ଅଥ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋ ହୋଵାଚ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଭଗଵନ୍ତୋ, ଯୋଵଃ କାମଯତେ, ସମା ପୃଚ୍ଛତୁ, ସର୍ଵେ ଵା ମା ପୃଚ୍ଛତ; ଯୋଵଃ କାମଯତେ, ତଂ ଵଃ ପୃଚ୍ଛାମି, ସର୍ଵାନ୍ଵା ଵଃ ପୃଚ୍ଛାମୀତି॥ ତେହ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଦଧୃଷୁଃ
ତେବେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, 'ମହାନ୍ଭାଗ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯିଏ ଚାହେ, ପଚାରନ୍ତୁ; କିମ୍ବା ସମସ୍ତେ ପଚାରନ୍ତୁ। ଯିଏ ଚାହେ, ମୁଁ ସେଠାରେ ପଚାରିବି; କିମ୍ବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପଚାରିବି।' କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆଗେଇ ପଚାରିବାକୁ ଭୟ କଲେ।
ତାନ୍ହୈତୈଃ ଶ୍ଲୋକୈଃ ପପ୍ରଚ୍ଛଃ ଯଥା ଵୃକ୍ଷୋଵନସ୍ପତିଃ ତଥୈଵପୁରୁଷୋଽମୃଷାଃ ତସ୍ଯ ପର୍ଣାନି ଲୋମାନି ତ୍ଵଗସ୍ଯୋତ୍ପାଟିକା ବହିଃ
ସେ ଏହି ଶ୍ଲୋକମାନେ ସହିତ ପଚାରିଲେ: ଯେପରି ଗଛ ଅଟବାର ଗଛ, ସେପରି ମନୁଷ୍ୟ ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ; ତାଙ୍କର ଲୋମ ଗଛର ପତ୍ର, ତାଙ୍କର ବାହାର ଚର୍ମ ଗଛର ଛାଲ।
ତ୍ଵଚଏଵାସ୍ଯ ରୁଧିରଂ ପ୍ରସ୍ଯନ୍ଦି ତ୍ଵଚଉତ୍ପଟସ୍; ତସ୍ମାତ୍ତଦାତୁନ୍ନାତ୍ \^ ପ୍ରୈତି, ରସୋ ଵୃକ୍ଷାଦିଵାହତାତ୍
ତାଙ୍କର ଚର୍ମରୁ ରକ୍ତ ଝରିବା ଆରମ୍ଭ କରେ; ଏହିପରି, ଚର୍ମ କଟିଲେ ଯେପରି ସାର ଝରିଯାଏ, ଗଛକୁ କ୍ଷତ କଲେ ଯେପରି ରସ ଝରିଯାଏ, ସେହିପରି ରକ୍ତ ବାହାରିଯାଏ।
ମାଁସାନ୍ଯସ୍ଯ ଶକରାଣି, କିନାଟଁ ସ୍ନାଵ, ତତ୍ସ୍ଥିରମ୍; ଅସ୍ଥୀନ୍ଯନ୍ତରତୋ ଦାରୁଣି, ମଜ୍ଜାମଜ୍ଜୋପମାକୃତା
ତାଙ୍କର ମାଂସ ହେଉଛି ଗଛର ଗୁଦି, ତାଙ୍କର ସନ୍ଧିବନ୍ଧନୀ ହେଉଛି ତାନିବା ତାର, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ କରିରଖେ। ତାଙ୍କର ହାଡ଼ ହେଉଛି ଗଛର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା କଠ, ଏବଂ ମଜ୍ଜା ହେଉଛି ଗଛର ଗୁଡିକୁ ମନେପକାଏ।
ଯଦ୍ଵୃକ୍ଷୋଵୃକ୍ଣୋରୋହତି ମୂଲାନ୍ନଵତରଃ ପୁନଃ ମର୍ତ୍ଯଃ ସ୍ଵିନ୍ମୃତ୍ଯୁନା ଵୃକ୍ଣଃ କସ୍ମାନ୍ମୂଲାତ୍ପ୍ରରୋହତି
ଯେପରି ଗଛ କଟିଦେଲେ ମୂଳରୁ ପୁଣି ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ, ସେପରି ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ହେଲେ, ସେ କେଉଁ ମୂଳରୁ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ?
