ସୋଽଯାସ୍ଯ ଆଙ୍ଗିରସୋ, ଅଙ୍ଗାନାଁ ହିରସଃ॥ ପ୍ରାଣୋଵାଅଙ୍ଗାନାଁ ରସଃ॥ ପ୍ରାଣୋହିଵାଅଙ୍ଗାନାଁ ରସଃ ତସ୍ମାଦ୍ଯସ୍ମାତ୍କସ୍ମାଚ୍ଚାଙ୍ଗାତ୍ପ୍ରାଣଉତ୍କ୍ରାମତି, ତଦେଵତଚ୍ଛୁଷ୍ଯତି ଏଷହିଵାଅଙ୍ଗାନାଁ ରସଃ
ସେ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକର ସାର, ଅଙ୍ଗଗୁଡିକର ରସ। ପ୍ରାଣ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକର ରସ। ପ୍ରାଣ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକର ରସ; ଯେଉଁ ଅଙ୍ଗରୁ ପ୍ରାଣ ବିଦାୟ ହୁଏ, ସେ ଅଙ୍ଗ ଶୁଷ୍କ ହୁଏ, କାରଣ ପ୍ରାଣ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକର ରସ।
ଏଷଉ ଏଵବୃହସ୍ପତିଃ ଵାଗ୍ଵୈବୃହତୀ, ତସ୍ଯା ଏଷପତିଃ ତସ୍ମାଦୁ ବୃହସ୍ପତିଃ
ସେ ନିଜେ ବୃହସ୍ପତି; ବାକ୍ ବୃହତୀ, ଏହି ସେ ତାଙ୍କର ନାଥ; ତେଣୁ ସେ ବୃହସ୍ପତି।
ଏଷଉ ଏଵବ୍ରହ୍ମଣସ୍ପତିଃ ଵାଗ୍ଵୈବ୍ରହ୍ମ, ତସ୍ଯା ଏଷପତିଃ ତସ୍ମାଦୁ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ପତିଃ
ସେ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ପତି; ବାକ୍ ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ସେ ତାଙ୍କର ନାଥ; ତେଣୁ ସେ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ପତି।
ଏଷଉ ଏଵସାମ; ଵାଗ୍ଵୈସାମୈଷସାଚାମଶ୍ଚେତି, ତତ୍ସାମ୍ନଃ ସାମତ୍ଵଂ॥ ଯଦ୍ଵେଵସମଃ ପ୍ଲୁଷିଣା, ସମୋମଶକେନ, ସମୋନାଗେନ, ସମଏଭିସ୍ ତ୍ରିଭିର୍ଲୋକୈଃ, ସମୋଽନେନ ସର୍ଵେଣ, ତସ୍ମାଦ୍ଵେଵସାମାଶ୍ନୁତେସାମ୍ନଃ ସାଯୁଜ୍ଯଁ ସଲୋକତାଂ, ଯଏଵମେତତ୍ସାମ ଵେଦ
ସେ ନିଜେ ସାମ; ବାକ୍ ସାମ, ଏହି ସେ ଗାଇଥିବା; ଏହି ସାମର ସାର। ଯେଉଁଠି ଘୋଡା ସହ ସମ, ମଶା ସହ ସମ, ହାତୀ ସହ ସମ, ଏହି ତିନି ଲୋକ ସହ ସମ, ସମସ୍ତ ସହ ସମ—ତେଣୁ ସେ ସାମର ସାୟୁଜ୍ୟ ଓ ସାଲୋକତା ପାଉଥିବା, ଯେଉଁଠି ଏହି ସାମ ଜାଣିଥିବା।
ଏଷଉ ଵାଉଦ୍ଗୀଥଃ॥ ପ୍ରାଣୋଵାଉତ୍ ପ୍ରାଣେନ ହୀଦଁ ସର୍ଵମୁତ୍ତବ୍ଧଂ॥ ଵାଗେଵଗୀଥୋଚ୍ଚ ଗୀଥା ଚେତି, ସଉଦ୍ଗୀଥଃ
ସେ ନିଜେ ଉଦ୍ଗୀଥ; ପ୍ରାଣ ଉଦ୍ଗୀଥ, କାରଣ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ। ବାକ୍ ଗୀଥ ଓ ଗୀଥାଳି; ତେଣୁ ସେ ଉଦ୍ଗୀଥ।
ତଦ୍ଧାପି ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଶ୍ଚୈକିତାନେଯୋରାଜାନଂ ଭକ୍ଷଯନ୍ନୁଵାଚାଯଂ ତ୍ଯସ୍ଯ ରାଜା ମୂର୍ଧାନଂ ଵିପାତଯତାଦ୍ ଯଦିତୋଽଯାସ୍ଯ ଆଙ୍ଗିରସୋଽନ୍ଯେନୋଦଗାଯଦିତି॥ ଵାଚାଚ ହ୍ଯ୍ ଏଵସପ୍ରାଣେନ ଚୋଦଗାଯଦିତି
