. .\^. ଅବ୍ରଵୀନ୍ମେ ଜିତ୍ଵା ହୈଲିନୋ ଵାଗ୍ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି॥ ଯଥା ମାତୃମାନ୍ପିତୃମାନାଚାର୍ଯଵାନ୍ବ୍ରୂଯାତ୍ ତଥା ତଚ୍ଛୈଲିନୋ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଵାଗ୍ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି ଅଵଦତୋ ହିକିଁ ସ୍ଯାଦିତି॥ ଅବ୍ରଵୀତ୍ତୁତେ ତସ୍ଯାଯତନଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ॥ ନମେଽବ୍ରଵୀଦିତି॥ ଏକପାଦ୍ଵାଏତତ୍ ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି
ହେଲିନଙ୍କୁ ଜିତିଥିବା ପରେ ସେ ମୋତେ କହିଲେ: 'ବାକ୍ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା।' ଯେପରି ଜଣେ ମାଆ, ବାପା ଓ ଗୁରୁ ଥିବା ଲୋକ କହିଥାଏ, ସେପରି ହେଲିନ କହିଲେ: 'ବାକ୍ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା, ବାକ୍ ଛଡ଼ା କିଛି ନଥାଏ।' କିନ୍ତୁ ସେ ମୋତେ ଏହାର ଆଧାର ଓ ନିବାସ ସ୍ଥାନ କହିଲେ ନାହିଁ। ସେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ।' ଏହା, ରାଜା, କେବଳ ଏକ ଅଂଶ।
ଦେଵୋଭୂତ୍ଵାଦେଵାନପ୍ଯେତି, ଯଏଵଂ ଵିଦ୍ଵାନେତଦୁପାସ୍ତେ॥ ହସ୍ତ୍ଯ୍\. ସହସ୍ରଂ ଦଦାମୀତି ହୋଵାଚ ଜନକୋଵୈଦେହଃ॥ ସହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ ପିତାମେଽମନ୍ଯତ, ନାନନୁଶିଷ୍ଯ ହରେତେତି॥ କଏଵତେ କିମବ୍ରଵୀଦିତି . \`॥.
ଯେଉଁଠି ବ୍ୟକ୍ତି ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେ ଦେବତା ହୋଇ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଜନକ ବୈଦେହ କହିଲେ: 'ମୁଁ ହଜାରଟି ଗାଈ ଦେବି।' ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: 'ମୋ ବାପା ଭାବିଥିଲେ, ଶିକ୍ଷା ଦେଇନାହିଁ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।' ସେ କଣ କହିଥିଲେ?
. .\^. ଅବ୍ରଵୀନ୍ମେ ବର୍କୁର୍ଵାର୍ଷ୍ଣଶ୍: ଚକ୍ଷୁର୍ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି॥ ଯଥା ମାତୃମାନ୍ପିତୃମାନାଚାର୍ଯଵାନ୍ବ୍ରୂଯାତ୍ ତଥା ତଦ୍ଵାର୍ଷ୍ଣୋଽବ୍ରଵୀଚ୍: ଚକ୍ଷୁର୍ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି ଅପଶ୍ଯତୋ ହିକିଁ ସ୍ଯାଦିତି॥ ଅବ୍ରଵୀତ୍ତୁତେ ତସ୍ଯାଯତନଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ॥ ନମେଽବ୍ରଵୀଦିତି॥ ଏକପାଦ୍ଵାଏତତ୍ ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି
ବର୍କୁ ବାର୍ଷ୍ଣ କହିଲେ: 'ଚକ୍ଷୁ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା।' ଯେପରି ଜଣେ ମାଆ, ବାପା ଓ ଗୁରୁ ଥିବା ଲୋକ କହିଥାଏ, ସେପରି ବାର୍ଷ୍ଣ କହିଲେ: 'ଚକ୍ଷୁ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା, ଦେଖିବା ଛଡ଼ା କିଛି ନଥାଏ।' କିନ୍ତୁ ସେ ଏହାର ନିବାସ ସ୍ଥାନ ଓ ଆଧାର କହିଲେ ନାହିଁ। ସେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ।' ଏହା, ରାଜା, କେବଳ ଏକ ଅଂଶ।
ସଵୈନୋ ବ୍ରୂହି, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଚକ୍ଷୁରେଵାଯତନମ୍ ଆକାଶଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ସତ୍ଯମିତ୍ଯ୍ ଏତଦୁପାସୀତ॥ କାସତ୍ଯତା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଚକ୍ଷୁରେଵ, ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚ; ଚକ୍ଷୁଷା ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ପଶ୍ଯନ୍ତମାହୁଃ ଅଦ୍ରାକ୍ଷୀରିତି॥ ସଆହାଦ୍ରାକ୍ଷମିତି, ତତ୍ସତ୍ଯଂ ଭଵତି; ଚକ୍ଷୁର୍ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ; ନୈନମ୍ଚକ୍ଷୁର୍ଜହାତି, ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏନଂ ଭୂତାନ୍ଯଭିକ୍ଷରନ୍ତି
ଦେଵୋଭୂତ୍ଵାଦେଵାନପ୍ଯେତି, ଯଏଵଂ ଵିଦ୍ଵାନେତଦୁପାସ୍ତେ॥ ହସ୍ତ୍ଯ୍\. ସହସ୍ରଂ ଦଦାମୀତି ହୋଵାଚ ଜନକୋଵୈଦେହଃ॥ ସହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ ପିତାମେଽମନ୍ଯତ, ନାନନୁଶିଷ୍ଯ ହରେତେତି॥ କଏଵତେ କିମବ୍ରଵୀଦିତି . \`॥.