ଜନକୋହ ଵୈଦେହ ଆସାଂ ଚକ୍ରେ॥ ଅଥ ହ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ ଆଵଵ୍ରାଜ॥ ସହୋଵାଚ ଜନକୋଵୈଦେହୋ . ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, କିମର୍ଥମଚାରୀଃ, ପଶୂନିଚ୍ଛନଣ୍ଵନ୍ତାନୀତି॥ ଉଭଯମେଵ, ସଁରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚ
ତାପରେ ଜନକ ବୈଦେହ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ଏହିବେଳେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଆସିଲେ। ଜନକ ବୈଦେହ ପଚାରିଲେ, "ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ତୁମେ କାହିଁକି ଆସିଛ? ଗାଁ ଚାହିଁ ଆସିଛ କି ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ?" ସେ କହିଲେ, "ରାଜା, ଦୁହେଁ ପାଇଁ।"
. . \^. ଅବ୍ରଵୀନ୍ମ ଊଦଙ୍କଃ ହୌଲ୍ଵାଯନଃ ପ୍ରାଣୋଵୈବ୍ରହ୍ମେତି॥ ଯଥା ମାତୃମାନ୍ପିତୃମାନାଚାର୍ଯଵାନ୍ବ୍ରୂଯାତ୍ ତଥା ତଚ୍ଛୌଲ୍ଵାଯନୋ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ପ୍ରାଣୋଵୈବ୍ରହ୍ମେତି, ଅପ୍ରାଣତୋ ହିକିଁ ସ୍ଯାଦିତି॥ ଅବ୍ରଵୀତ୍ତୁତେ ତସ୍ଯାଯତନଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ॥ ନମେଽବ୍ରଵୀଦିତି॥ ଏକପାଦ୍ଵାଏତତ୍ ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି
ଉଦଙ୍କ ହୌଲ୍ବାୟନ ମୋତେ କହିଥିଲେ, "ଶ୍ୱାସ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ।" ଯେପରି ଜଣେ ମା, ବାପା ଓ ଗୁରୁ ଥିବା ଲୋକ କହେ, ସେପରି ହୌଲ୍ବାୟନ କହିଥିଲେ, "ଶ୍ୱାସ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ; ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି କିଛି ହେବ ନାହିଁ।" କିନ୍ତୁ ସେ ତାହାର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଭିତି କହିନଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, "ମୁଁ ଜାଣେନି।" ଏହା, ରାଜା, କେବଳ ଏକ ଅଂଶ।
ସଵୈନୋ ବ୍ରୂହି, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ସ ଏଵାଯତନମ୍ ଆକାଶଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ପ୍ରିଯମିତ୍ଯ୍ ଏନଦୁପାସୀତ॥ କାପ୍ରିଯତା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ପ୍ରାଣଏଵ, ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚ; ପ୍ରାଣସ୍ଯ ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, କାମାଯାଯାଜ୍ଯଂ ଯାଜଯତି ଅପ୍ରତିଗୃହ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣାତି ଅପି ତତ୍ର ଵଧାଶଙ୍ଗା \^ ଭଵତି, ଯାଂ ଦିଶମେତି ପ୍ରାଣସ୍ଯୈଵ, ସମ୍ରାଟ୍, କାମାଯ; ପ୍ରାଣୋଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ॥ ନୈନଂ ପ୍ରାଣୋଜହାତି, ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏନଂ ଭୂତାନ୍ଯଭିକ୍ଷରନ୍ତି
ଦେଵୋଭୂତ୍ଵାଦେଵାନପ୍ଯେତି, ଯଏଵଂ ଵିଦ୍ଵାନେତଦୁପାସ୍ତେ॥ ହସ୍ତ୍ଯ୍\. ସହସ୍ରଂ ଦଦାମୀତି ହୋଵାଚ ଜନକୋଵୈଦେହହ୍॥ ସହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ ପିତାମେଽମନ୍ଯତ, ନାନନୁଶିଷ୍ଯ ହରେତେତି॥ କଏଵତେ କିମବ୍ରଵୀଦିତି . \`॥.
ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଦେବତା ହୋଇ ଦେବତାମାନେ ପାଉଛି। ଜନକ ବୈଦେହ କହିଲେ, "ମୁଁ ହଜାରଟି ଗାଁ ଦେବି।" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ମୋ ବାପା ଭାବିଥିଲେ, 'ଶିଖାଇ ନଦେଇ କିଛି ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।' ସେ କଣ କହିଥିଲେ?"
. .\^. ଅବ୍ରଵୀନ୍ମେ ଜିତ୍ଵା ହୈଲିନୋ ଵାଗ୍ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି॥ ଯଥା ମାତୃମାନ୍ପିତୃମାନାଚାର୍ଯଵାନ୍ବ୍ରୂଯାତ୍ ତଥା ତଚ୍ଛୈଲିନୋ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଵାଗ୍ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି ଅଵଦତୋ ହିକିଁ ସ୍ଯାଦିତି॥ ଅବ୍ରଵୀତ୍ତୁତେ ତସ୍ଯାଯତନଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ॥ ନମେଽବ୍ରଵୀଦିତି॥ ଏକପାଦ୍ଵାଏତତ୍ ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି
ହେଲିନଙ୍କୁ ଜିତିଥିବା ପରେ ସେ ମୋତେ କହିଲେ: 'ବାକ୍ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା।' ଯେପରି ଜଣେ ମାଆ, ବାପା ଓ ଗୁରୁ ଥିବା ଲୋକ କହିଥାଏ, ସେପରି ହେଲିନ କହିଲେ: 'ବାକ୍ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା, ବାକ୍ ଛଡ଼ା କିଛି ନଥାଏ।' କିନ୍ତୁ ସେ ମୋତେ ଏହାର ଆଧାର ଓ ନିବାସ ସ୍ଥାନ କହିଲେ ନାହିଁ। ସେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ।' ଏହା, ରାଜା, କେବଳ ଏକ ଅଂଶ।
ଦେଵୋଭୂତ୍ଵାଦେଵାନପ୍ଯେତି, ଯଏଵଂ ଵିଦ୍ଵାନେତଦୁପାସ୍ତେ॥ ହସ୍ତ୍ଯ୍\. ସହସ୍ରଂ ଦଦାମୀତି ହୋଵାଚ ଜନକୋଵୈଦେହଃ॥ ସହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ ପିତାମେଽମନ୍ଯତ, ନାନନୁଶିଷ୍ଯ ହରେତେତି॥ କଏଵତେ କିମବ୍ରଵୀଦିତି . \`॥.