ଏକଦା, ଚିକିତାନ ରାଜା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ଭୋଜନ କରୁଥିବାବେଳେ କହିଲେ: ଏହି ହେଉଛି ସେ ରାଜା, ଯିଏ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଭାଗ କାଟିଦେଲେ; ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ସାର ଅନ୍ୟ ପଥରେ ବିଦାୟ ହେଲା, ସେ ବାକ୍ ଓ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ବିଦାୟ ହେଲା।
ତସ୍ଯ ହୈତସ୍ଯ ସାମ୍ନୋ ଯଃ ସୁଵର୍ଣଂ ଵେଦ, ଭଵତି ହାସ୍ଯ ସୁଵର୍ଣଂ॥ ତସ୍ଯ ଵୈସ୍ଵର ଏଵସୁଵର୍ଣଂ॥ ଭଵତି ହାସ୍ଯ ସୁଵର୍ଣଂ, ଯଏଵମେତତ୍ସାମ୍ନଃ ସୁଵର୍ଣଂ ଵେଦ
ଯେଉଁଠି ସାମ ଗୀତିର ସୁନା କିଏ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସୁନା ପାଏ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱରଟି ହେଉଛି ସେଇ ସୁନା। ଯେଉଁଠି ସାମ ଗୀତିର ସୁନା କିଏ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସୁନା ପାଏ।
ତସ୍ଯ ହୈତସ୍ଯ ସାମ୍ନୋ ଯଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ ଵେଦ, ପ୍ରତି ହ ତିଷ୍ଠତି॥ ତସ୍ଯ ଵୈଵାଗେଵପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଵାଚିହିଖଲ୍ଵେଷଏତତ୍ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତୋ ଗୀଯତେ, ଅନ୍ନ ଇତ୍ଯ୍ ଉ ହୈକ ଆହୁଃ
ଯେଉଁଠି ସାମ ଗୀତିର ଭିତ୍ତି କିଏ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ରହିଥାଏ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭିତ୍ତି ହେଉଛି କଥା। ପ୍ରାଣ ଏହି କଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଗୀତିରେ ଗାଯାଏ। କେହି କହନ୍ତି, ଏହା ହେଉଛି ଖାଦ୍ୟ।
ଅଥାତଃ ପଵମାନାନାମେଵାଭ୍ଯାରୋହଃ॥ ସଵୈଖଲୁ ପ୍ରସ୍ତୋତାସାମ ପ୍ରସ୍ତୌତି॥ ସଯତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁଯାତ୍ ତଦେତାନି ଜପେଦ୍ ଅସତୋ ମା ସଦ୍ଗମଯ ତମସୋ ମା ଜ୍ଯୋତିର୍ଗମଯ, ମୃତ୍ଯୋର୍ମାମୃତଂ ଗମଯେତି
ଏବେ ପବମାନ ସାମ ଗୀତିର ଉତ୍କ୍ରମ କଥା: ପ୍ରସ୍ତୋତା ଏକାକି ପ୍ରସ୍ତାବ ସାମ ଗାଏ। ସେଉଁଠି ଗାଏବେଳେ, ଏହି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ: 'ଅସତରୁ ସତକୁ ନେଇଯାଅ, ଅନ୍ଧକାରରୁ ଆଲୋକକୁ ନେଇଯାଅ, ମୃତ୍ୟୁରୁ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ନେଇଯାଅ।'
ସଯଦାହାସତୋ ମା ସଦ୍ଗମଯେତି, ମୃତ୍ଯୁର୍ଵାଅସତ୍ ସଦମୃତମ୍ ମୃତ୍ଯୋର୍ମାମୃତଂ ଗମଯାମୃତଂ ମା କୁର୍ଵିତ୍ଯ୍ ଏଵୈତଦାହ
'ଅସତରୁ ସତକୁ ନେଇଯାଅ' ବୋଲି କହିଲେ, ଅସତ ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ, ସତ ହେଉଛି ଅମୃତତ୍ୱ। 'ମୃତ୍ୟୁରୁ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ନେଇଯାଅ' ବୋଲି କହିଲେ, ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, 'ମୋତେ ମରଣଶୀଳ କରିନଅ।'
