ହାକଲ୍ଯେତି ହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ ତ୍ଵାଁ ସ୍ଵିଦିମେବ୍ରାହ୍ମଣାଅଙ୍ଗାରାଵକ୍ଷଯଣମକ୍ରତା୩ ଇତି
ହାକଲ୍ୟ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୁମକୁ ମୋ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିର ଏକ ଅନ୍ଗାର ଢେର କରିଦେଇଛନ୍ତି।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ ହାକଲ୍ଯୋ, ଯଦିଦଂ କୁରୁପଙ୍ଚାଲାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମନାନତ୍ଯଵାଦୀଃ, କିଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵିଦ୍ଵାନିତି॥ ଦିଶୋ ଵେଦ ସଦେଵାଃ ସପ୍ରତିଷ୍ଠା ଇତି॥ ଯଦ୍ଦିଶୋ ଵେତ୍ଥ ସଦେଵାଃ ସପ୍ରତିଷ୍ଠାଃ,
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ହାକଲ୍ୟ କହିଲେ, ତୁମେ କୁରୁ ଓ ପଞ୍ଚାଳ ଦେଶର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଯୁକ୍ତି ଦେଇଛ, ତେବେ କହ, କ'ଣ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ? ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ କି? — ସେ ଦିଗମାନେ, ସେଥିରେ ଥିବା ଦେବତାମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଆଧାରକୁ ଜାଣେ। ଯଦି ତୁମେ ଏହି ଦିଗମାନେ, ସେଥିରେ ଥିବା ଦେବତାମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଆଧାରକୁ ଜାଣ, —
କିଂଦେଵତୋଽସ୍ଯାଂ ପ୍ରାଚ୍ଯାଂ ଦିଶ୍ଯସୀତି॥ ଆଦିତ୍ଯଦେଵତ ଇତି॥ ସଆଦିତ୍ଯଃ କସ୍ମିନ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଇତି॥ ଚକ୍ଷୁଷୀତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁଚକ୍ଷୁଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ ଭଵତୀତି . ରୂପେଷ୍ଵିତି; ଚକ୍ଷୁଷା ହିରୂପାଣି ପଶ୍ଯତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁରୂପାଣି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାନି ଭଵନ୍ତୀତି . ହୃଦଯ ଇତି ହୋଵାଚ; ହୃଦଯେନ ହିରୂପାଣି ଜାନାତି, ହୃଦଯେ ହ୍ଯ୍ ଏଵରୂପାଣି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାନି ଭଵନ୍ତୀତି॥ ଏଵମେଵୈତଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ
ପୂର୍ବ ଦିଗର ଦେବତା କିଏ? — ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଦେବତା। ସୂର୍ଯ୍ୟ କେଉଁଠି ଅଛି? — ଆଖିରେ। ଆଖି କେଉଁଠି ଅଛି? — ରୂପରେ; କାରଣ ଆଖି ଦ୍ୱାରା ରୂପକୁ ଦେଖାଯାଏ। ରୂପ କେଉଁଠି ଅଛି? — ହୃଦୟରେ; କାରଣ ହୃଦୟ ଦ୍ୱାରା ରୂପକୁ ଜାଣାଯାଏ, ଏବଂ ରୂପମାନେ ହୃଦୟରେ ଅଛନ୍ତି। — ଏହିପରି ଠିକ୍ କହିଛ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।
କିଂଦେଵତୋଽସ୍ଯାଂ ଦକ୍ଷିଣାଯାଂ ଦିଶ୍ଯସୀତି॥ ଯମଦେଵତ ଇତି॥ ସଯମଃ କସ୍ମିନ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଇତି॥ . . ଦକ୍ଷିଣାଯାମିତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁଦକ୍ଷିଣା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ଭଵତୀତି . ଶ୍ରଦ୍ଧାଯାମିତି; ଯଦାହ୍ଯ୍ ଏଵଶ୍ରଦ୍ଧତ୍ତେ, ଅଥ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦଦାତି; ଶ୍ରଦ୍ଧାଯାଁ ହ୍ଯ୍ ଏଵଦକ୍ଷିଣା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ଭଵତୀତି . କସ୍ମିନ୍ନୁଶ୍ରଦ୍ଧାପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ଭଵତୀତି . ହୃଦଯ ଇତି ହୋଵାଚ; ହୃଦଯେନ ହିଶ୍ରଦ୍ଧତ୍ତେ ହୃଦଯେ ହ୍ଯ୍ ଏଵଶ୍ରଦ୍ଧାପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ! ଭଵତୀତି॥ ଏଵମେଵୈତଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଦେବତା କିଏ? — ଯମ ହେଉଛନ୍ତି ଦେବତା। ଯମ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? — ଦାନରେ। ଦାନ କେଉଁଠି ଅଛି? — ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ; କାରଣ ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଦାନ ହୁଏ। ଦାନ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅଛି। ଶ୍ରଦ୍ଧା କେଉଁଠି ଅଛି? — ହୃଦୟରେ; କାରଣ ହୃଦୟ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରଦ୍ଧା ହୁଏ, ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ହୃଦୟରେ ଅଛି। — ଏହିପରି ଠିକ୍ କହିଛ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।
କିଂଦେଵତୋଽସ୍ଯାଂ ପ୍ରତୀଚ୍ଯାଂ ଦିଶ୍ଯସୀତି॥ ଵରୁଣଦେଵତ ଇତି॥ ସଵରୁଣଃ କସ୍ମିନ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଇତି॥ ଅପ୍ସ୍ଵିତି॥ କସ୍ମିନ୍ନ୍ଵାପଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ଭଵନ୍ତୀତି . ରେତସୀତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁରେତଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ ଭଵତୀତି . ହୃଦଯ, ଇତି . ତସ୍ମାଦପି ପ୍ରତିରୂପଂ ଜାତମାହୁଃ ହୃଦଯାଦିଵ ସୃପ୍ତୋ, ହୃଦଯାଦିଵ ନିର୍ମିତ ଇତି; ହୃଦଯେ ହ୍ଯ୍ ଏଵରେତଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ ଭଵତୀତି॥ ଏଵମେଵୈତଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ
କିଂଦେଵତୋଽସ୍ଯାଂ ଧ୍ରୁଵାଯାଂ ଦିଶ୍ଯସୀତି॥ ଅଗ୍ନିଦେଵତ ଇତି॥ ସୋଽଗ୍ନିଃ କସ୍ମିନ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତୋ ଭଵତୀତି . ଵାଚୀତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁଵାକ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ଭଵତୀତି . ମନସୀତି \^ କସ୍ମିନ୍ନୁମନସ୍ \^ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ ଭଵତୀତି .
ଉପର ଦିଗର ଦେବତା କିଏ? ଉପର ଦିଗର ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ଅଗ୍ନି। ଅଗ୍ନି କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ? ଅଗ୍ନି କଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ। କଥା କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ? କଥା ମନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ମନ କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ?
ଅହଲ୍ଲିକେତି ହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋ, ଯତ୍ରୈତଦନ୍ଯତ୍ରାସ୍ମନ୍ମନ୍ଯାସୈ॥ ଯତ୍ରୈତଦ୍ ଅନ୍ଯତ୍ରାସ୍ମତ୍ସ୍ଯାଚ୍, ଛ୍ଵାନୋ ଵୈନଦଦ୍ଯୁଃ ଵଯାଁସି ଵୈନଦ୍ଵିମଥ୍ନୀରନ୍ନିତି
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, ଅହଲ୍ଲିକ, ଯଦି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଆମେ ଯେଉଁଠି ଅଛୁ, ସେଠାଠାରୁ ଅନ୍ୟଠାରେ ମିଳୁଥାନ୍ତା, ତେବେ କୁକୁରମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଇଥାନ୍ତେ, ପକ୍ଷୀମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଇଥାନ୍ତେ।