ଯେଉଁଠି ବ୍ୟକ୍ତି ଏଭଳି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଦେବତା ହେଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ମୁଁ ହଜାରଟି ଗାଈ ଦେବି, ବୋଲି ଜନକ ବିଦେହ ରାଜା କହିଲେ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: ମୋ ବାପା ଭାବିଥିଲେ—‘ଅନୁଶାସନ ଦେଇନାହିଁ ତା’କୁ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।’ ସେ କ’ଣ କହିଥିଲେ?
. . \^. ଅବ୍ରଵୀନ୍ମେ ଗର୍ଦଭୀଵିପୀତୋ ଭାରଦ୍ଵାଜଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି; ଯଥା ମାତୃମାନ୍ପିତୃମାନାଚାର୍ଯଵାନ୍ବ୍ରୂଯାତ୍ ତଥା ତଦ୍ଭାରଦ୍ଵାଜୋଽବ୍ରଵୀଚ୍: ଛ୍ରୋତ୍ରଂ ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି ଅଶୃଣ୍ଵତୋ ହିକିଁ ସ୍ଯାଦିତି॥ ଅବ୍ରଵୀତ୍ତୁତେ ତସ୍ଯାଯତନଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ॥ ନମେଽବ୍ରଵୀଦିତି॥ ଏକପାଦ୍ଵାଏତତ୍ ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି
ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଯିଏ ଗଧା ଦୁଧ ପିଇଥିଲେ, ସେ ମୋତେ କହିଥିଲେ: ‘କାନ୍ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ।’ ଯେପରି ମା, ବାପା କିମ୍ବା ଗୁରୁ କଥା କହନ୍ତି, ସେପରି ଭାରଦ୍ୱାଜ କହିଥିଲେ: ‘କାନ୍ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ; କାନ୍ ନଥିଲେ ଶୁଣିବା ନଥାଏ।’ ପରେ ତା’ର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଭିତି ବିଷୟରେ ପଚାରାଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଏହା, ରାଜା, କେବଳ ଏକ ଅଂଶ।
ସଵୈନୋ ବ୍ରୂହି, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଶ୍ରୋତ୍ରମେଵାଯତନମ୍ ଆକାଶଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନନ୍ତମିତ୍ଯ୍ ଏନଦୁପାସୀତ॥ କାନନ୍ତତା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଦିଶ ଏଵ, ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚ; ତସ୍ମାଦ୍ଵୈ, ସମ୍ରାଡ୍, . \` ଯାଂ କାଙ୍ଚ ଦିଶଂ ଗଚ୍ଛତି ନୈଵାସ୍ଯା ଅନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି ଅନନ୍ତାହିଦିଶଃ, ଶ୍ରୋତ୍ରଁ ହିଦିଶଃ , ସମ୍ରାଟ୍, . ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ॥ ନୈନଂ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଜହାତି, ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏନଂ ଭୂତାନ୍ଯଭିକ୍ଷରନ୍ତି
ଦେଵୋଭୂତ୍ଵାଦେଵାନପ୍ଯେତି, ଯଏଵଂ ଵିଦ୍ଵାନେତଦୁପାସ୍ତେ॥ ହସ୍ତ୍ଯ୍\. ସହସ୍ରଂ ଦଦାମୀତି, ହୋଵାଚ ଜନକୋଵୈଦେହଃ॥ ସହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ ପିତାମେଽମନ୍ଯତ, ନାନନୁଶିଷ୍ଯ ହରେତେତି॥ କଏଵତେ କିମବ୍ରଵୀଦିତି . \`॥.
ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣି ଏହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଦେବତ୍ୱ ପାଇଁ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ତେବେ ଜନକ ବୈଦେହ କହିଲେ, "ମୁଁ ହଜାରଟି ଗାଈ ଦେବି।" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ମୋ ବାପା ଭାବିଥିଲେ, ଶିକ୍ଷା ଦେଇନଥିଲେ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ତେବେ ସେ କ'ଣ କହିଥିଲେ?"