ଯେଉଁଠି ବ୍ୟକ୍ତି ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେ ଦେବତା ହୋଇ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଜନକ ବୈଦେହ କହିଲେ: 'ମୁଁ ହଜାରଟି ଗାଈ ଦେବି।' ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: 'ମୋ ବାପା ଭାବିଥିଲେ, ଶିକ୍ଷା ଦେଇନାହିଁ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।' ସେ କଣ କହିଥିଲେ?
. .\^. ଅବ୍ରଵୀନ୍ମେ ବର୍କୁର୍ଵାର୍ଷ୍ଣଶ୍: ଚକ୍ଷୁର୍ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି॥ ଯଥା ମାତୃମାନ୍ପିତୃମାନାଚାର୍ଯଵାନ୍ବ୍ରୂଯାତ୍ ତଥା ତଦ୍ଵାର୍ଷ୍ଣୋଽବ୍ରଵୀଚ୍: ଚକ୍ଷୁର୍ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି ଅପଶ୍ଯତୋ ହିକିଁ ସ୍ଯାଦିତି॥ ଅବ୍ରଵୀତ୍ତୁତେ ତସ୍ଯାଯତନଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ॥ ନମେଽବ୍ରଵୀଦିତି॥ ଏକପାଦ୍ଵାଏତତ୍ ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି
ବର୍କୁ ବାର୍ଷ୍ଣ କହିଲେ: 'ଚକ୍ଷୁ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା।' ଯେପରି ଜଣେ ମାଆ, ବାପା ଓ ଗୁରୁ ଥିବା ଲୋକ କହିଥାଏ, ସେପରି ବାର୍ଷ୍ଣ କହିଲେ: 'ଚକ୍ଷୁ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା, ଦେଖିବା ଛଡ଼ା କିଛି ନଥାଏ।' କିନ୍ତୁ ସେ ଏହାର ନିବାସ ସ୍ଥାନ ଓ ଆଧାର କହିଲେ ନାହିଁ। ସେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ।' ଏହା, ରାଜା, କେବଳ ଏକ ଅଂଶ।
ସଵୈନୋ ବ୍ରୂହି, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଚକ୍ଷୁରେଵାଯତନମ୍ ଆକାଶଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ସତ୍ଯମିତ୍ଯ୍ ଏତଦୁପାସୀତ॥ କାସତ୍ଯତା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଚକ୍ଷୁରେଵ, ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚ; ଚକ୍ଷୁଷା ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ପଶ୍ଯନ୍ତମାହୁଃ ଅଦ୍ରାକ୍ଷୀରିତି॥ ସଆହାଦ୍ରାକ୍ଷମିତି, ତତ୍ସତ୍ଯଂ ଭଵତି; ଚକ୍ଷୁର୍ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ; ନୈନମ୍ଚକ୍ଷୁର୍ଜହାତି, ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏନଂ ଭୂତାନ୍ଯଭିକ୍ଷରନ୍ତି
ଦେଵୋଭୂତ୍ଵାଦେଵାନପ୍ଯେତି, ଯଏଵଂ ଵିଦ୍ଵାନେତଦୁପାସ୍ତେ॥ ହସ୍ତ୍ଯ୍\. ସହସ୍ରଂ ଦଦାମୀତି ହୋଵାଚ ଜନକୋଵୈଦେହଃ॥ ସହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ ପିତାମେଽମନ୍ଯତ, ନାନନୁଶିଷ୍ଯ ହରେତେତି॥ କଏଵତେ କିମବ୍ରଵୀଦିତି . \`॥.
ଯେଉଁଠି ବ୍ୟକ୍ତି ଏଭଳି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଦେବତା ହେଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ମୁଁ ହଜାରଟି ଗାଈ ଦେବି, ବୋଲି ଜନକ ବିଦେହ ରାଜା କହିଲେ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: ମୋ ବାପା ଭାବିଥିଲେ—‘ଅନୁଶାସନ ଦେଇନାହିଁ ତା’କୁ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।’ ସେ କ’ଣ କହିଥିଲେ?