କସ୍ମିନ୍ନୁତ୍ଵଂ ଚାତ୍ମାଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତୌ ! ସ୍ଥ ଇତି॥ ପ୍ରାଣଇତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁପ୍ରାଣଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଇତି॥ ଅପାନଇତି॥ କସ୍ମିନ୍ନ୍ଵପାନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଇତି॥ ଵ୍ଯାନଇତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁଵ୍ଯାନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଇତି॥ ଉଦାନଇତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୂଦାନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଇତି॥ ସମାନଇତି
ତୁମେ ଏବଂ ଆତ୍ମା କେଉଁଠି ଭିତି କରି ଅଛ? — ପ୍ରାଣରେ। ପ୍ରାଣ କେଉଁଠି ଭିତି କରି ଅଛି? — ଅପାନରେ। ଅପାନ କେଉଁଠି ଭିତି କରି ଅଛି? — ବ୍ୟାନରେ। ବ୍ୟାନ କେଉଁଠି ଭିତି କରି ଅଛି? — ଉଦାନରେ। ଉଦାନ କେଉଁଠି ଭିତି କରି ଅଛି? — ସମାନରେ।
ଅଥ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋ ହୋଵାଚ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଭଗଵନ୍ତୋ, ଯୋଵଃ କାମଯତେ, ସମା ପୃଚ୍ଛତୁ, ସର୍ଵେ ଵା ମା ପୃଚ୍ଛତ; ଯୋଵଃ କାମଯତେ, ତଂ ଵଃ ପୃଚ୍ଛାମି, ସର୍ଵାନ୍ଵା ଵଃ ପୃଚ୍ଛାମୀତି॥ ତେହ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଦଧୃଷୁଃ
ତେବେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, 'ମହାନ୍ଭାଗ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯିଏ ଚାହେ, ପଚାରନ୍ତୁ; କିମ୍ବା ସମସ୍ତେ ପଚାରନ୍ତୁ। ଯିଏ ଚାହେ, ମୁଁ ସେଠାରେ ପଚାରିବି; କିମ୍ବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପଚାରିବି।' କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆଗେଇ ପଚାରିବାକୁ ଭୟ କଲେ।
ତାନ୍ହୈତୈଃ ଶ୍ଲୋକୈଃ ପପ୍ରଚ୍ଛଃ ଯଥା ଵୃକ୍ଷୋଵନସ୍ପତିଃ ତଥୈଵପୁରୁଷୋଽମୃଷାଃ ତସ୍ଯ ପର୍ଣାନି ଲୋମାନି ତ୍ଵଗସ୍ଯୋତ୍ପାଟିକା ବହିଃ
ସେ ଏହି ଶ୍ଲୋକମାନେ ସହିତ ପଚାରିଲେ: ଯେପରି ଗଛ ଅଟବାର ଗଛ, ସେପରି ମନୁଷ୍ୟ ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ; ତାଙ୍କର ଲୋମ ଗଛର ପତ୍ର, ତାଙ୍କର ବାହାର ଚର୍ମ ଗଛର ଛାଲ।
ତ୍ଵଚଏଵାସ୍ଯ ରୁଧିରଂ ପ୍ରସ୍ଯନ୍ଦି ତ୍ଵଚଉତ୍ପଟସ୍; ତସ୍ମାତ୍ତଦାତୁନ୍ନାତ୍ \^ ପ୍ରୈତି, ରସୋ ଵୃକ୍ଷାଦିଵାହତାତ୍
ତାଙ୍କର ଚର୍ମରୁ ରକ୍ତ ଝରିବା ଆରମ୍ଭ କରେ; ଏହିପରି, ଚର୍ମ କଟିଲେ ଯେପରି ସାର ଝରିଯାଏ, ଗଛକୁ କ୍ଷତ କଲେ ଯେପରି ରସ ଝରିଯାଏ, ସେହିପରି ରକ୍ତ ବାହାରିଯାଏ।
ମାଁସାନ୍ଯସ୍ଯ ଶକରାଣି, କିନାଟଁ ସ୍ନାଵ, ତତ୍ସ୍ଥିରମ୍; ଅସ୍ଥୀନ୍ଯନ୍ତରତୋ ଦାରୁଣି, ମଜ୍ଜାମଜ୍ଜୋପମାକୃତା
ତାଙ୍କର ମାଂସ ହେଉଛି ଗଛର ଗୁଦି, ତାଙ୍କର ସନ୍ଧିବନ୍ଧନୀ ହେଉଛି ତାନିବା ତାର, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ କରିରଖେ। ତାଙ୍କର ହାଡ଼ ହେଉଛି ଗଛର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା କଠ, ଏବଂ ମଜ୍ଜା ହେଉଛି ଗଛର ଗୁଡିକୁ ମନେପକାଏ।
ଯଦ୍ଵୃକ୍ଷୋଵୃକ୍ଣୋରୋହତି ମୂଲାନ୍ନଵତରଃ ପୁନଃ ମର୍ତ୍ଯଃ ସ୍ଵିନ୍ମୃତ୍ଯୁନା ଵୃକ୍ଣଃ କସ୍ମାନ୍ମୂଲାତ୍ପ୍ରରୋହତି
ଯେପରି ଗଛ କଟିଦେଲେ ମୂଳରୁ ପୁଣି ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ, ସେପରି ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ହେଲେ, ସେ କେଉଁ ମୂଳରୁ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ?