. . \^. ଅବ୍ରଵୀନ୍ମେ ଷତ୍ଯକାମୋ ଜାବାଲୋଃ ମନୋ ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି; ଯଥା ମାତୃମାନ୍ପିତୃମାନାଚାର୍ଯଵାନ୍ବ୍ରୂଯାତ୍ ତଥା ତତ୍ଷତ୍ଯକାମୋ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ମନୋ ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି ଅମନସୋ ହିକିଁ ସ୍ଯାଦିତି॥ ଅବ୍ରଵୀତ୍ତୁତେ ତସ୍ଯାଯତନଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ॥ ନମେଽବ୍ରଵୀଦିତି॥ ଏକପାଦ୍ଵାଏତତ୍ ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି
ଶତ୍ୟକାମ ଜାବାଲ କହିଥିଲେ, "ମନ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ।" ଯେପରି ଜଣେ ମା, ବାପା କିମ୍ବା ଗୁରୁ ଭଳି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହନ୍ତି, ସେପରି ଶତ୍ୟକାମ କହିଥିଲେ, "ମନ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ। ମନ ନଥିଲେ, ମନ ନଥିବା ପରି ହେବ।" ପରେ ତାଙ୍କୁ ପଚାରାଗଲା, "ଏହାର ଆଶ୍ରୟ କ'ଉଁଠି?" କିନ୍ତୁ ସେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ରାଜା, ଏହା ଏହି ଶିକ୍ଷାର ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର।
ସଵୈନୋ ବ୍ରୂହି, ଯାଜ୍ଞାଵଲ୍କ୍ଯ॥ ମନ ଏଵାଯତନମ୍ ଆକାଶଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନନ୍ଦଇତ୍ଯ୍ ଏନଦୁପାସୀତ॥ କାନନ୍ଦତା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ମନ ଏଵ, ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚ; ମନସା ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ସ୍ତ୍ରିଯମଭିହର୍ଯତି ତସ୍ଯାଂ ପ୍ରତିରୂପଃ ପୁତ୍ରୋଜାଯତେ; ସଆନନ୍ଦୋ॥ ମନୋ ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ; ନୈନଂ ମନୋ ଜହାତି, ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏନଂ ଭୂତାନ୍ଯଭିକ୍ଷରନ୍ତି
ଦେଵୋଭୂତ୍ଵାଦେଵାନପ୍ଯେତି, ଯଏଵଂ ଵିଦ୍ଵାନେତଦୁପାସ୍ତେ॥ ହସ୍ତ୍ଯ୍\. ସହସ୍ରଂ ଦଦାମୀତି ହୋଵାଚ ଜନକୋଵୈଦେହଃ॥ ସହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ ପିତାମେଽମନ୍ଯତ, ନାନନୁଶିଷ୍ଯ ହରେତେତି॥ କଏଵତେ କିମବ୍ରଵୀଦିତି . \`॥.
ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣି ଏହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଦେବତ୍ୱ ପାଇଁ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ତେବେ ଜନକ ବୈଦେହ କହିଲେ, "ମୁଁ ହଜାରଟି ଗାଈ ଦେବି।" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ମୋ ବାପା ଭାବିଥିଲେ, ଶିକ୍ଷା ଦେଇନଥିଲେ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ତେବେ ସେ କ'ଣ କହିଥିଲେ?"
. . \^. ଅବ୍ରଵୀନ୍ମେ ଵିଦଗ୍ଧଃ ହାକଲ୍ଯୋଃ ହୃଦଯଂ ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି; ଯଥା ମାତୃମାନ୍ପିତୃମାନାଚାର୍ଯଵାନ୍ବ୍ରୂଯାତ୍ ତଥା ତଚ୍ଛାକଲ୍ଯୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ ଧୃଦଯଂ ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି ଅହୃଦଯସ୍ଯ ହିକିଁ ସ୍ଯାଦିତି॥ ଅବ୍ରଵୀତ୍ତୁତେ ତସ୍ଯାଯତନଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ !॥ ନମେଽବ୍ରଵୀଦିତି॥ ଏକପାଦ୍ଵାଏତତ୍ ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି
ବିଦଗ୍ଧ ଶାକଲ୍ୟ ମୋତେ କହିଲେ: 'ହୃଦୟ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ।' ଯେପରି ଜଣେ ମା, ବାପା କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କ ଅଧିକାରରେ କଥା କହେ, ସେପରି ଶାକଲ୍ୟ କହିଲେ: 'ହୃଦୟ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ; କାରଣ, ହୃଦୟ ନଥିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ହୃଦୟହୀନ ହେଇଯାଏ।' ପରେ ତାଙ୍କୁ ଏହାର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଆଧାର ବିଷୟରେ ପଚାରାଯାଇଲା, କିନ୍ତୁ ସେ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ। ଏହା, ରାଜା, କେବଳ ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର।
ଦେଵୋଭୂତ୍ଵାଦେଵାନପ୍ଯେତି, ଯଏଵଂ ଵିଦ୍ଵାନେତଦୁପାସ୍ତେ॥ ହସ୍ତ୍ଯ୍\. ସହସ୍ରଂ ଦଦାମୀତି ହୋଵାଚ ଜନକୋଵୈଦେହଃ॥ ସହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ ପିତାମେଽମନ୍ଯତ ନାନନୁଶିଷ୍ଯ ହରେତେତି॥ କଏଵତେ କିମବ୍ରଵୀଦିତି . \`॥. 2 = 14.6.11?? =
ଏହିପରି ଜଣେ ଜାଣି ଏହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଦେବତା ହୋଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। 'ମୁଁ ହଜାର ଟିଏ ପଶୁ ଦେବି,' କହିଲେ ଜନକ ବୈଦେହ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, 'ମୋ ବାପା ଭାବିଥିଲେ ଯେ ଶିକ୍ଷା ଦେଇନଥିଲେ କିଛି ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।' 'ତେବେ ସେ କଣ କହିଥିଲେ?'