. . \^. ଅବ୍ରଵୀନ୍ମେ ଗର୍ଦଭୀଵିପୀତୋ ଭାରଦ୍ଵାଜଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି; ଯଥା ମାତୃମାନ୍ପିତୃମାନାଚାର୍ଯଵାନ୍ବ୍ରୂଯାତ୍ ତଥା ତଦ୍ଭାରଦ୍ଵାଜୋଽବ୍ରଵୀଚ୍: ଛ୍ରୋତ୍ରଂ ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି ଅଶୃଣ୍ଵତୋ ହିକିଁ ସ୍ଯାଦିତି॥ ଅବ୍ରଵୀତ୍ତୁତେ ତସ୍ଯାଯତନଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ॥ ନମେଽବ୍ରଵୀଦିତି॥ ଏକପାଦ୍ଵାଏତତ୍ ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି
ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଯିଏ ଗଧା ଦୁଧ ପିଇଥିଲେ, ସେ ମୋତେ କହିଥିଲେ: ‘କାନ୍ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ।’ ଯେପରି ମା, ବାପା କିମ୍ବା ଗୁରୁ କଥା କହନ୍ତି, ସେପରି ଭାରଦ୍ୱାଜ କହିଥିଲେ: ‘କାନ୍ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ; କାନ୍ ନଥିଲେ ଶୁଣିବା ନଥାଏ।’ ପରେ ତା’ର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଭିତି ବିଷୟରେ ପଚାରାଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଏହା, ରାଜା, କେବଳ ଏକ ଅଂଶ।
ସଵୈନୋ ବ୍ରୂହି, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଶ୍ରୋତ୍ରମେଵାଯତନମ୍ ଆକାଶଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନନ୍ତମିତ୍ଯ୍ ଏନଦୁପାସୀତ॥ କାନନ୍ତତା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଦିଶ ଏଵ, ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚ; ତସ୍ମାଦ୍ଵୈ, ସମ୍ରାଡ୍, . \` ଯାଂ କାଙ୍ଚ ଦିଶଂ ଗଚ୍ଛତି ନୈଵାସ୍ଯା ଅନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି ଅନନ୍ତାହିଦିଶଃ, ଶ୍ରୋତ୍ରଁ ହିଦିଶଃ , ସମ୍ରାଟ୍, . ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ॥ ନୈନଂ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଜହାତି, ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏନଂ ଭୂତାନ୍ଯଭିକ୍ଷରନ୍ତି
ଦେଵୋଭୂତ୍ଵାଦେଵାନପ୍ଯେତି, ଯଏଵଂ ଵିଦ୍ଵାନେତଦୁପାସ୍ତେ॥ ହସ୍ତ୍ଯ୍\. ସହସ୍ରଂ ଦଦାମୀତି, ହୋଵାଚ ଜନକୋଵୈଦେହଃ॥ ସହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ ପିତାମେଽମନ୍ଯତ, ନାନନୁଶିଷ୍ଯ ହରେତେତି॥ କଏଵତେ କିମବ୍ରଵୀଦିତି . \`॥.
ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣି ଏହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଦେବତ୍ୱ ପାଇଁ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ତେବେ ଜନକ ବୈଦେହ କହିଲେ, "ମୁଁ ହଜାରଟି ଗାଈ ଦେବି।" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ମୋ ବାପା ଭାବିଥିଲେ, ଶିକ୍ଷା ଦେଇନଥିଲେ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ତେବେ ସେ କ'ଣ କହିଥିଲେ?"
. . \^. ଅବ୍ରଵୀନ୍ମେ ଷତ୍ଯକାମୋ ଜାବାଲୋଃ ମନୋ ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି; ଯଥା ମାତୃମାନ୍ପିତୃମାନାଚାର୍ଯଵାନ୍ବ୍ରୂଯାତ୍ ତଥା ତତ୍ଷତ୍ଯକାମୋ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ମନୋ ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି ଅମନସୋ ହିକିଁ ସ୍ଯାଦିତି॥ ଅବ୍ରଵୀତ୍ତୁତେ ତସ୍ଯାଯତନଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ॥ ନମେଽବ୍ରଵୀଦିତି॥ ଏକପାଦ୍ଵାଏତତ୍ ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି
ଶତ୍ୟକାମ ଜାବାଲ କହିଥିଲେ, "ମନ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ।" ଯେପରି ଜଣେ ମା, ବାପା କିମ୍ବା ଗୁରୁ ଭଳି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହନ୍ତି, ସେପରି ଶତ୍ୟକାମ କହିଥିଲେ, "ମନ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ। ମନ ନଥିଲେ, ମନ ନଥିବା ପରି ହେବ।" ପରେ ତାଙ୍କୁ ପଚାରାଗଲା, "ଏହାର ଆଶ୍ରୟ କ'ଉଁଠି?" କିନ୍ତୁ ସେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ରାଜା, ଏହା ଏହି ଶିକ୍ଷାର ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର।
ସଵୈନୋ ବ୍ରୂହି, ଯାଜ୍ଞାଵଲ୍କ୍ଯ॥ ମନ ଏଵାଯତନମ୍ ଆକାଶଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନନ୍ଦଇତ୍ଯ୍ ଏନଦୁପାସୀତ॥ କାନନ୍ଦତା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ମନ ଏଵ, ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚ; ମନସା ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ସ୍ତ୍ରିଯମଭିହର୍ଯତି ତସ୍ଯାଂ ପ୍ରତିରୂପଃ ପୁତ୍ରୋଜାଯତେ; ସଆନନ୍ଦୋ॥ ମନୋ ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ; ନୈନଂ ମନୋ ଜହାତି, ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏନଂ ଭୂତାନ୍ଯଭିକ୍ଷରନ୍ତି
ଦେଵୋଭୂତ୍ଵାଦେଵାନପ୍ଯେତି, ଯଏଵଂ ଵିଦ୍ଵାନେତଦୁପାସ୍ତେ॥ ହସ୍ତ୍ଯ୍\. ସହସ୍ରଂ ଦଦାମୀତି ହୋଵାଚ ଜନକୋଵୈଦେହଃ॥ ସହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ ପିତାମେଽମନ୍ଯତ, ନାନନୁଶିଷ୍ଯ ହରେତେତି॥ କଏଵତେ କିମବ୍ରଵୀଦିତି . \`॥.
ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣି ଏହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଦେବତ୍ୱ ପାଇଁ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ତେବେ ଜନକ ବୈଦେହ କହିଲେ, "ମୁଁ ହଜାରଟି ଗାଈ ଦେବି।" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ମୋ ବାପା ଭାବିଥିଲେ, ଶିକ୍ଷା ଦେଇନଥିଲେ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ତେବେ ସେ କ'ଣ କହିଥିଲେ?"
. . \^. ଅବ୍ରଵୀନ୍ମେ ଵିଦଗ୍ଧଃ ହାକଲ୍ଯୋଃ ହୃଦଯଂ ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି; ଯଥା ମାତୃମାନ୍ପିତୃମାନାଚାର୍ଯଵାନ୍ବ୍ରୂଯାତ୍ ତଥା ତଚ୍ଛାକଲ୍ଯୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ ଧୃଦଯଂ ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି ଅହୃଦଯସ୍ଯ ହିକିଁ ସ୍ଯାଦିତି॥ ଅବ୍ରଵୀତ୍ତୁତେ ତସ୍ଯାଯତନଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ !॥ ନମେଽବ୍ରଵୀଦିତି॥ ଏକପାଦ୍ଵାଏତତ୍ ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି
ବିଦଗ୍ଧ ଶାକଲ୍ୟ ମୋତେ କହିଲେ: 'ହୃଦୟ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ।' ଯେପରି ଜଣେ ମା, ବାପା କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କ ଅଧିକାରରେ କଥା କହେ, ସେପରି ଶାକଲ୍ୟ କହିଲେ: 'ହୃଦୟ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ; କାରଣ, ହୃଦୟ ନଥିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ହୃଦୟହୀନ ହେଇଯାଏ।' ପରେ ତାଙ୍କୁ ଏହାର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଆଧାର ବିଷୟରେ ପଚାରାଯାଇଲା, କିନ୍ତୁ ସେ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ। ଏହା, ରାଜା, କେବଳ ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର।
ଦେଵୋଭୂତ୍ଵାଦେଵାନପ୍ଯେତି, ଯଏଵଂ ଵିଦ୍ଵାନେତଦୁପାସ୍ତେ॥ ହସ୍ତ୍ଯ୍\. ସହସ୍ରଂ ଦଦାମୀତି ହୋଵାଚ ଜନକୋଵୈଦେହଃ॥ ସହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ ପିତାମେଽମନ୍ଯତ ନାନନୁଶିଷ୍ଯ ହରେତେତି॥ କଏଵତେ କିମବ୍ରଵୀଦିତି . \`॥. 2 = 14.6.11?? =
ଏହିପରି ଜଣେ ଜାଣି ଏହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଦେବତା ହୋଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। 'ମୁଁ ହଜାର ଟିଏ ପଶୁ ଦେବି,' କହିଲେ ଜନକ ବୈଦେହ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, 'ମୋ ବାପା ଭାବିଥିଲେ ଯେ ଶିକ୍ଷା ଦେଇନଥିଲେ କିଛି ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।' 'ତେବେ ସେ କଣ କହିଥିଲେ?'
