପ୍ରିଯଂ ଭଵତି, କିମୁ ବହୁଷୁ; ତସ୍ମାଦେଷାଂ ତନ୍ନପ୍ରିଯଂ ଯଦେତନ୍ମନୁଷ୍ଯାଵିଦ୍ଯୁଃ
ଏହାକୁ ଦେଖି ବାମଦେବ ଋଷି କହିଥିଲେ: 'ମୁଁ ମନୁ ହୋଇଥିଲି, ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଥିଲି।' ଏହିପରି ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଏପରି ଜାଣେ — 'ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁ' — ସେ ସମସ୍ତ କିଛି ହୋଇଯାଏ। ତାଙ୍କୁ ଦେବତା କିମ୍ବା ପିତୃମାନେ ଶାସନ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ, କାରଣ ସେ ନିଜେ ଆତ୍ମା ହୋଇଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ, ଭାବେ — 'ସେ ଅନ୍ୟ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ' — ସେ ଜାଣେନାହିଁ। ସେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଗାଁଠିଏ ପଶୁ ପରି। ଯେପରି ଅନେକ ପଶୁ ମାନବଙ୍କ ସେବା କରେ, ସେପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷ ଦେବତାଙ୍କୁ ସେବା କରେ। ଏକ ପଶୁକୁ ନେଲେ ଯେପରି ଅପ୍ରିୟ ଲାଗେ, ତେଣୁ ଅନେକକୁ ନେଲେ କେତେ ଅଧିକ ଅପ୍ରିୟ ହୁଏ। ତେଣୁ ମଣିଷମାନେ ଯାହା ଜାଣନ୍ତି, ସେଇଠି ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ।
ବ୍ରହ୍ମ ଵାଇଦମଗ୍ର ଆସୀଦେକମେଵ॥ ତଦେକଁ ସନ୍ନଵ୍ଯଭଵତ୍॥ ତଚ୍ଛ୍ରେଯୋ ରୂପମତ୍ଯସୃଜତ କ୍ଷତ୍ରଂ, ଯାନ୍ଯ୍ ଏତାନି ଦେଵତ୍ରାକ୍ଷତ୍ରାଣୀନ୍ଦ୍ରୋ ଵରୁଣଃ ସୋମୋ ରୁଦ୍ରଃ ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଯମୋମୃତ୍ଯୁରୀଶାନ ଇତି॥ ତସ୍ମାତ୍କ୍ଷତ୍ରାତ୍ପରଂ ନାସ୍ତି; ତସ୍ମାଦ୍! ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କ୍ଷତ୍ରିଯଂ ଅଧସ୍ତାଦୁପାସ୍ତେ ରାଜସୂଯେ॥ କ୍ଷତ୍ରଏଵତଦ୍ଯଶୋ ଦଧାତି, ସୈଷାକ୍ଷତ୍ରସ୍ଯ ଯୋନିର୍ଯଦ୍ବ୍ରହ୍ମ॥ ତସ୍ମାଦ୍ଯଦ୍ଯପି ରାଜା ପରମତାଂ ଗଚ୍ଛତି, ବ୍ରହ୍ମୈଵାନ୍ତତଉପନିଶ୍ରଯତି ସ୍ଵାଂ ଯୋନିଂ॥ ଯଉ ଏନଁ ହିନସ୍ତି, ସ୍ଵାଁ ସଯୋନିମୃଚ୍ଛତି॥ ସପାପୀଯାନ୍ଭଵତି, ଯଥା ଶ୍ରେଯାଁସଁ ହିଁସିତ୍ଵା
ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମ ଏକମାତ୍ର ଥିଲେ। ସେ ଏକା ଥିବାବେଳେ ନିଜକୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପେ ବିଭାଜିତ କଲେ। ସେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ରୂପ କ୍ଷତ୍ରକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ — ଯେଉଁଠି ଦେବତାମାନେ କ୍ଷତ୍ର ଭାବେ ଅଛନ୍ତି: ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ସୋମ, ରୁଦ୍ର, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଯମ, ମୃତ୍ୟୁ, ଏବଂ ଈଶାନ। ଏହିପରି କ୍ଷତ୍ରଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ। ଏହିକାରଣରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ତଳରୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି। କ୍ଷତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଯଶ ଦେଇଥାଏ। କ୍ଷତ୍ରର ମୂଳ ବ୍ରହ୍ମ। ଏହିକାରଣରୁ ରାଜା ଯଦିଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ଶେଷରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ, ନିଜ ମୂଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଲୋକ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରନ୍ତି, ସେ ନିଜ ମୂଳକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସେ ଅଧିକ ପାପୀ ହୁଏ, ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ।
ସନୈଵଵ୍ଯଭଵତ୍॥ ତଚ୍ଛ୍ରେଯୋ ରୂପମତ୍ଯସୃଜତ ଧର୍ମଂ॥ ତଦେତତ୍କ୍ଷତ୍ରସ୍ଯ କ୍ଷତ୍ରଂ ଯଦ୍ଧର୍ମଃ॥ ତସ୍ମାଦ୍ଧର୍ମାତ୍ପରଂ ନାସ୍ତି॥ ଅଥୋ ଅବଲୀଯାନ୍ବଲୀଯାଁସମାଶଁସତେ ଧର୍ମେଣ ଯଥା ରାଜ୍ଞୈଵଂ॥ ଯୋଵୈସଧର୍ମଃ, ସତ୍ଯଂ ଵୈତତ୍॥ ତସ୍ମାତ୍ସତ୍ଯଂ ଵଦନ୍ତମାହୁଃ ଧର୍ମଂ ଵଦତୀତି, ଧର୍ମଂ ଵା ଵଦନ୍ତଁ: ସତ୍ଯଂ ଵଦତୀତି ଏତଦ୍ଧ୍ଯ୍ ଏଵୈତଦୁଭଯଂ ଭଵତି
ସେ ଆପଣାକୁ ଅଲଗା କଲେ। ସେ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ରୂପ ଧର୍ମକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ଧର୍ମ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଶକ୍ତି। ଏହିଠାରେ ଧର୍ମଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ। ଏଭଳି ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ବଳମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କୁ ରାଜାଙ୍କ ପରି ମାନିଥାନ୍ତି। ଯାହା ଧର୍ମ, ସେଇ ହେଉଛି ସତ୍ୟ। ତେଣୁ ଯେଉଁଠି ଲୋକେ କହନ୍ତି 'ସେ ସତ୍ୟ କହୁଛି', ସେଠି ଅର୍ଥ ହେଉଛି 'ସେ ଧର୍ମ କହୁଛି'; ଏବଂ ଯେଉଁଠି କହନ୍ତି 'ସେ ଧର୍ମ କହୁଛି', ସେଠି ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥ ହେଉଛି 'ସେ ସତ୍ୟ କହୁଛି'। ଏହି ଦୁଇଟି ଏକେଇ ଅଟେ।