ସଏଷନେତି ନେତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାଗୃହ୍ଯୋ ନହିଗୃହ୍ଯତେଽଶୀର୍ଯୋ ନହିଶୀର୍ଯତେଽସଙ୍ଗୋଽସିତୋ ନସଜ୍ଯତେ ନଵ୍ଯଥତେ .\^ ଅଭଯଂ ଵୈ, ଜନକ, ପ୍ରାପ୍ତୋଽସୀତି ହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ॥ ସହୋଵାଚ ଜନକୋଵୈଦେହୋଃ ନମସ୍ ତେ, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯାଭଯଂ ତ୍ଵାଗଚ୍ଛତାଦ୍ଯୋନୋ, ଭଗଵନ୍ ଅଭଯଂ ଵେଦଯସ .: ସ ହୋଵାଚ ଜନକୋ ଵୈଦେହୋଽଭଯଂ ତ୍ଵାଗଚ୍ଛତାଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, ଯୋ ନୋ, ଭଗଵନ୍ ଅଭଯଂ ଵେଦଯସେ; ନମସ୍ ତେଽସ୍ତୁ ଇମେଵିଦେହାଅଯମହମସ୍ମୀତି॥ 3 = 14.7.1 =
ଏହି ଆତ୍ମାକୁ 'ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା ନୁହେଁ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ ଧରିହେବା ଯାଏନାହିଁ, କାରଣ ଏହାକୁ ଧରିହେବା ଯାଏନାହିଁ; ଏହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ଏହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା କୌଣସି କଥାରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା କେବେ ଦୁଃଖ ପାଏନାହିଁ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, 'ଜନକ, ତୁମେ ନିର୍ଭୟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ।' ତେବେ ଜନକ ବୈଦେହ କହିଲେ, 'ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ। ଭଗବନ, ଆମ ପାଖକୁ ନିର୍ଭୟତା ଆସୁ। ଆପଣ ଆମକୁ ଏହି ନିର୍ଭୟତା ବୁଝାଇଛନ୍ତି।' ପୁନି ଜନକ ବୈଦେହ କହିଲେ, 'ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଆପଣ ଯେହেতୁ ଆମକୁ ନିର୍ଭୟତା ବୁଝାଇଛନ୍ତି, ଆପଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିର୍ଭୟତା ଆସୁ। ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ। ଏହିମାନେ ବୈଦେହ, ଏହି ମୁଁ।'
ଜନକଁ ହ ଵୈଦେହଂ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋ ଜଗାମଃ ସମେନେନ ଵଦିଷ୍ଯ ଇତ୍ଯ୍ ଅଥ ହ ଯଜ୍ ଜନକଶ୍ଚ ଵୈଦେହୋ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଶ୍ଚାଗ୍ନିହୋତ୍ରେସମୂଦତୁସ୍ ତସ୍ମୈ ହ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋ ଵରଂ ଦଦୌ॥ ସହ କାମପ୍ରଶ୍ନମେଵଵଵ୍ରେ॥ ତଁ ହାସ୍ମୈ ଦଦୌ॥ ତଁ ହ ସମ୍ରାଡ୍ ଏଵପୂର୍ଵଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ
ଜନକ ବୈଦେହ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଭାବିଲେ—'ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରିବି।' ପରେ ଜନକ ବୈଦେହ ଓ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଏକାଠି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିଲେ। ତାପରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଏକ ବର ଦେଲେ। ସେ ଇଚ୍ଛା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ ଚୟନ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ସେଇ ବର ମିଳିଲା। ପୂର୍ବବତ୍ ରାଜା ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, କିଂଜ୍ଯୋତିରଯଂ ପୁରୁଷ ଇତି॥ ଆଦିତ୍ଯଜ୍ଯୋତିଃ, ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚାଦିତ୍ଯେନୈଵାଯଂ ଜ୍ଯୋତିଷାସ୍ତେ ପଲ୍ଯଯତେ କର୍ମ କୁରୁତେ ଵିପର୍ଯେତୀତି॥ ଏଵମେଵୈତଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ
'ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଏହି ମଣିଷଙ୍କର ଆଲୋକ କ'ଣ?' 'ସମ୍ରାଟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଆଲୋକ,' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। 'ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ସେ ବସେ, ଚାଲେ, କାମ କରେ ଏବଂ ପୁଣି ଫେରେ।' 'ଏହିପରି ଠିକ୍, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।'