ସହୋଵାଚ . ଇନ୍ଧୋ ହ ଵୈନାମୈଷଯୋଽଯଂ ଦକ୍ଷିଣେଽକ୍ଷନ୍ପୁରୁଷସ୍; ତଂ ଵାଏତମିନ୍ଧଁ ସନ୍ତମିନ୍ଦ୍ର ଇତ୍ଯ୍ ଆଚକ୍ଷତେ ପରୋକ୍ଷେଣୈଵ; ପରୋକ୍ଷପ୍ରିଯା ଇଵ ହିଦେଵାଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଦ୍ଵିଷଃ
ସେ କହିଲେ, "ଏହି ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଦକ୍ଷିଣ ଆଖିରେ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ 'ଇନ୍ଧ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ 'ଇନ୍ଦ୍ର' ବୋଲି କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେହି ନାମଟି ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ନୁହେଁ, ଅପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ। କାରଣ, ଦେବତାମାନେ ଅପରୋକ୍ଷକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି, ସିଧାସଳଖ କଥାକୁ ତାଙ୍କର ରୁଚି ନାହିଁ।"
ଅଥୈତଦ୍ଵାମେଽକ୍ଷିଣି . ପୁରୁଷରୂପମ୍ ଏଷାସ୍ଯ ପତ୍ନୀ ଵିରାଟ୍, ତଯୋରେଷସଁସ୍ତାଵୋଯଏଷୋଽନ୍ତର୍ହୃଦଯ ଆକାଶୋ॥ ଅଥୈନଯୋରେତଦନ୍ନଂ ଯଏଷୋଽନ୍ତର୍ହୃଦଯେ ଲୋହିତପିଣ୍ଡୋ॥ ଅଥୈନଯୋରେତତ୍ପ୍ରାଵରଣଂ ଯଦେତଦନ୍ତର୍ହୃଦଯେ ଜାଲକମିଵାଥୈନଯୋରେଷାସୃତିଃ ସତୀ . ସଂଚରଣୀ ଯୈଷାହୃଦଯାଦୂର୍ଧ୍ଵାନାଡ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚରତି
ତାଵାଅସ୍ଯୈତାହିତାନାମ ନାଡ୍ଯୋଯଥ କେଶଃ ସହସ୍ରଧାଭିନ୍ନ .\^ ଏତାଭିର୍ଵାଏତମ୍ ଆସ୍ରଵଦାସ୍ରଵତି; ତସ୍ମାଦେଷପ୍ରଵିଵିକ୍ତାହାରତର ଇଵ ଭଵତ୍ଯସ୍ମାଚ୍ଛାରୀରାଦାତ୍ମନଃ
ହୃଦୟର ଏହି ନାଳୀଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଅନେକ, କେଶ ପରି ହଜାର ଭାଗକୁ ଭାଗିଯାଇଛି। ଏହି ନାଳୀମାନେ ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି ଏବଂ ବାହାରକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଏହି ଶରୀରରୁ ବାହାରିଯାଏ, ସେ ଖାଦ୍ୟବିହୀନ ହୋଇଯିବା ପରି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ।
ତସ୍ଯ ଵାଏତସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ . ॥. ପ୍ରାଚୀ ଦିକ୍ପ୍ରାଙ୍ଚଃ ପ୍ରାଣା, ଦକ୍ଷିଣା ଦିଗ୍ଦକ୍ଷିଣାଃ ପ୍ରାଣାଃ, ପ୍ରତୀଚୀ ଦିକ୍ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଚଃ ପ୍ରାଣା, ଉଦୀଚୀ ଦିଗୁଦଙ୍ଚଃ ପ୍ରାଣା, ଊର୍ଧ୍ଵାଦିଗୂର୍ଧ୍ଵାଃ ପ୍ରାଣା, ଅଵାଚୀ ଦିଗଵାଙ୍ଚଃ ପ୍ରାଣାଃ, ସର୍ଵା ଦିଶଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରାଣାଃ
ସେଇ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗ ପ୍ରାଣବାୟୁ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ। ପୂର୍ବ ଦିଗ ପୂର୍ବ ପ୍ରାଣ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାଣ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ପଶ୍ଚିମ ପ୍ରାଣ, ଉତ୍ତର ଦିଗ ଉତ୍ତର ପ୍ରାଣ, ଉପର ଦିଗ ଉପର ପ୍ରାଣ, ତଳ ଦିଗ ତଳ ପ୍ରାଣ; ସମସ୍ତ ଦିଗ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ।
3-4 9-10 ରେତସ ଇତି ମାଵୋଚତଃ ଜୀଵତସ୍ ତତ୍ପ୍ରଜାଯତେ; ଜାତଏଵନଜାଯତେ, କୋନ୍ଵେନଂ ଜନଯେତ୍ପୁନଃ ଧାନାରୁହ . ଵୈଵୃକ୍ଷୋ ଅନ୍ଯତଃ ~ ପ୍ରେତ୍ଯ ସମ୍ଭଵୋ॥ ଯତ୍ସମୂଲମୁଦ୍ଵୃହେଯୁର୍ \^ ଵୃକ୍ଷଂ, ନପୁନରାଭଵେଦ୍; ମର୍ତ୍ଯଃ ସ୍ଵିନ୍ମୃତ୍ଯୁନା ଵୃକ୍ଣଃ କସ୍ମାନ୍ମୂଲାତ୍ପ୍ରରୋହତି॥ ଵିଜ୍ଞାନମାନନ୍ଦଂ ବ୍ରହ୍ମ, ରାତେର୍ ଦାତୁଃ, ପରାଯଣଂ ତିଷ୍ଠମାନସ୍ଯ ତଦ୍ଵିଦ ଇତି॥ 4 1 = 14.6.10?? =
ଏହାକୁ ବୀଜରୁ ହୁଏ ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବନ ଅଛି, ସେଠାରୁ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କିଏ ପୁଣି ତାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇପାରିବ? ଯେପରି ଏକ ଗଛ ଅନ୍ୟ ମୂଳରୁ ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଣିଷର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଏହିପରି। ଯଦି ଗଛକୁ ମୂଳ ସହିତ ଉଖାଡ଼ିଦିଆଯାଏ, ତେବେ ସେ ପୁଣି ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହିପରି, ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ହେଲେ, ସେ କେଉଁ ମୂଳରୁ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇପାରିବ? ଜ୍ଞାନ, ଆନନ୍ଦ, ବ୍ରହ୍ମ—ଏହିଅଟି ହେଉଛି ବୀଜ ଦାତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ଥିର ରହିଛନ୍ତି, ସେଠି ଶେଷ ଗତି; ଏହିକଥାକୁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଜାଣନ୍ତି।