ସହୋଵାଚ . ଇନ୍ଧୋ ହ ଵୈନାମୈଷଯୋଽଯଂ ଦକ୍ଷିଣେଽକ୍ଷନ୍ପୁରୁଷସ୍; ତଂ ଵାଏତମିନ୍ଧଁ ସନ୍ତମିନ୍ଦ୍ର ଇତ୍ଯ୍ ଆଚକ୍ଷତେ ପରୋକ୍ଷେଣୈଵ; ପରୋକ୍ଷପ୍ରିଯା ଇଵ ହିଦେଵାଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଦ୍ଵିଷଃ
ସେ କହିଲେ, "ଏହି ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଦକ୍ଷିଣ ଆଖିରେ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ 'ଇନ୍ଧ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ 'ଇନ୍ଦ୍ର' ବୋଲି କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେହି ନାମଟି ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ନୁହେଁ, ଅପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ। କାରଣ, ଦେବତାମାନେ ଅପରୋକ୍ଷକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି, ସିଧାସଳଖ କଥାକୁ ତାଙ୍କର ରୁଚି ନାହିଁ।"
ଅଥୈତଦ୍ଵାମେଽକ୍ଷିଣି . ପୁରୁଷରୂପମ୍ ଏଷାସ୍ଯ ପତ୍ନୀ ଵିରାଟ୍, ତଯୋରେଷସଁସ୍ତାଵୋଯଏଷୋଽନ୍ତର୍ହୃଦଯ ଆକାଶୋ॥ ଅଥୈନଯୋରେତଦନ୍ନଂ ଯଏଷୋଽନ୍ତର୍ହୃଦଯେ ଲୋହିତପିଣ୍ଡୋ॥ ଅଥୈନଯୋରେତତ୍ପ୍ରାଵରଣଂ ଯଦେତଦନ୍ତର୍ହୃଦଯେ ଜାଲକମିଵାଥୈନଯୋରେଷାସୃତିଃ ସତୀ . ସଂଚରଣୀ ଯୈଷାହୃଦଯାଦୂର୍ଧ୍ଵାନାଡ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚରତି
ତାଵାଅସ୍ଯୈତାହିତାନାମ ନାଡ୍ଯୋଯଥ କେଶଃ ସହସ୍ରଧାଭିନ୍ନ .\^ ଏତାଭିର୍ଵାଏତମ୍ ଆସ୍ରଵଦାସ୍ରଵତି; ତସ୍ମାଦେଷପ୍ରଵିଵିକ୍ତାହାରତର ଇଵ ଭଵତ୍ଯସ୍ମାଚ୍ଛାରୀରାଦାତ୍ମନଃ
ହୃଦୟର ଏହି ନାଳୀଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଅନେକ, କେଶ ପରି ହଜାର ଭାଗକୁ ଭାଗିଯାଇଛି। ଏହି ନାଳୀମାନେ ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି ଏବଂ ବାହାରକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଏହି ଶରୀରରୁ ବାହାରିଯାଏ, ସେ ଖାଦ୍ୟବିହୀନ ହୋଇଯିବା ପରି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ।
ତସ୍ଯ ଵାଏତସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ . ॥. ପ୍ରାଚୀ ଦିକ୍ପ୍ରାଙ୍ଚଃ ପ୍ରାଣା, ଦକ୍ଷିଣା ଦିଗ୍ଦକ୍ଷିଣାଃ ପ୍ରାଣାଃ, ପ୍ରତୀଚୀ ଦିକ୍ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଚଃ ପ୍ରାଣା, ଉଦୀଚୀ ଦିଗୁଦଙ୍ଚଃ ପ୍ରାଣା, ଊର୍ଧ୍ଵାଦିଗୂର୍ଧ୍ଵାଃ ପ୍ରାଣା, ଅଵାଚୀ ଦିଗଵାଙ୍ଚଃ ପ୍ରାଣାଃ, ସର୍ଵା ଦିଶଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରାଣାଃ
ସେଇ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗ ପ୍ରାଣବାୟୁ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ। ପୂର୍ବ ଦିଗ ପୂର୍ବ ପ୍ରାଣ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାଣ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ପଶ୍ଚିମ ପ୍ରାଣ, ଉତ୍ତର ଦିଗ ଉତ୍ତର ପ୍ରାଣ, ଉପର ଦିଗ ଉପର ପ୍ରାଣ, ତଳ ଦିଗ ତଳ ପ୍ରାଣ; ସମସ୍ତ ଦିଗ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ।
ଜନକଁ ହ ଵୈଦେହଂ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋ ଜଗାମଃ ସମେନେନ ଵଦିଷ୍ଯ ଇତ୍ଯ୍ ଅଥ ହ ଯଜ୍ ଜନକଶ୍ଚ ଵୈଦେହୋ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଶ୍ଚାଗ୍ନିହୋତ୍ରେସମୂଦତୁସ୍ ତସ୍ମୈ ହ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋ ଵରଂ ଦଦୌ॥ ସହ କାମପ୍ରଶ୍ନମେଵଵଵ୍ରେ॥ ତଁ ହାସ୍ମୈ ଦଦୌ॥ ତଁ ହ ସମ୍ରାଡ୍ ଏଵପୂର୍ଵଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ
ଜନକ ବୈଦେହ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଭାବିଲେ—'ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରିବି।' ପରେ ଜନକ ବୈଦେହ ଓ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଏକାଠି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିଲେ। ତାପରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଏକ ବର ଦେଲେ। ସେ ଇଚ୍ଛା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ ଚୟନ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ସେଇ ବର ମିଳିଲା। ପୂର୍ବବତ୍ ରାଜା ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, କିଂଜ୍ଯୋତିରଯଂ ପୁରୁଷ ଇତି॥ ଆଦିତ୍ଯଜ୍ଯୋତିଃ, ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚାଦିତ୍ଯେନୈଵାଯଂ ଜ୍ଯୋତିଷାସ୍ତେ ପଲ୍ଯଯତେ କର୍ମ କୁରୁତେ ଵିପର୍ଯେତୀତି॥ ଏଵମେଵୈତଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ
'ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଏହି ମଣିଷଙ୍କର ଆଲୋକ କ'ଣ?' 'ସମ୍ରାଟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଆଲୋକ,' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। 'ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ସେ ବସେ, ଚାଲେ, କାମ କରେ ଏବଂ ପୁଣି ଫେରେ।' 'ଏହିପରି ଠିକ୍, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।'
ଅସ୍ତମିତ ଆଦିତ୍ଯେ, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, କିଂଜ୍ଯୋତିରେଵାଯଂ ପୁରୁଷ ଇତି॥ ଚନ୍ଦ୍ରଜ୍ଯୋତିଃ, ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚ; ଚନ୍ଦ୍ରେଣୈଵାଯଂ ଜ୍ଯୋତିଷାସ୍ତେ ପଲ୍ଯଯତେ କର୍ମ କୁରୁତେ ଵିପର୍ଯେତୀତି॥ ଏଵମେଵୈତଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ
'ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ ଏହି ମଣିଷଙ୍କର ଆଲୋକ କ'ଣ?' 'ସମ୍ରାଟ, ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଆଲୋକ,' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। 'ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକରେ ସେ ବସେ, ଚାଲେ, କାମ କରେ ଏବଂ ପୁଣି ଫେରେ।' 'ଏହିପରି ଠିକ୍, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।'
ଅସ୍ତମିତ ଆଦିତ୍ଯେ, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, ଚନ୍ଦ୍ରମସ୍ଯସ୍ତମିତେ, କିଂଜ୍ଯୋତିରେଵାଯଂ ପୁରୁଷ ଇତି॥ ଅଗ୍ନିଜ୍ଯୋତିଃ, ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚ ଅଗ୍ନିନୈଵଜ୍ଯୋତିଷାସ୍ତେ ପଲ୍ଯଯତେ କର୍ମ କୁରୁତେ ଵିପର୍ଯେତୀତି॥ ଏଵମେଵୈତଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ, ଏହି ଲୋକ କେଉଁ ଆଲୋକରେ ବଞ୍ଚିବେ? 'ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ଆଲୋକ,' ରାଜା, ଏହି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକରେ ସେ ବସେ, ଚାଲେ, କାମ କରେ, ଫେରେ। 'ଏହି ଭଳି ହୁଏ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।'
ଅସ୍ତମିତ ଆଦିତ୍ଯେ, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, ଚନ୍ଦ୍ରମସ୍ଯସ୍ତମିତେ, ଶାନ୍ତେଽଗ୍ନୌ, କିଂଜ୍ଯୋତିରେଵାଯଂ ପୁରୁଷ ଇତି॥ ଵାଗ୍ଜ୍ଯୋତିଃ, ସମ୍ରାଡ୍, ! ଇତି ହୋଵାଚ ଵାଚୈଵାଯଂ ଜ୍ଯୋତିଷାସ୍ତେ ପଲ୍ଯଯତେ କର୍ମ କୁରୁତେ ଵିପର୍ଯେତି॥ ତସ୍ମାଦ୍ଵୈ, ସମ୍ରାଡ୍, ଅପି ଯତ୍ର ସ୍ଵଃ ପାଣିର୍ନଵିନିର୍ଜ୍ଞାଯତେ, ଅଥ ଯତ୍ର ଵାଗୁଚ୍ଚରତି ଉପୈଵତତ୍ର ନ୍ଯେତୀତି॥ ଏଵମେଵୈତଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ
ଅସ୍ତମିତ ଆଦିତ୍ଯେ, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, ଚନ୍ଦ୍ରମସ୍ଯସ୍ତମିତେ, ଶାନ୍ତେଽଗ୍ନୌ, ଶାନ୍ତାଯାଂ ଵାଚି, କିଂଜ୍ଯୋତିରେଵାଯଂ ପୁରୁଷ ଇତି॥ ଆତ୍ମଜ୍ଯୋତିଃ, ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚ ! ଆତ୍ମନୈଵାଯଂ ଜ୍ଯୋତିଷାସ୍ତେ ପଲ୍ଯଯତେ କର୍ମ କୁରୁତେ ଵିପର୍ଯେତୀତି
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ, ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେବା ପରେ, ବାକ୍ ଶାନ୍ତ ହେବା ପରେ, ଏହି ଲୋକ କେଉଁ ଆଲୋକରେ ବଞ୍ଚିବେ? 'ଆତ୍ମା ତାଙ୍କର ଆଲୋକ,' ରାଜା, ଏହି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଆତ୍ମାର ଆଲୋକରେ ସେ ବସେ, ଚାଲେ, କାମ କରେ, ଫେରେ।
କତମଆତ୍ମେତି॥ ଯୋଽଯଂ ଵିଜ୍ଞାନମଯଃ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରାଣେଷୁ ହୃଦ୍ଯନ୍ତର୍ଜ୍ଯୋତିଃ \^\` ସସମାନଃ ସନ୍ନୁଭୌଲୋକୌସଂଚରତି ଧ୍ଯାଯତୀଵ ଲେଲାଯତୀଵ ସଧୀଃ \` ସ୍ଵପ୍ନୋ ଭୂତ୍ଵେମଂ ଲୋକମତିକ୍ରାମତି . \^