ଅସ୍ତମିତ ଆଦିତ୍ଯେ, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, କିଂଜ୍ଯୋତିରେଵାଯଂ ପୁରୁଷ ଇତି॥ ଚନ୍ଦ୍ରଜ୍ଯୋତିଃ, ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚ; ଚନ୍ଦ୍ରେଣୈଵାଯଂ ଜ୍ଯୋତିଷାସ୍ତେ ପଲ୍ଯଯତେ କର୍ମ କୁରୁତେ ଵିପର୍ଯେତୀତି॥ ଏଵମେଵୈତଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ
'ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ ଏହି ମଣିଷଙ୍କର ଆଲୋକ କ'ଣ?' 'ସମ୍ରାଟ, ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଆଲୋକ,' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। 'ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକରେ ସେ ବସେ, ଚାଲେ, କାମ କରେ ଏବଂ ପୁଣି ଫେରେ।' 'ଏହିପରି ଠିକ୍, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।'
ଅସ୍ତମିତ ଆଦିତ୍ଯେ, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, ଚନ୍ଦ୍ରମସ୍ଯସ୍ତମିତେ, କିଂଜ୍ଯୋତିରେଵାଯଂ ପୁରୁଷ ଇତି॥ ଅଗ୍ନିଜ୍ଯୋତିଃ, ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚ ଅଗ୍ନିନୈଵଜ୍ଯୋତିଷାସ୍ତେ ପଲ୍ଯଯତେ କର୍ମ କୁରୁତେ ଵିପର୍ଯେତୀତି॥ ଏଵମେଵୈତଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ, ଏହି ଲୋକ କେଉଁ ଆଲୋକରେ ବଞ୍ଚିବେ? 'ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ଆଲୋକ,' ରାଜା, ଏହି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକରେ ସେ ବସେ, ଚାଲେ, କାମ କରେ, ଫେରେ। 'ଏହି ଭଳି ହୁଏ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।'
ଅସ୍ତମିତ ଆଦିତ୍ଯେ, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, ଚନ୍ଦ୍ରମସ୍ଯସ୍ତମିତେ, ଶାନ୍ତେଽଗ୍ନୌ, କିଂଜ୍ଯୋତିରେଵାଯଂ ପୁରୁଷ ଇତି॥ ଵାଗ୍ଜ୍ଯୋତିଃ, ସମ୍ରାଡ୍, ! ଇତି ହୋଵାଚ ଵାଚୈଵାଯଂ ଜ୍ଯୋତିଷାସ୍ତେ ପଲ୍ଯଯତେ କର୍ମ କୁରୁତେ ଵିପର୍ଯେତି॥ ତସ୍ମାଦ୍ଵୈ, ସମ୍ରାଡ୍, ଅପି ଯତ୍ର ସ୍ଵଃ ପାଣିର୍ନଵିନିର୍ଜ୍ଞାଯତେ, ଅଥ ଯତ୍ର ଵାଗୁଚ୍ଚରତି ଉପୈଵତତ୍ର ନ୍ଯେତୀତି॥ ଏଵମେଵୈତଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ
ଅସ୍ତମିତ ଆଦିତ୍ଯେ, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, ଚନ୍ଦ୍ରମସ୍ଯସ୍ତମିତେ, ଶାନ୍ତେଽଗ୍ନୌ, ଶାନ୍ତାଯାଂ ଵାଚି, କିଂଜ୍ଯୋତିରେଵାଯଂ ପୁରୁଷ ଇତି॥ ଆତ୍ମଜ୍ଯୋତିଃ, ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚ ! ଆତ୍ମନୈଵାଯଂ ଜ୍ଯୋତିଷାସ୍ତେ ପଲ୍ଯଯତେ କର୍ମ କୁରୁତେ ଵିପର୍ଯେତୀତି
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ, ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେବା ପରେ, ବାକ୍ ଶାନ୍ତ ହେବା ପରେ, ଏହି ଲୋକ କେଉଁ ଆଲୋକରେ ବଞ୍ଚିବେ? 'ଆତ୍ମା ତାଙ୍କର ଆଲୋକ,' ରାଜା, ଏହି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଆତ୍ମାର ଆଲୋକରେ ସେ ବସେ, ଚାଲେ, କାମ କରେ, ଫେରେ।
କତମଆତ୍ମେତି॥ ଯୋଽଯଂ ଵିଜ୍ଞାନମଯଃ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରାଣେଷୁ ହୃଦ୍ଯନ୍ତର୍ଜ୍ଯୋତିଃ \^\` ସସମାନଃ ସନ୍ନୁଭୌଲୋକୌସଂଚରତି ଧ୍ଯାଯତୀଵ ଲେଲାଯତୀଵ ସଧୀଃ \` ସ୍ଵପ୍ନୋ ଭୂତ୍ଵେମଂ ଲୋକମତିକ୍ରାମତି . \^
କେଉଁ ଆତ୍ମା? ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନରେ ଗଠିତ ଲୋକ, ପ୍ରାଣରେ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଯୋତି ହୃଦୟରେ ଅଛି। ସେ ଦୁଇ ଜଗତରେ ସମାନ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ। ଭାବିଥିବା ପରି, ଚଳିଥିବା ପରି, ବୁଦ୍ଧି ଥିବା, ସ୍ୱପ୍ନ ହେଇ ଏହି ଜଗତକୁ ଛାଡ଼ିଯାଏ।
ସଵାଅଯଂ ପୁରୁଷୋ ଜାଯମାନଃ ଶରୀରମଭିସମ୍ପଦ୍ଯମାନଃ ପାପ୍ମଭିଃ ସଁସୃଜ୍ଯତେ॥ ସଉତ୍କ୍ରାମନ୍ମ୍ରିଯମାଣଃ ପାପ୍ମନୋ ଵିଜହାତି ମୃତ୍ଯୋରୂପାଣି .