ତମସୋ ମା ଜ୍ଯୋତିର୍ଗମଯେତି, ମୃତ୍ଯୁର୍ଵୈତମୋ, ଜ୍ଯୋତିରମୃତମ୍ ମୃତ୍ଯୋର୍ମାମୃତଂ ଗମଯାମୃତଂ ମା କୁର୍ଵିତ୍ଯ୍ ଏଵୈତଦାହ॥ ମୃତ୍ଯୋର୍ମାମୃତଂ ଗମଯେତି, ନାତ୍ର ତିରୋହିତମିଵାସ୍ତି
'ଅନ୍ଧକାରରୁ ଆଲୋକକୁ ନେଇଯାଅ' ବୋଲି କହିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି ଅନ୍ଧକାର, ଆଲୋକ ହେଉଛି ଅମୃତତ୍ୱ। 'ମୃତ୍ୟୁରୁ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ନେଇଯାଅ' ବୋଲି କହିଲେ, ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, 'ମୋତେ ମରଣଶୀଳ କରିନଅ।' 'ମୃତ୍ୟୁରୁ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ନେଇଯାଅ'—ଏଠାରେ କିଛି ଲୁଚାଇ ନାହିଁ।
ଅଥ ଯାନୀତରାଣି ସ୍ତୋତ୍ରାଣି, ତେଷ୍ଵାତ୍ମନେଽନ୍ନାଦ୍ଯମାଗାଯେତ୍; ତସ୍ମାଦୁ ତେଷୁ ଵରଂ ଵୃଣୀତ, ଯଂ କାମଂ କାମଯେତ, ତଁ॥ ସଏଷଏଵଂଵିଦୁଦ୍ଗାତାତ୍ମନେ ଵା ଯଜମାନାଯ ଵା ଯଂ କାମଂ କାମଯତେ, ତମାଗାଯତି॥ ତଦ୍ଧୈତଲ୍ ଲୋକଜିଦେଵ, ନହୈଵାଲୋକ୍ଯତାଯା ଆଶାସ୍ତି, ଯଏଵମେତତ୍ସାମ ଵେଦ॥ 4 = 14.4.2.1-31 =
ଆତ୍ମୈଵେଦମଗ୍ର ଆସୀତ୍ପୁରୁଷଵିଧଃ॥ ସୋଽନୁଵୀକ୍ଷ୍ଯ ନାନ୍ଯଦାତ୍ମନୋଽପଶ୍ଯତ୍॥ ସୋଽହମସ୍ମୀତ୍ଯଗ୍ରେ ଵ୍ଯାହରତ୍॥ ତତୋଽହଂନାମାଭଵତ୍॥ ତସ୍ମାଦପ୍ଯ୍ ଏତର୍ହ୍ଯ୍ ଆମନ୍ତ୍ରିତୋଃ ଅହମଯମିତ୍ଯ୍ ଏଵାଗ୍ର ଉକ୍ତ୍ଵାଥାନ୍ଯନ୍ନାମ ପ୍ରବ୍ରୂତେ ଯଦସ୍ଯ ଭଵତି
ଆରମ୍ଭରେ, ଏହି ସବୁ କିଛି ନିଜର ଆତ୍ମା ରୂପେ ପୁରୁଷ ଭାବରେ ଥିଲା। ସେ ଚାରିପାଖ ଦେଖିଲା, ଆପଣ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିଲା ନାହିଁ। ସେ ପ୍ରଥମେ କହିଲା, 'ମୁଁ ଅଛି।' ଏହିପରି, ସେ 'ମୁଁ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ଏହିକାରଣରୁ, ଏଯାଁ ଯେତେବେଳେ କାହାକୁ ଡାକାଯାଏ, ପ୍ରଥମେ 'ମୁଁ ଅଛି' ବୋଲି କହିଥାଏ, ତାପରେ ନିଜର ଅନ୍ୟ ନାମ କହିଥାଏ।
ସଯତ୍ପୂର୍ଵୋଽସ୍ମାତ୍ସର୍ଵସ୍ମାତ୍ସର୍ଵାନ୍ପାପ୍ମନ ଔଷତ୍ ତସ୍ମାତ୍ପୁରୁଷ॥ ଓଷତି ହ ଵୈସତଂ, ଯୋଽସ୍ମାତ୍ପୂର୍ଵୋ ବୁଭୂଷତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ଏହି ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ପୂର୍ବରୁ ଦଗ୍ଧ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ 'ପୁରୁଷ' ବୋଲାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ଏବଂ ନିଜ ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ଦଗ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାହାକୁ ଦଗ୍ଧ କରିପାରେ।