କେଉଁ ଆତ୍ମା? ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନରେ ଗଠିତ ଲୋକ, ପ୍ରାଣରେ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଯୋତି ହୃଦୟରେ ଅଛି। ସେ ଦୁଇ ଜଗତରେ ସମାନ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ। ଭାବିଥିବା ପରି, ଚଳିଥିବା ପରି, ବୁଦ୍ଧି ଥିବା, ସ୍ୱପ୍ନ ହେଇ ଏହି ଜଗତକୁ ଛାଡ଼ିଯାଏ।
ସଵାଅଯଂ ପୁରୁଷୋ ଜାଯମାନଃ ଶରୀରମଭିସମ୍ପଦ୍ଯମାନଃ ପାପ୍ମଭିଃ ସଁସୃଜ୍ଯତେ॥ ସଉତ୍କ୍ରାମନ୍ମ୍ରିଯମାଣଃ ପାପ୍ମନୋ ଵିଜହାତି ମୃତ୍ଯୋରୂପାଣି .
ଏହି ଲୋକ ଜନ୍ମ ନେଇ ଶରୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଦୁଃଖ ସହିତ ଏକତା ହୁଏ। ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଉପରକୁ ଯାଇ, ସେ ଦୁଃଖ—ମୃତ୍ୟୁର ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ—ପରିତ୍ୟାଗ କରେ।
ତସ୍ଯ ଵାଏତସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଦ୍ଵେଏଵସ୍ଥାନେ ଭଵତଃ ଇଦଂ ଚ ପରଲୋକସ୍ଥାନଂ ଚ; ସନ୍ଧ୍ଯଂ ତୃତୀଯଁ ସ୍ଵପ୍ନସ୍ଥାନଂ; ତସ୍ମିନ୍ତ୍ସନ୍ଧ୍ଯେ ସ୍ଥାନେ ତିଷ୍ଠନୁଭେସ୍ଥାନେ ପଶ୍ଯତୀଦଂ ଚ ପରଲୋକସ୍ଥାନଂ ଚ
ଏହି ଲୋକର ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥା ଅଛି: ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକ। ତୃତୀୟ ଏକ ମଧ୍ୟସ୍ଥାନ ଅଛି—ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥା। ଏହି ମଧ୍ୟସ୍ଥାନରେ ରହି, ସେ ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକ ଦୁହିଁକୁ ଦେଖିଥାଏ।
ସଵୈନୋ ବ୍ରୂହି, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଵାଗେଵାଯତନମ୍ ଆକାଶଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ପ୍ରଜ୍ଞେତ୍ଯ୍ ଏନଦୁପାସୀତ॥ କାପ୍ରଜ୍ଞତା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଵାଗେଵ, ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚ; ଵାଚାଵୈ, ସମ୍ରାଡ୍, ବନ୍ଧୁଃ ପ୍ରଜ୍ଞାଯତ; ଋଗ୍ଵେଦୋଯଜୁର୍ଵେଦଃ ସାମଵେଦୋଽଥର୍ଵାଙ୍ଗିରସ ଇତିହାସଃ ପୁରାଣଂ ଵିଦ୍ଯାଉପନିଷଦଃ ଶ୍ଲୋକାଃ ସୂତ୍ରାଣ୍ଯନୁଵ୍ଯାଖ୍ଯାନାନି ଵ୍ଯାଖ୍ଯାନାନି . . ଵାଚୈଵ, ସଂରାଟ୍, ପ୍ରଜ୍ଞାଯନ୍ତେ; ଵାଗ୍ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ; ନୈନଂ ଵାଗ୍ଜହାତି, ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏନଂ ଭୂତାନ୍ଯଭିକ୍ଷରନ୍ତି
ତେବେ ତୁମେ କହ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ବାକ୍ର ନିବାସ ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ଆକାଶ, ଏହାର ଆଧାର ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ; ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର। କଣ ଏହି ଜ୍ଞାନ? ରାଜା, ବାକ୍ ହିଁ ଏହି ଜ୍ଞାନ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ। ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ନିଜର ଆତ୍ମୀୟକୁ ଚିହ୍ନିଥାଏ; ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଅଥର୍ବବେଦ, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ଶିକ୍ଷା, ଉପନିଷଦ, ଶ୍ଲୋକ, ସୂତ୍ର, ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ ଅନୁବ୍ୟାଖ୍ୟା—ସବୁ ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ। ବାକ୍ ହିଁ, ରାଜା, ପରମ ବ୍ରହ୍ମା। ବାକ୍ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
ତୁମେ କହ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ଏହାର ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି ଆଖି, ଏହାର ଭିତି ହେଉଛି ଆକାଶ; ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କର। ସତ୍ୟ କ’ଣ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ? ଆଖି ହିଁ, ରାଜା, ସେଇପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଆଖି ଦ୍ୱାରା, ରାଜା, ଲୋକେ କହନ୍ତି—‘ମୁଁ ଦେଖିଛି’; ଯେତେବେଳେ କହାଯାଏ ‘ମୁଁ ଦେଖିଲି’, ଏହିଠାରେ ସତ୍ୟ ଅଛି। ଆଖି, ରାଜା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ; ଆଖି କେବେ ତା’କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