ଏହି ଲୋକ ଜନ୍ମ ନେଇ ଶରୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଦୁଃଖ ସହିତ ଏକତା ହୁଏ। ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଉପରକୁ ଯାଇ, ସେ ଦୁଃଖ—ମୃତ୍ୟୁର ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ—ପରିତ୍ୟାଗ କରେ।
ତସ୍ଯ ଵାଏତସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଦ୍ଵେଏଵସ୍ଥାନେ ଭଵତଃ ଇଦଂ ଚ ପରଲୋକସ୍ଥାନଂ ଚ; ସନ୍ଧ୍ଯଂ ତୃତୀଯଁ ସ୍ଵପ୍ନସ୍ଥାନଂ; ତସ୍ମିନ୍ତ୍ସନ୍ଧ୍ଯେ ସ୍ଥାନେ ତିଷ୍ଠନୁଭେସ୍ଥାନେ ପଶ୍ଯତୀଦଂ ଚ ପରଲୋକସ୍ଥାନଂ ଚ
ଏହି ଲୋକର ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥା ଅଛି: ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକ। ତୃତୀୟ ଏକ ମଧ୍ୟସ୍ଥାନ ଅଛି—ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥା। ଏହି ମଧ୍ୟସ୍ଥାନରେ ରହି, ସେ ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକ ଦୁହିଁକୁ ଦେଖିଥାଏ।
ଅଥ ଯଥାକ୍ରମୋଽଯଂ ପରଲୋକସ୍ଥାନେ ଭଵତି; ତମାକ୍ରମମାକ୍ରମ୍ଯୋଭଯାନ୍ପାପ୍ମନ ଆନନ୍ଦାଁଶ୍ଚ ପଶ୍ଯତି॥ ସଯତ୍ରାଯଂ . ପ୍ରସ୍ଵପିତି ଅସ୍ଯଲୋକସ୍ଯ ସର୍ଵାଵତୋ ମାତ୍ରାମପାଦାଯ, ସ୍ଵଯଂ ଵିହତ୍ଯ ସ୍ଵଯଂ ନିର୍ମାଯ ସ୍ଵେନ ଭାସାସ୍ଵେନ ଜ୍ଯୋତିଷା ପ୍ରସ୍ଵପିତି ଅତ୍ରାଯଂ ପୁରୁଷଃ ସ୍ଵଯଂଜ୍ଯୋତିର୍ଭଵତି
ଯେତେବେଳେ ସେ ପରଲୋକରେ ଯାଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦୁଃଖ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦୁହିଁର ଫଳ ଦେଖିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ସେ ଶୁଇଯାଏ, ଏହି ଜଗତର ଅନୁଭୂତି ନେଇ, ସେ ନିଜେ ନଷ୍ଟ କରି ନିଜେ ତିଆରି କରେ, ନିଜ ଆଲୋକରେ, ନିଜ ଜ୍ଯୋତିରେ ଶୁଇଯାଏ। ଏଠାରେ ଏହି ଲୋକ ନିଜ ଆଲୋକ ହୁଏ।
ନତତ୍ର ରଥା ନରଥଯୋଗା ନପନ୍ଥାନୋ ଭଵନ୍ତି ଅଥ ରଥାନ୍ରଥଯୋଗାନ୍ପଥଃ ସୃଜତେ॥ ନତତ୍ରାନନ୍ଦାମୁଦଃ ପ୍ରମୁଦୋ ଭଵନ୍ତି ଅଥାନନ୍ଦାନ୍ମୁଦଃ ପ୍ରମୁଦଃ ସୃଜତେ॥ ନତତ୍ର ଵେଶାନ୍ତାଃ ସ୍ରଵନ୍ତ୍ଯଃ ପୁଷ୍କରିଣ୍ଯୋ ଭଵନ୍ତି ଅଥ ଵେଶାନ୍ତାନ୍ସ୍ରଵନ୍ତୀଃ ପୁଷ୍କରିଣୀଃ ସୃଜତେ; ସହିକର୍ତା
ଏଠାରେ ରଥ, ରଥଚାଳକ, ରାସ୍ତା ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସେ ରଥ, ରଥଚାଳକ ଓ ରାସ୍ତା ତିଆରି କରେ। ଏଠାରେ ଆନନ୍ଦ, ମୋଦ, ପ୍ରମୋଦ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସେ ଆନନ୍ଦ, ମୋଦ ଓ ପ୍ରମୋଦ ତିଆରି କରେ। ଏଠାରେ ଘର, ଝରଣା, ପଦ୍ମପୁକୁରୀ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସେ ଘର, ଝରଣା, ପଦ୍ମପୁକୁରୀ ତିଆରି କରେ। ସେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା।
ତଦପ୍ଯ୍ ଏତେଶ୍ଲୋକାଃ ସ୍ଵପ୍ନେନ ଶାରୀରମଭିପ୍ରହତ୍ଯା- -ସୁପ୍ତଃ ସୁପ୍ତାନଭିଚାକଶୀତି ଶୁକ୍ରମାଦାଯ ପୁନରୈତି ସ୍ଥାନଂ ହିରଣ୍ମଯଃ ପୌରୁଷ ଏକହଁସଃ
ଏହି ବିଷୟରେ କିଛି ଶ୍ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ: ଶୁଇଯାଇ ଶରୀରକୁ ଛାଡ଼ି, ଶୁଇଥିବା ଲୋକ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଚମକେ, ଶୁଧ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱ ନେଇ, ପୁନଃ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଲୋକ, ଏକା ହଂସ।