ତୁମେ କହ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ତାହାର ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି ଆକାଶ, ଭିତି ହେଉଛି ପ୍ରେମ; ଏହାକୁ ପ୍ରେମ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କର। ପ୍ରେମ କହିଲେ କ'ଣ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ? ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ଶ୍ୱାସ ହିଁ, ରାଜା। ଶ୍ୱାସ ପାଇଁ ଲୋକ ଯଜ୍ଞ କରେ, ଦାନ ନେଇଥାଏ; ମୃତ୍ୟୁ ଭୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ୱାସ ପାଇଁ କାମ କରେ। ଶ୍ୱାସ ହିଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ଶ୍ୱାସ କେବେ ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।"
ସଵୈନୋ ବ୍ରୂହି, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଵାଗେଵାଯତନମ୍ ଆକାଶଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ପ୍ରଜ୍ଞେତ୍ଯ୍ ଏନଦୁପାସୀତ॥ କାପ୍ରଜ୍ଞତା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଵାଗେଵ, ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚ; ଵାଚାଵୈ, ସମ୍ରାଡ୍, ବନ୍ଧୁଃ ପ୍ରଜ୍ଞାଯତ; ଋଗ୍ଵେଦୋଯଜୁର୍ଵେଦଃ ସାମଵେଦୋଽଥର୍ଵାଙ୍ଗିରସ ଇତିହାସଃ ପୁରାଣଂ ଵିଦ୍ଯାଉପନିଷଦଃ ଶ୍ଲୋକାଃ ସୂତ୍ରାଣ୍ଯନୁଵ୍ଯାଖ୍ଯାନାନି ଵ୍ଯାଖ୍ଯାନାନି . . ଵାଚୈଵ, ସଂରାଟ୍, ପ୍ରଜ୍ଞାଯନ୍ତେ; ଵାଗ୍ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ; ନୈନଂ ଵାଗ୍ଜହାତି, ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏନଂ ଭୂତାନ୍ଯଭିକ୍ଷରନ୍ତି
ତେବେ ତୁମେ କହ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ବାକ୍ର ନିବାସ ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ଆକାଶ, ଏହାର ଆଧାର ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ; ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର। କଣ ଏହି ଜ୍ଞାନ? ରାଜା, ବାକ୍ ହିଁ ଏହି ଜ୍ଞାନ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ। ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ନିଜର ଆତ୍ମୀୟକୁ ଚିହ୍ନିଥାଏ; ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଅଥର୍ବବେଦ, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ଶିକ୍ଷା, ଉପନିଷଦ, ଶ୍ଲୋକ, ସୂତ୍ର, ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ ଅନୁବ୍ୟାଖ୍ୟା—ସବୁ ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ। ବାକ୍ ହିଁ, ରାଜା, ପରମ ବ୍ରହ୍ମା। ବାକ୍ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
ତୁମେ କହ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ଏହାର ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି ଆଖି, ଏହାର ଭିତି ହେଉଛି ଆକାଶ; ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କର। ସତ୍ୟ କ’ଣ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ? ଆଖି ହିଁ, ରାଜା, ସେଇପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଆଖି ଦ୍ୱାରା, ରାଜା, ଲୋକେ କହନ୍ତି—‘ମୁଁ ଦେଖିଛି’; ଯେତେବେଳେ କହାଯାଏ ‘ମୁଁ ଦେଖିଲି’, ଏହିଠାରେ ସତ୍ୟ ଅଛି। ଆଖି, ରାଜା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ; ଆଖି କେବେ ତା’କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
ତୁମେ କହ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। କାନ୍ ହେଉଛି ଆଶ୍ରୟ, ଆକାଶ ହେଉଛି ଭିତି—ଏହାକୁ ଅନନ୍ତ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଅନନ୍ତତା କ’ଣ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ? ଦିଗ୍ମାନେ ହିଁ, ରାଜା, ସେଇପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ତେଣୁ ରାଜା, ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଯିବାଯିବି, ତା’ର ଶେଷ ମିଳେନାହିଁ; ଦିଗ୍ମାନେ ଅନନ୍ତ, କାନ୍ ମଧ୍ୟ ଅନନ୍ତ। କାନ୍, ରାଜା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ; କାନ୍ କେବେ ତା’କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