ତୁମେ କହ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। କାନ୍ ହେଉଛି ଆଶ୍ରୟ, ଆକାଶ ହେଉଛି ଭିତି—ଏହାକୁ ଅନନ୍ତ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଅନନ୍ତତା କ’ଣ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ? ଦିଗ୍ମାନେ ହିଁ, ରାଜା, ସେଇପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ତେଣୁ ରାଜା, ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଯିବାଯିବି, ତା’ର ଶେଷ ମିଳେନାହିଁ; ଦିଗ୍ମାନେ ଅନନ୍ତ, କାନ୍ ମଧ୍ୟ ଅନନ୍ତ। କାନ୍, ରାଜା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ; କାନ୍ କେବେ ତା’କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
ଏବେ ଆପଣ କହନ୍ତୁ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। "ମନ ହିଁ ଆଶ୍ରୟ, ଆକାଶ ଏହାର ଭିତି—ଏହାକୁ ଆନନ୍ଦ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।" "ଏହି ଆନନ୍ଦ କ'ଣ?" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ମନ ହିଁ, ରାଜନ। ମନ ସହିତ ମଣିଷ ଜଣେ ଜଣାଣୀଙ୍କୁ ନିକଟ କରେ, ତାହାର ଅନୁରୂପ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏହି ହେଉଛି ଆନନ୍ଦ। ମନ ହିଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ମନ କେବେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।"
ସଵୈନୋ ବ୍ରୂହି, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ହୃଦଯମେଵାଯତନମ୍ ଆକାଶଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା; ସ୍ଥିତିରିତ୍ଯ୍ ଏନଦୁପାସୀତ॥ କାସ୍ଥିତିତା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ହୃଦଯମେଵ, ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚ; ହୃଦଯଂ ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ସର୍ଵେଷାଂ ଭୂତାନାମାଯତନଁ; ହୃଦଯଂ ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ସର୍ଵେଷାଂ ଭୂତାନାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ହୃଦଯେ ହ୍ଯ୍ ଏଵ, ସମ୍ରାଟ୍, ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାନି ଭଵନ୍ତି; ହୃଦଯଂ ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ; ନୈନଁ ହୃଦଯଂ ଜହାତି, ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏନଂ ଭୂତାନ୍ଯଭିକ୍ଷରନ୍ତି
ଏବେ ଆପଣ କହନ୍ତୁ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। 'ହୃଦୟ ହେଉଛି ଆଶ୍ରୟ, ଆକାଶ ହେଉଛି ଏହାର ଆଧାର—ଏହିପରି ଏହାକୁ ନିଶ୍ଚଳତା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।' ଏହି ନିଶ୍ଚଳତା କଣ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ? 'ହୃଦୟ ନିଜେ, ରାଜା,' ସେ କହିଲେ। 'ହୃଦୟ, ରାଜା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ; ହୃଦୟ, ରାଜା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆଧାର; ନିଶ୍ଚୟ, ରାଜା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ହୃଦୟ, ରାଜା, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ହୃଦୟ କେବେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡେ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
ଅଥ ହ ଜନକୋ ଵୈଦେହଃ କୂର୍ଚାଦୁପାଵସର୍ପନ୍ନୁଵାଚଃ ନମସ୍ ତେ ॥ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯାନୁ ମା ଶାଧୀତି॥ ସହୋଵାଚଃ ଯଥା ଵୈ, ସମ୍ରାଡ୍, ମହାନ୍ତମଧ୍ଵାନମେଷ୍ଯନ୍ରଥଂ ଵା ନାଵଂ ଵା ସମାଦଦୀତୈଵମେଵୈତାଭିରୁପନିଷଦ୍ଭିଃ ସମାହିତାତ୍ମାସି ଏଵଂ ଵୃନ୍ଦାରକ ଆଢ୍ଯଃ ସନ୍ନଧୀତଵେଦ ଉକ୍ତୋପନିଷତ୍କ ଇତୋଵିମୁଚ୍ଯମାନଃ କ୍ଵଗମିଷ୍ଯସୀତି॥ ନାହଂ ତଦ୍ ଭଗଵନ୍ ଵେଦ ଯତ୍ର ଗମିଷ୍ଯାମୀତି॥ ଅଥ ଵୈତେଽହଂ ତଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯତ୍ର ଗମିଷ୍ଯସୀତି॥ ବ୍ରଵୀତୁ ଭଗଵାନିତି