ସୋଽବିଭେତ୍; ତସ୍ମାଦେକାକୀବିଭେତି॥ ସହାଯମୀକ୍ଷାଂ ଚକ୍ରେଃ ଯନ୍ମଦନ୍ଯନ୍ନାସ୍ତି, କସ୍ମାନ୍ନୁବିଭେମୀତି॥ ତତ ଏଵାସ୍ଯ ଭଯଂ ଵୀଯାଯ॥ କସ୍ମାଦ୍ଧ୍ଯଭେଷ୍ଯଦ୍ ଦ୍ଵିତୀଯାଦ୍ଵୈଭଯଂ ଭଵତି
ସେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ଏହିକାରଣରୁ, ଏକାକି ଥିଲେ କେହି ଭୟ ପାଏ। ତାପରେ ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, 'ମୋ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ତେଣୁ କାହିଁକି ଭୟ ପାଏବି?' ଏହିଭାବରେ ତାଙ୍କର ଭୟ ଅପସାରିଗଲା; କାରଣ, ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ଥିଲେ ମାତ୍ର ଭୟ ହୁଏ।
ସଵୈନୈଵରେମେ; ତସ୍ମାଦେକାକୀନରମତେ॥ ସଦ୍ଵିତୀଯମୈଚ୍ଛତ୍॥ ସହୈତାଵାନାସ ଯଥା ସ୍ତ୍ରୀପୁମାଁସୌ ସମ୍ପରିଷ୍ଵକ୍ତୌ
ସେ ଏକାକି ଥିଲେ; ଏହିକାରଣରୁ, ଏକାକି ଥିଲେ କେହି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ କୁ ଚାହିଲେ। ସେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ମିଶିଥିବା ଆକାର ଧାରଣ କଲେ।
ସଇମମେଵାତ୍ମାନଂ ଦ୍ଵେଧାପାତଯତ୍; ତତଃ ପତିଶ୍ଚ ପତ୍ନୀ ଚାଭଵତାଂ॥ ତସ୍ମାଦିଦମର୍ଧବୃଗଲମିଵ ସ୍ଵ ଇତି ହ ସ୍ମାହ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ॥ ତସ୍ମାଦଯମାକାଶଃ ସ୍ତ୍ରିଯାପୂର୍ଯତ ଏଵ॥ ତାଁ ସମଭଵତ୍ ତତୋ ମନୁଷ୍ଯାଅଜାଯନ୍ତ
ସେ ନିଜକୁ ଦୁଇଭାଗ କଲେ; ତାହାରୁ ପତି ଓ ପତ୍ନୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହିକାରଣରୁ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହୁଥିଲେ, 'ଏହା ଅର୍ଦ୍ଧ ଚଣା ଭଳି ଅଛି।' ଏହିପରି, ଏହି ଆକାଶ ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ସେ ତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହେଲେ, ତାହାରୁ ମଣିଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ସୋହେଯମୀକ୍ଷାଂ ଚକ୍ରେଃ କଥଂ ନୁମାତ୍ମନ ଏଵଜନଯିତ୍ଵାସମ୍ଭଵତି॥ ହନ୍ତ ତିରୋଽସାନୀତି
ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, 'ମୋ ଅଂଶରୁ ମୋତେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ସେ କିପରି ମୋ ସହ ଏକତ୍ର ହେବେ?' ସେ ନିଜକୁ ଲୁଚାଇଦେଲେ।
ସାଗୌରଭଵଦ୍ ଵୃଷଭଇତରସ୍; ତାଁ ସମେଵାଭଵତ୍ ତତୋ ଗାଵୋଽଜାଯନ୍ତ
ସେ ବଳଦ ହେଲେ, ସେ ଗାଈ ହେଲେ; ସେ ତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହେଲେ, ତାହାରୁ ଗାଈ-ଗୋରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଵଡଵେତରାଭଵଦ୍ ଅଶ୍ଵଵୃଷଇତରୋ; ଗର୍ଦଭୀତରା, ଗର୍ଦଭଇତରସ୍; ତାଁ ସମେଵାଭଵତ୍ ତତ ଏକଶଫମଜାଯତ