ପ୍ରାଣେନ ରକ୍ଷନ୍ନପରଂ କୁଲାଯଂ ବହିଃ କୁଲାଯାଦମୃତଶ୍ଚରିତ୍ଵା, ସଈଯତେଽମୃତୋ ଯତ୍ରକାମଂ ହିରଣ୍ମଯଃ ପୌରୁଷ ଏକହଁସଃ
ପ୍ରାଣରେ ନିଜ ଘରକୁ ରକ୍ଷା କରି, ଅମୃତ ଲୋକ ଘର ଛାଡ଼ି ବାହାରେ ଚାଲିଥାଏ, ଘୁଞ୍ଚି ଫେରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଲୋକ, ଏକା ହଂସ, ଯେଉଁଠାରେ ଚାହେ।
ସ୍ଵପ୍ନାନ୍ତଉଚ୍ଚାଵଚମୀଯମାନୋ ରୂପାଣି ଦେଵଃ କୁରୁତେ ବହୂନ୍ଯ୍ ଉତେଵ ସ୍ତ୍ରୀଭିଃ ସହମୋଦମାନୋ ଜକ୍ଷଦୁତେଵାପି ଭଯାନି ପଶ୍ଯନ୍
ସ୍ୱପ୍ନ ଶେଷରେ, ଦେବତା, ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ରୂପରେ ଚଳି, ବହୁ ଆକୃତି ତିଆରି କରେ, କେବେ ଜନନୀଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରେ, କେବେ ଖାଏ, କେବେ ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖେ।
ଆରାମମସ୍ଯ ପଶ୍ଯନ୍ତି ନତଂ କଶ୍ଚନପଶ୍ଯତୀତି ତଂ ନାଯତଂ ବୋଧଯେଦିତ୍ଯ୍ ଆହୁଃ ଦୁର୍ଭିଷଜ୍ଯଁ ହାସ୍ମୈଭଵତି, ଯମେଷନପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ଲୋକେ ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ। 'ସେଠାରେ କେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଜାଗାଇବେ ନାହିଁ,' ଏହି କଥା କହାଯାଏ। ଯଦି ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ ଫେରିନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ଚିକିତ୍ସା କରିବାକୁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ।
ଅଥୋ ଖଲ୍ଵାହୁଃ ଜାଗରିତଦେଶଏଵାସ୍ଯୈସ; ଯାନି ହ୍ଯ୍ ଏଵଜାଗ୍ରତ୍ପଶ୍ଯତି ତାନି ସୁପ୍ତଇତ୍ଯତ୍ରାଯଂ ପୁରୁଷଃ ସ୍ଵଯଂଜ୍ଯୋତିର୍ଭଵତୀତି॥ ଏଵମେଵୈତଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ . \`॥. ସୋଽହଂ ଭଗଵତେ ସହସ୍ରଂ ଦଦାମି॥ ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଵିମୋକ୍ଷାଯୈଵ . ବ୍ରୂହୀତି
କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି: 'ଏହି ତାଙ୍କର ଜାଗ୍ରତ ଜଗତ।' କାରଣ ଯେଉଁ ଦେଖନ୍ତି ଜାଗିଥିବାବେଳେ, ସେଉଁ ଦେଖନ୍ତି ଶୁଇଥିବାବେଳେ—ଏଠାରେ ଏହି ଲୋକ ନିଜ ଆଲୋକ ହୁଏ। 'ଏହି ଭଳି ହୁଏ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।' 'ଭଗବନ୍ତ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏକ ହଜାର ଦେଉଛି। ଏବେ ମୋତେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଅଧିକ କଥା କହନ୍ତୁ।'
. 40 : 34 ସଵାଏଷଏତସ୍ମିନ୍ତ୍ସ୍ଵପ୍ନାନ୍ତେ ରତ୍ଵାଚରିତ୍ଵାଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵପୁଣ୍ଯଂ ଚ ପାପଂ ଚ ପୁନଃ ପ୍ରତିନ୍ଯାଯଂ ପ୍ରତିଯୋନ୍ଯ୍ ଆଦ୍ରଵତି ବୁଦ୍ଧାନ୍ତାଯୈଵ ସଯଦତ୍ର କିଙ୍ଚିତ୍ପଶ୍ଯତ୍ଯନନ୍ଵାଗତସ୍ ତେନ ଭଵତି ଅସଙ୍ଗୋ ହ୍ଯଯଂ ପୁରୁଷ ଇତି॥ ଏଵମେଵୈତଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ସୋଽହଂ ଭଗଵତେ ସହସ୍ରଂ ଦଦାମି॥ ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଵିମୋକ୍ଷାଯୈଵବ୍ରୂହୀତି
ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଆନନ୍ଦ କରି, ଚଳି, ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଦେଖି, ପୁନଃ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରେ, ଜାଗ୍ରତି ପାଇଁ। ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ଦେଖିଥାଏ, ତାହା ପରେ କିଛି ନାହିଁ, ସେଉଁ ହେବାରେ, ଏହି ଲୋକ ଅସଙ୍ଗ ହୁଏ। 'ଏହି ଭଳି ହୁଏ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।' 'ଭଗବନ୍ତ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏକ ହଜାର ଦେଉଛି। ଏବେ ମୋତେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଅଧିକ କଥା କହନ୍ତୁ।'
. ସ ଵା ଏଷ ଏତସ୍ମିନ୍ତ୍ସ୍ଵପ୍ନେ ରତ୍ଵା ଚରିତ୍ଵା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ପୁଣ୍ଯଂ ଚ ପାପଂ ଚ ପୁନଃ ପ୍ରତିନ୍ଯାଯଂ ପ୍ରତିଯୋନ୍ଯ୍ ଆଦ୍ରଵତି ବୁଦ୍ଧାନ୍ତାଯୈଵ; ସ ଯତ୍ତତ୍ର କିଙ୍ଚିତ୍ପଶ୍ଯତ୍ଯନନ୍ଵାଗତସ୍ ତେନ ଭଵତି ଅସଙ୍ଗୋ ହ୍ଯଯଂ ପୁରୁଷ ଇତି॥ ଏଵମେଵୈତଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ସୋଽହଂ ଭଗଵତେ ସହସ୍ରଂ ଦଦାମି॥ ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଵିମୋକ୍ଷାଯୈଵ ବ୍ରୂହୀତି
ଏହି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଆନନ୍ଦ କରି, ଚଳି, ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଦେଖି, ପୁନଃ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରେ, ଜାଗ୍ରତି ପାଇଁ। ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ଦେଖିଥାଏ, ତାହା ପରେ କିଛି ନାହିଁ, ସେଉଁ ହେବାରେ, ଏହି ଲୋକ ଅସଙ୍ଗ ହୁଏ। 'ଏହି ଭଳି ହୁଏ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।' 'ଭଗବନ୍ତ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏକ ହଜାର ଦେଉଛି। ଏବେ ମୋତେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଅଧିକ କଥା କହନ୍ତୁ।'
. ସ ଵା ଏଷ ଏତସ୍ମିନ୍ବୁଦ୍ଧାନ୍ତେ ରତ୍ଵା ଚରିତ୍ଵା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ପୁଣ୍ଯଂ ଚ ପାପଂ ଚ ପୁନଃ ପ୍ରତିନ୍ଯାଯଂ ପ୍ରତିଯୋନ୍ଯ୍ ଆଦ୍ରଵତି ସ୍ଵପ୍ନାନ୍ତାଯୈଵ
ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଆନନ୍ଦ କରି, ଚଳି, ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଦେଖି, ପୁନଃ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରେ, ସ୍ୱପ୍ନ ପାଇଁ।
ତଦ୍ଯଥା ମହାମତ୍ସ୍ଯଉଭେକୂଲେ ଅନୁସଂଚରତି ପୂର୍ଵଂ ଚାପରଂ ଚୈଵମେଵାଯଂ ପୁରୁଷ ଏତାଉଭାଵନ୍ତାଵନୁସଂଚରତି ସ୍ଵପ୍ନାନ୍ତଂ ଚ ବୁଦ୍ଧାନ୍ତଂ ଚ
ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ମାଛ ଦୁଇ ତଟ—ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ—ଉପରେ ଚଳିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଲୋକ ଦୁଇ ଅନ୍ତ—ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଜାଗ୍ରତ—ଉପରେ ଚଳିଥାଏ।