ତାପରେ ଜନକ ବୈଦେହ ତାଙ୍କ ଆସନରୁ ଉଠି ଆସି କହିଲେ: 'ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର! ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ମୋତେ ହରିବେ ନାହିଁ।' ସେ କହିଲେ: 'ଯେପରି ଜଣେ ବଡ଼ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ରଥ କିମ୍ବା ନୌକା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ, ସେପରି ଏହି ଉପନିଷଦଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଆପଣ ନିଜକୁ ସାଜାଇଛନ୍ତି। ଏହିପରି, ଧନୀ ବୃନ୍ଦାରକ, ବେଦ ପଢ଼ି ଉପନିଷଦ କହି, ଏଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, କେଉଁଠି ଯିବେ?' 'ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ, କେଉଁଠି ଯିବି।' 'ତେବେ ମୁଁ କହିଦେବି କେଉଁଠି ଯିବେ।' 'ପ୍ରଭୁ କହନ୍ତୁ।'
ଏବେ, ବାମ ଆଖିରେ ଏକ ପୁରୁଷର ଆକୃତି ଅଛି—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ତାଙ୍କର ଜୀବନ ସଙ୍ଗିନୀ ବିରାଟ୍। ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ମିଳନ ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ହୃଦୟ ଭିତରର ଖାଲି ସ୍ଥାନ। ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ହେଉଛି ହୃଦୟ ଭିତରର ଲାଲ ରକ୍ତ ଗଠା। ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କୁ ଢାକିଥିବା ହେଉଛି ହୃଦୟ ଭିତରର ଜାଲି ପରି ଏକ ଜାଲିଆ ଗଠନ। ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ଚଳାଚଳ ପଥ ହେଉଛି ହୃଦୟରୁ ଉପରକୁ ଯାଉଥିବା ନାଳୀ।
ସଏଷନେତି ନେତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାଗୃହ୍ଯୋ ନହିଗୃହ୍ଯତେଽଶୀର୍ଯୋ ନହିଶୀର୍ଯତେଽସଙ୍ଗୋଽସିତୋ ନସଜ୍ଯତେ ନଵ୍ଯଥତେ .\^ ଅଭଯଂ ଵୈ, ଜନକ, ପ୍ରାପ୍ତୋଽସୀତି ହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ॥ ସହୋଵାଚ ଜନକୋଵୈଦେହୋଃ ନମସ୍ ତେ, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯାଭଯଂ ତ୍ଵାଗଚ୍ଛତାଦ୍ଯୋନୋ, ଭଗଵନ୍ ଅଭଯଂ ଵେଦଯସ .: ସ ହୋଵାଚ ଜନକୋ ଵୈଦେହୋଽଭଯଂ ତ୍ଵାଗଚ୍ଛତାଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, ଯୋ ନୋ, ଭଗଵନ୍ ଅଭଯଂ ଵେଦଯସେ; ନମସ୍ ତେଽସ୍ତୁ ଇମେଵିଦେହାଅଯମହମସ୍ମୀତି॥ 3 = 14.7.1 =
ଏହି ଆତ୍ମାକୁ 'ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା ନୁହେଁ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ ଧରିହେବା ଯାଏନାହିଁ, କାରଣ ଏହାକୁ ଧରିହେବା ଯାଏନାହିଁ; ଏହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ଏହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା କୌଣସି କଥାରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା କେବେ ଦୁଃଖ ପାଏନାହିଁ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, 'ଜନକ, ତୁମେ ନିର୍ଭୟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ।' ତେବେ ଜନକ ବୈଦେହ କହିଲେ, 'ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ। ଭଗବନ, ଆମ ପାଖକୁ ନିର୍ଭୟତା ଆସୁ। ଆପଣ ଆମକୁ ଏହି ନିର୍ଭୟତା ବୁଝାଇଛନ୍ତି।' ପୁନି ଜନକ ବୈଦେହ କହିଲେ, 'ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଆପଣ ଯେହেতୁ ଆମକୁ ନିର୍ଭୟତା ବୁଝାଇଛନ୍ତି, ଆପଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିର୍ଭୟତା ଆସୁ। ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ। ଏହିମାନେ ବୈଦେହ, ଏହି ମୁଁ।'
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ, ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେବା ପରେ, ଏହି ଲୋକ କେଉଁ ଆଲୋକରେ ବଞ୍ଚିବେ? 'ବାକ୍ ତାଙ୍କର ଆଲୋକ,' ରାଜା, ଏହି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ବାକ୍ର ଆଲୋକରେ ସେ ବସେ, ଚାଲେ, କାମ କରେ, ଫେରେ। ତେଣୁ ରାଜା, ଯେତେବେଳେ ନିଜ ହାତ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ କିଏ ବାକ୍ କହିଲେ, ସେ ତାହାକୁ ଦିଗରେ ଯାଇଥାଏ। 'ଏହି ଭଳି ହୁଏ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।'