ସେ ଘୋଡ଼ା ହେଲେ, ସେ ମାର୍ଜି ହେଲେ; ସେ ଗଧା ହେଲେ, ସେ ଗଧି ହେଲେ; ସେ ତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହେଲେ, ତାହାରୁ ଏକ ନଖିଆ ପଶୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଅଜେତରାଭଵଦ୍ ବସ୍ତଇତରୋ; ଅଵିରିତରା, ମେଷଇତରସ୍; ତାଁ ସମେଵାଭଵତ୍ ତତୋଽଜାଵଯୋଽଜାଯନ୍ତୈଵମେଵଯଦିଦଂ କିଙ୍ଚ ମିଥୁନମାପିପୀଲିକାଭ୍ଯଃ ତତ୍ସର୍ଵମସୃଜତ
ସେ ଛେଉଁ ହେଲେ, ସେ ଛେଉଁ ମାଁଦି ହେଲେ; ସେ ମେଷ ହେଲେ, ସେ ମେଷୀ ହେଲେ; ସେ ତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହେଲେ, ତାହାରୁ ଛେଉଁ ଓ ମେଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏଭଳି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦମ୍ପତି, ପିଲା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିପିଲିକା ଯାଏଁ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ସୋଽଵେଦ୍ ଅହଂ ଵାଵସୃଷ୍ଟିରସ୍ମି ଅହଁ ହୀଦଁ ସର୍ଵମସୃକ୍ଷୀତି॥ ତତଃ ସୃଷ୍ଟିରଭଵତ୍॥ ସୃଷ୍ଟ୍ଯାଁ ହାସ୍ଯୈତସ୍ଯାଂ ଭଵତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ଜାଣିଲେ, 'ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି, କାରଣ ମୁଁ ସମସ୍ତ କିଛି ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।' ଏହିପରି, ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ସେଉଁଠି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ହୁଏ।
ଅଥେତ୍ଯଭ୍ଯମନ୍ଥତ୍॥ ସମୁଖାଚ୍ଚ ଯୋନେର୍ହସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ଚାଗ୍ନିମସୃଜତ॥ ତସ୍ମାଦେତଦୁଭଯମଲୋମକମନ୍ତରତୋ, ଅଲୋମକା ହିଯୋନିରନ୍ତରତଃ
ତାପରେ ସେ ନିଜକୁ ଘସିଲେ; ମୁହଁ ଓ ହାତରୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏହିକାରଣରୁ, ମୁହଁ ଓ ଯୋନି ଭିତରେ କେଶ ନାହିଁ; ଯୋନି ଭିତରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କେଶ ଶୂନ୍ୟ।
ତଦ୍ଯଦିଦମାହୁଃ ଅମୁଂ ଯଜାମୁଂ ଯଜେତ୍ଯ୍ ଏକୈକଂ ଦେଵମ୍ ଏତସ୍ଯୈଵସାଵିସୃଷ୍ଟିଃ ଏଷଉ ହ୍ଯ୍ ଏଵସର୍ଵେ ଦେଵା
ଯେତେବେଳେ ଲୋକେ କହନ୍ତି, 'ଏହି ଦେବତାକୁ ପୂଜା କରିବା, ସେହି ଦେବତାକୁ ପୂଜା କରିବା,' ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତା ଏହି ଏକା ଦେବତାଙ୍କର ଅଂଶ ମାତ୍ର; କାରଣ, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଏହି ଏକ ଦେବତା ଅଟୁଟ ଅଂଶ।
ଅଥ ଯତ୍କିଙ୍ଚେଦମାର୍ଦ୍ରଂ, ତଦ୍ରେତସୋଽସୃଜତ; ତଦୁ ସୋମ॥ ଏତାଵଦ୍ଵାଇଦଁ ସର୍ଵମନ୍ନଂ ଚୈଵାନ୍ନାଦଶ୍ଚ; ସୋମ ଏଵାନ୍ନମ୍ ଅଗ୍ନିରନ୍ନାଦଃ