ତଦ୍ଯଥାସ୍ମିନ୍ନାକାଶେଶ୍ଯେନୋଵା ସୁପର୍ଣୋଵା ଵିପରିପତ୍ଯ ରାନ୍ତଃ ସଁହତ୍ଯ ପକ୍ଷୌସଂଲଯାଯୈଵଧ୍ରିଯତ, ଏଵମେଵାଯଂ ପୁରୁଷ ଏତସ୍ମା ଅନ୍ତାଯ ଧଵତି ଯତ୍ର ସୁପ୍ତୋନକଂ ଚନକାମଂ କାମଯତେ ନକଂ ଚନସ୍ଵପ୍ନଂ ପଶ୍ଯତି
ଯେପରି ଆକାଶରେ ଏକ ପକ୍ଷୀ କିମ୍ବା ହଂସ ଉଡ଼ି, ଶ୍ରମିତ ହେଇ ପକ୍ଷ ଭାଙ୍ଗି ନିଅଏ, ସେପରି ଏହି ଲୋକ ତାହା ଅନ୍ତକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଇ ଅବସ୍ଥାରେ କିଛି ଚାହେ ନାହିଁ, କିଛି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେ ନାହିଁ।
ତଦ୍ଵାଅସ୍ଯୈତଦାତ୍ମକାମମାପ୍ତକାମମକାମଂ .. ରୂପଂ॥ ତଦ୍ଯଥା ପ୍ରିଯଯା ସ୍ତ୍ରିଯାସଂପରିଷ୍ଵକ୍ତୋ ନବାହ୍ଯଂ କିଂ ଚନଵେଦ ନାନ୍ତରମେଵମେଵାଯଂ ପୁରୁଷଃ ଶାରିରଆତ୍ମା . ପ୍ରାଜ୍ଞନାତ୍ମନା ସଂପରିଷ୍ଵକ୍ତୋ ନବାହ୍ଯଂ କିଂ ଚନଵେଦ ନାନ୍ତରଂ
ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କର ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଯାଇଥାଏ, ଆଉ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେନାହିଁ—ଏହାର ରୂପ ଏମିତି। ଯେପରି ଜଣେ ପ୍ରିୟା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ଥିଲେ ବାହାର କିଛି ଜାଣିପାରିନଥାଏ, ଭିତରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଅନୁଭବ କରିନଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଶରୀରୀ ଆତ୍ମା, ଜ୍ଞାନମୟ ଆତ୍ମାଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ଥିଲେ, ବାହାର କିଛି ଜାଣେନାହିଁ, ଭିତରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ।
ତଦ୍ଵାଅସ୍ଯୈତଦତିଚ୍ଛନ୍ଦୋଽପହତପାପ୍ମାଭଯଁ ରୂପମଶୋକାନ୍ତରମ୍
ଏହି ଅବସ୍ଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନତାର, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ପାପ ଲାଗେନାହିଁ, ଅସୀମ ରୂପ ଓ ମନର ଭିତରେ ଦୁଃଖ ନଥିବା ଆନନ୍ଦ ଅଛି।
ଯଦ୍ଵୈତନ୍ନପଶ୍ଯତି, ପଶ୍ଯନ୍ଵୈତଦ୍ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯଂ . ନପଶ୍ଯତିଃ ନହିଦ୍ରଷ୍ଟୁର୍ଦୃଷ୍ଟେର୍ଵିପରିଲୋପୋଵିଦ୍ଯତେଽଵିନାଶିତ୍ଵାନ୍; ନତୁତଦ୍ଦ୍ଵିତୀଯମସ୍ତି, ତତୋଽନ୍ଯଦ୍ଵିଭକ୍ତଂ ଯତ୍ପଶ୍ଯେତ୍
ଯେତେବେଳେ ସେ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି, ତଥାପି ଏଠାରେ ଦେଖିବାକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ସେ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି; କାରଣ ଦେଖୁଥିବା ଜଣଙ୍କର ଦେଖିବା କେବେ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଅବିନାଶୀ। ଏଠାରେ ଏହାଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ଦ୍ୱିତୀୟ ଜିନିଷ ନାହିଁ, ଯାହାକୁ ସେ ଦେଖିପାରିବେ।