ଏବେ ଆପଣ କହନ୍ତୁ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। "ମନ ହିଁ ଆଶ୍ରୟ, ଆକାଶ ଏହାର ଭିତି—ଏହାକୁ ଆନନ୍ଦ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।" "ଏହି ଆନନ୍ଦ କ'ଣ?" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ମନ ହିଁ, ରାଜନ। ମନ ସହିତ ମଣିଷ ଜଣେ ଜଣାଣୀଙ୍କୁ ନିକଟ କରେ, ତାହାର ଅନୁରୂପ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏହି ହେଉଛି ଆନନ୍ଦ। ମନ ହିଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ମନ କେବେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।"
ସଵୈନୋ ବ୍ରୂହି, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ହୃଦଯମେଵାଯତନମ୍ ଆକାଶଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା; ସ୍ଥିତିରିତ୍ଯ୍ ଏନଦୁପାସୀତ॥ କାସ୍ଥିତିତା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ହୃଦଯମେଵ, ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚ; ହୃଦଯଂ ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ସର୍ଵେଷାଂ ଭୂତାନାମାଯତନଁ; ହୃଦଯଂ ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ସର୍ଵେଷାଂ ଭୂତାନାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ହୃଦଯେ ହ୍ଯ୍ ଏଵ, ସମ୍ରାଟ୍, ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାନି ଭଵନ୍ତି; ହୃଦଯଂ ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ; ନୈନଁ ହୃଦଯଂ ଜହାତି, ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏନଂ ଭୂତାନ୍ଯଭିକ୍ଷରନ୍ତି
ଏବେ ଆପଣ କହନ୍ତୁ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। 'ହୃଦୟ ହେଉଛି ଆଶ୍ରୟ, ଆକାଶ ହେଉଛି ଏହାର ଆଧାର—ଏହିପରି ଏହାକୁ ନିଶ୍ଚଳତା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।' ଏହି ନିଶ୍ଚଳତା କଣ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ? 'ହୃଦୟ ନିଜେ, ରାଜା,' ସେ କହିଲେ। 'ହୃଦୟ, ରାଜା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ; ହୃଦୟ, ରାଜା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆଧାର; ନିଶ୍ଚୟ, ରାଜା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ହୃଦୟ, ରାଜା, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ହୃଦୟ କେବେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡେ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
ଅଥ ହ ଜନକୋ ଵୈଦେହଃ କୂର୍ଚାଦୁପାଵସର୍ପନ୍ନୁଵାଚଃ ନମସ୍ ତେ ॥ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯାନୁ ମା ଶାଧୀତି॥ ସହୋଵାଚଃ ଯଥା ଵୈ, ସମ୍ରାଡ୍, ମହାନ୍ତମଧ୍ଵାନମେଷ୍ଯନ୍ରଥଂ ଵା ନାଵଂ ଵା ସମାଦଦୀତୈଵମେଵୈତାଭିରୁପନିଷଦ୍ଭିଃ ସମାହିତାତ୍ମାସି ଏଵଂ ଵୃନ୍ଦାରକ ଆଢ୍ଯଃ ସନ୍ନଧୀତଵେଦ ଉକ୍ତୋପନିଷତ୍କ ଇତୋଵିମୁଚ୍ଯମାନଃ କ୍ଵଗମିଷ୍ଯସୀତି॥ ନାହଂ ତଦ୍ ଭଗଵନ୍ ଵେଦ ଯତ୍ର ଗମିଷ୍ଯାମୀତି॥ ଅଥ ଵୈତେଽହଂ ତଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯତ୍ର ଗମିଷ୍ଯସୀତି॥ ବ୍ରଵୀତୁ ଭଗଵାନିତି
ତାପରେ ଜନକ ବୈଦେହ ତାଙ୍କ ଆସନରୁ ଉଠି ଆସି କହିଲେ: 'ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର! ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ମୋତେ ହରିବେ ନାହିଁ।' ସେ କହିଲେ: 'ଯେପରି ଜଣେ ବଡ଼ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ରଥ କିମ୍ବା ନୌକା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ, ସେପରି ଏହି ଉପନିଷଦଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଆପଣ ନିଜକୁ ସାଜାଇଛନ୍ତି। ଏହିପରି, ଧନୀ ବୃନ୍ଦାରକ, ବେଦ ପଢ଼ି ଉପନିଷଦ କହି, ଏଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, କେଉଁଠି ଯିବେ?' 'ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ, କେଉଁଠି ଯିବି।' 'ତେବେ ମୁଁ କହିଦେବି କେଉଁଠି ଯିବେ।' 'ପ୍ରଭୁ କହନ୍ତୁ।'
ଏବେ, ବାମ ଆଖିରେ ଏକ ପୁରୁଷର ଆକୃତି ଅଛି—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ତାଙ୍କର ଜୀବନ ସଙ୍ଗିନୀ ବିରାଟ୍। ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ମିଳନ ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ହୃଦୟ ଭିତରର ଖାଲି ସ୍ଥାନ। ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ହେଉଛି ହୃଦୟ ଭିତରର ଲାଲ ରକ୍ତ ଗଠା। ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କୁ ଢାକିଥିବା ହେଉଛି ହୃଦୟ ଭିତରର ଜାଲି ପରି ଏକ ଜାଲିଆ ଗଠନ। ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ଚଳାଚଳ ପଥ ହେଉଛି ହୃଦୟରୁ ଉପରକୁ ଯାଉଥିବା ନାଳୀ।