ଏଠି ଯେଉଁ କିଛି ଭିଜା ଅଛି, ସେଠିକୁ ସେ ଶୁକ୍ର ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏହାକୁ ସୋମ କୁହାଯାଏ। ଏଭଳି, ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରୁଥିବା ଲୋକ ସମ୍ମିଳିତ ହେଲେ; ସୋମ ହେଉଛନ୍ତି ଖାଦ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ହେଉଛନ୍ତି ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରୁଥିବା।
ସୈଷାବ୍ରହ୍ମଣୋଽତିସୃଷ୍ଟିଃ ଯଚ୍ଛ୍ରେଯସୋ ଦେଵାନସୃଜତାଥ ଯନ୍ମର୍ତ୍ଯଃ ସନ୍ନମୃତାନସୃଜତ, ତସ୍ମାଦତିସୃଷ୍ଟିଃ ଅତିସୃଷ୍ଟ୍ଯାଁ ହାସ୍ଯୈତସ୍ଯାଂ ଭଵତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ଏହିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୃଷ୍ଟି — ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୋଇ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପରେ ମରଣଶୀଳ ହୋଇ ମଣିଷମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହିପରି, ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୃଷ୍ଟି। ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ଏହାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ।
ତଦ୍ଧେଦଂ ତର୍ହ୍ଯଵ୍ଯାକୃତମାସୀତ୍॥ ତନ୍ନାମରୂପାଭ୍ଯାମେଵଵ୍ଯାକ୍ରିଯତାସୌନାମାଯମିଦଁରୂପ ଇତି॥ ତଦିଦମପ୍ଯ୍ ଏତର୍ହି ନାମରୂପାଭ୍ଯାମେଵଵ୍ଯାକ୍ରିଯତ ଅସୌନାମାଯମିଦଁରୂପ ଇତି
ତାପରେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅପ୍ରକାଶିତ ଥିଲା। ଏହା କେବଳ ନାମ ଓ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ହେଲା — 'ଏହାର ଏମିତି ନାମ, ଏମିତି ରୂପ'। ଏବେ ମଧ୍ୟ, ଏହା କେବଳ ନାମ ଓ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ହୁଏ — 'ଏହାର ଏମିତି ନାମ, ଏମିତି ରୂପ'।
ସଏଷଇହପ୍ରଵିଷ୍ଟ ଆନଖାଗ୍ରେଭ୍ଯୋ॥ ଯଥା କ୍ଷୁରଃ କ୍ଷୁରଧାନେଽଵହିତଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଵିଶ୍ଵମ୍ଭରୋଵା ଵିଶ୍ଵମ୍ଭରକୁଲାଯେ, ତଂ ନପଶ୍ଯନ୍ତି ଅକୃତ୍ସ୍ନୋ ହିସଃ;
ସେ ଏଠାରେ, ନଖର ଟିପ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଯେପରିକି ଏକ ଦାଡ଼ି କେସରେ ରହିଥାଏ, କିମ୍ବା ମାଟି ତାର ଗୁହାରେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଅଛନ୍ତି — କାରଣ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ନୁହଁନ୍ତି।
ପ୍ରାଣନ୍ନେଵପ୍ରାଣୋନାମ ଭଵତି, ଵଦନ୍ଵାକ୍ ପଶ୍ଯଂଶ୍ଚକ୍ଷୁଃ, ଶୃଣ୍ଵଙ୍ଛ୍ରୋତ୍ରଂ, ମନ୍ଵାନୋମନଃ॥ ତାନ୍ଯସ୍ଯୈତାନି କର୍ମନାମାନ୍ଯ୍ ଏଵ॥ ସଯୋଽତ ଏକୈକମୁପାସ୍ତେ, ନସଵେଦାକୃତ୍ସ୍ନୋ ହ୍ଯ୍ ଏଷୋଽତ ଏକୈକେନ ଭଵତି
ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ସେ 'ଶ୍ୱାସ' ନାମରେ ଜଣାଯାନ୍ତି, କଥା କହିଲେ 'ବାକ୍', ଦେଖିଲେ 'ଚକ୍ଷୁ', ଶୁଣିଲେ 'କାନ', ଚିନ୍ତା କଲେ 'ମନ'। ଏହିଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ନାମ। ଯିଏ ପ୍ରତ୍ୟେକଟିକୁ ଅଲଗା ଭାବେ ପୂଜା କରେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ଜାଣିପାରେନି; ସେ ଏକଟି ଅଂଶ ଭଳି ହୋଇଯାଏ।
ତସ୍ଯ ହୈତସ୍ଯ ସାମ୍ନୋ ଯଃ ସ୍ଵଂ ଵେଦ, ଭଵତି ହାସ୍ଯ ସ୍ଵଂ॥ ତସ୍ଯ ଵୈସ୍ଵର ଏଵସ୍ଵଂ॥ ତସ୍ମାଦାର୍ତ୍ଵିଜ୍ଯଂ କରିଷ୍ଯନ୍ଵାଚିସ୍ଵରମିଚ୍ଛେତ, ତଯା ଵାଚାସ୍ଵରସମ୍ପନ୍ନଯାର୍ତ୍ଵିଜ୍ଯଂ କୁର୍ଯାତ୍॥ ତସ୍ମାଦ୍ଯଜ୍ଞେସ୍ଵରଵନ୍ତଂ ଦିଦୃକ୍ଷନ୍ତ ଏଵାଥୋ ଯସ୍ଯ ସ୍ଵଂ ଭଵତି॥ ଭଵତି ହାସ୍ଯ ସ୍ଵଂ, ଯଏଵମେତତ୍ସାମ୍ନଃ ସ୍ଵଂ ଵେଦ
ଯେଉଁଠି ସାମ ଗୀତିର ସ୍ୱାମିତ୍ୱ କିଏ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ନିଜର ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ପାଇଯାଏ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱରଟି ହେଉଛି ସେଇ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ। ଏହିକାରଣରୁ, ଯେଉଁଠି କେହି ପୂଜାରୀ ହେବାକୁ ଚାହେଁ, ସେ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ସ୍ୱର ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବା ଉଚିତ। ସ୍ୱରଯୁକ୍ତ ଭାଷା ସହିତ ପୂଜାର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱରଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଖୋଜନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ସାମ ଗୀତିର ସ୍ୱାମିତ୍ୱ କିଏ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ପାଏ।
ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ସ୍ତୋତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, ସେଉଁଠି ନିଜ ପାଇଁ ଖାଇବା-ପିଇବା ଯୋଗ୍ୟ ଯାହା ଅଛି, ତାହା ଗାଇବା ଉଚିତ। ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରିବେ, ସେଉଁଠି ଚୟନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଜଣେ ଉଦ୍ଗାତା ନିଜ ପାଇଁ କିମ୍ବା ଯଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ତାହା ଗାଇଥାଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଲୋକ ହେଉଛି ସଂସାର ଜୟୀ; ଯେଉଁଠି ସାମ ଜାଣିଛି, ସେ କେବେ ଦୃଶ୍ୟ ଜିନିଷ ପାଇଁ ଆଶା କରେନାହିଁ।