ଯଦ୍ଵୈତନ୍ନଜିଘ୍ରତି, ଜିଘ୍ରନ୍ଵୈତଦ୍ଘ୍ରାତଵ୍ଯଂ . ନଜିଘ୍ରତି; ନହିଘ୍ରାତୁର୍ଘ୍ରାତେର୍ଵିପରିଲୋପୋଵିଦ୍ଯତେଽଵିନାଶିତ୍ଵାନ୍ ନତୁତଦ୍ଦ୍ଵିତୀଯମସ୍ତି, ତତୋଽନ୍ଯଦ୍ଵିଭକ୍ତଂ ଯଜ୍ ଜିଘ୍ରେତ୍
ଯେତେବେଳେ ସେ ଘ୍ରାଣ କରୁନାହାନ୍ତି, ତଥାପି ଏଠାରେ ଘ୍ରାଣ କରିବାକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ସେ ଘ୍ରାଣ କରୁନାହାନ୍ତି; କାରଣ ଘ୍ରାଣ କରୁଥିବା ଜଣଙ୍କର ଘ୍ରାଣ କରିବା କେବେ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଅବିନାଶୀ। ଏଠାରେ ଏହାଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ଦ୍ୱିତୀୟ ଜିନିଷ ନାହିଁ, ଯାହାକୁ ସେ ଘ୍ରାଣ କରିପାରିବେ।
ଯଦ୍ଵୈତନ୍ନରସଯତି, ଵିଜାନନ୍ଵୈତଦ୍ରସଂ ନରସଯତି; ନହିରସଯିତୂରସାଦ୍ ଵିପରିଲୋପୋଵିଦ୍ଯତେଽଵିନାଶିତ୍ଵାନ୍ ନତୁତଦ୍ଦ୍ଵିତୀଯମସ୍ତି, ତତୋଽନ୍ଯଦ୍ଵିଭକ୍ତଂ ଯଦ୍ରସଯେତ୍
ଯେତେବେଳେ ସେ ରସ ଚାଖୁନାହାନ୍ତି, ତଥାପି ଏଠାରେ ଚାଖିବାକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ସେ ରସ ଚାଖୁନାହାନ୍ତି; କାରଣ ଚାଖୁଥିବା ଜଣଙ୍କର ଚାଖିବା କେବେ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଅବିନାଶୀ। ଏଠାରେ ଏହାଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ଦ୍ୱିତୀୟ ଜିନିଷ ନାହିଁ, ଯାହାକୁ ସେ ଚାଖିପାରିବେ।
ଯଦ୍ଵୈତନ୍ନଵଦତି, ଵଦନ୍ଵୈତଦ୍ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ . ନଵଦତି; ନହିଵକ୍ତୁର୍ଵଚୋ ଵିପରିଲୋପୋଵିଦ୍ଯତେଽଵିନାଶିତ୍ଵାନ୍ ନତୁତଦ୍ଦ୍ଵିତୀଯମସ୍ତି, ତତୋଽନ୍ଯଦ୍ଵିଭକ୍ତଂ ଯଦ୍ଵଦେତ୍
ଯେତେବେଳେ ସେ କହୁନାହାନ୍ତି, ତଥାପି ଏଠାରେ କହିବାକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ସେ କହୁନାହାନ୍ତି; କାରଣ କହୁଥିବା ଜଣଙ୍କର କହିବା କେବେ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଅବିନାଶୀ। ଏଠାରେ ଏହାଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ଦ୍ୱିତୀୟ ଜିନିଷ ନାହିଁ, ଯାହାକୁ ସେ କହିପାରିବେ।
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ, ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେବା ପରେ, ଏହି ଲୋକ କେଉଁ ଆଲୋକରେ ବଞ୍ଚିବେ? 'ବାକ୍ ତାଙ୍କର ଆଲୋକ,' ରାଜା, ଏହି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ବାକ୍ର ଆଲୋକରେ ସେ ବସେ, ଚାଲେ, କାମ କରେ, ଫେରେ। ତେଣୁ ରାଜା, ଯେତେବେଳେ ନିଜ ହାତ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ କିଏ ବାକ୍ କହିଲେ, ସେ ତାହାକୁ ଦିଗରେ ଯାଇଥାଏ। 'ଏହି ଭଳି ହୁଏ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।'
ତାଵାଅସ୍ଯୈତାହିତାନାମ ନାଡ୍ଯୋଯଥା କେଶଃ ସହସ୍ରଧାଭିନ୍ନସ୍ ତାଵତାଣିମ୍ନାତିଷ୍ଠନ୍ତି ଶୁକ୍ଲସ୍ଯ ନୀଲସ୍ଯ ପିଙ୍ଗଲସ୍ଯ ହରିତସ୍ଯ ଲୋହିତସ୍ଯ ପୂର୍ଣା॥ ଅଥ ଯତ୍ରୈନଂ ଘ୍ନନ୍ତୀଵ ଜିନନ୍ତୀଵ ହସ୍ତୀଵ ଵିଚ୍ଛାଯଯତି ଗର୍ତମିଵ ପତତି ଯଦେଵଜାଗ୍ରଦ୍ଭଯଂ ପଶ୍ଯତି ତଦତ୍ରାଵିଦ୍ଯଯା ଭଯଂ . ମନ୍ଯତେ॥ ଅଥ ଯତ୍ର ରାଜେଵ ଦେଵଇଵାହମ୍ ଏଵଇଦଁ ସର୍ଵଂ ଅସ୍ମୀତି ମନ୍ଯତେ ସୋଽସ୍ଯ ପରମୋଲୋକୋ॥ ଅଥ ସୁପ୍ତୋନକଂ ଚନକାମଂ କାମଯତେ ନକଂ ଚନସ୍ଵପ୍ନଂ ପଶ୍ଯତି . ॥.
ଏହି ଦେହରେ ଯେତେ ନାଳି ଅଛି, ଯେପରି ଏକ ଚୁଲି ହଜାର ଭାଗକୁ ଭାଗିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ନାଳି ଶୁଭ୍ର, ନୀଳ, ହଳଦିଆ, ହରିତ ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି। କେବେ କେବେ ଜଣେ ମଣିଷ ମାନେ ନିଜକୁ ମାରାଯାଉଛି, ବଶ ହେଉଛି, ଧରାଯାଉଛି, ଅନ୍ଧାରରେ ପଡ଼ୁଛି, କିମ୍ବା ଗଡ଼ିକୁ ପଡ଼ୁଛି, କିମ୍ବା ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖୁଛି—ଏହି ସବୁ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୟ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମଣିଷ ଭାବେ, 'ମୁଁ ରାଜା, ମୁଁ ଦେବତା, ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ମୁଁ'—ଏହି ଭାବନା ଆସେ, ସେଠାରେ ସେ ତାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହିପରି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ସେ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା କରେନାହିଁ, କୌଣସି ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟ ଦେଖେନାହିଁ।
ଅତ୍ର ପିତାପିତା ଭଵତି ମାତାମାତା ଲୋକାଅଲୋକା ଦେଵାଅଦେଵା ଵେଦା ଅଵେଦା ଯଜ୍ଞୋଽଯଜ୍ଞୋ . ଅତ୍ର ସ୍ତେନୋଽସ୍ତେନୋ ଭଵତି ଭ୍ରୂଣହାଭ୍ରୂଣହା ପୌଲ୍କସୋଽପୌଲ୍କସଶ୍ଚାଣ୍ଡାଲୋଽଚଣ୍ଡାଲଃ . . ଶ୍ରମଣୋଽଶ୍ରମଣସ୍ ତାପସୋଽତାପସୋଽନନ୍ଵାଗତଃ ପୁଣ୍ଯେନାନନ୍ଵାଗତଃ ପାପେନ; ତୀର୍ଣୋହିତଦାସର୍ଵାଙ୍ଶୋକାନ୍ହୃଦଯସ୍ଯ ଭଵତି
ଏଠାରେ ବାପା ଆଉ ବାପା ରହିନଥାନ୍ତି, ମାଆ ମଧ୍ୟ ମାଆ ନୁହଁନ୍ତି, ଲୋକ ଲୋକ ନୁହଁନ୍ତି, ଦେବତା ଦେବତା ନୁହଁନ୍ତି, ବେଦ ବେଦ ନୁହଁନ୍ତି, ଯଜ୍ଞ ଯଜ୍ଞ ନୁହଁନ୍ତି। ଏଠାରେ ଚୋର ଚୋର ନୁହଁନ୍ତି, ଗର୍ଭହନ୍ତା ଗର୍ଭହନ୍ତା ନୁହଁନ୍ତି, ଅବର୍ଣ୍ଣ ଅବର୍ଣ୍ଣ ନୁହଁନ୍ତି, ଶ୍ରମଣ ଶ୍ରମଣ ନୁହଁନ୍ତି, ତାପସୀ ତାପସୀ ନୁହଁନ୍ତି; ସେ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପରେ ବ୍ୟବଧାନିତ ହୁଅନାହିଁ; ହୃଦୟର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘି ସେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।