ଜନକୋହ ଵୈଦେହ ଆସାଂ ଚକ୍ରେ॥ ଅଥ ହ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ ଆଵଵ୍ରାଜ॥ ସହୋଵାଚ ଜନକୋଵୈଦେହୋ . ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, କିମର୍ଥମଚାରୀଃ, ପଶୂନିଚ୍ଛନଣ୍ଵନ୍ତାନୀତି॥ ଉଭଯମେଵ, ସଁରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚ
ତାପରେ ଜନକ ବୈଦେହ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ଏହିବେଳେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଆସିଲେ। ଜନକ ବୈଦେହ ପଚାରିଲେ, "ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ତୁମେ କାହିଁକି ଆସିଛ? ଗାଁ ଚାହିଁ ଆସିଛ କି ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ?" ସେ କହିଲେ, "ରାଜା, ଦୁହେଁ ପାଇଁ।"
. . \^. ଅବ୍ରଵୀନ୍ମ ଊଦଙ୍କଃ ହୌଲ୍ଵାଯନଃ ପ୍ରାଣୋଵୈବ୍ରହ୍ମେତି॥ ଯଥା ମାତୃମାନ୍ପିତୃମାନାଚାର୍ଯଵାନ୍ବ୍ରୂଯାତ୍ ତଥା ତଚ୍ଛୌଲ୍ଵାଯନୋ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ପ୍ରାଣୋଵୈବ୍ରହ୍ମେତି, ଅପ୍ରାଣତୋ ହିକିଁ ସ୍ଯାଦିତି॥ ଅବ୍ରଵୀତ୍ତୁତେ ତସ୍ଯାଯତନଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ॥ ନମେଽବ୍ରଵୀଦିତି॥ ଏକପାଦ୍ଵାଏତତ୍ ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି
ଉଦଙ୍କ ହୌଲ୍ବାୟନ ମୋତେ କହିଥିଲେ, "ଶ୍ୱାସ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ।" ଯେପରି ଜଣେ ମା, ବାପା ଓ ଗୁରୁ ଥିବା ଲୋକ କହେ, ସେପରି ହୌଲ୍ବାୟନ କହିଥିଲେ, "ଶ୍ୱାସ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ; ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି କିଛି ହେବ ନାହିଁ।" କିନ୍ତୁ ସେ ତାହାର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଭିତି କହିନଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, "ମୁଁ ଜାଣେନି।" ଏହା, ରାଜା, କେବଳ ଏକ ଅଂଶ।
ସଵୈନୋ ବ୍ରୂହି, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ସ ଏଵାଯତନମ୍ ଆକାଶଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ପ୍ରିଯମିତ୍ଯ୍ ଏନଦୁପାସୀତ॥ କାପ୍ରିଯତା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ପ୍ରାଣଏଵ, ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚ; ପ୍ରାଣସ୍ଯ ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, କାମାଯାଯାଜ୍ଯଂ ଯାଜଯତି ଅପ୍ରତିଗୃହ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣାତି ଅପି ତତ୍ର ଵଧାଶଙ୍ଗା \^ ଭଵତି, ଯାଂ ଦିଶମେତି ପ୍ରାଣସ୍ଯୈଵ, ସମ୍ରାଟ୍, କାମାଯ; ପ୍ରାଣୋଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ॥ ନୈନଂ ପ୍ରାଣୋଜହାତି, ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏନଂ ଭୂତାନ୍ଯଭିକ୍ଷରନ୍ତି
ଦେଵୋଭୂତ୍ଵାଦେଵାନପ୍ଯେତି, ଯଏଵଂ ଵିଦ୍ଵାନେତଦୁପାସ୍ତେ॥ ହସ୍ତ୍ଯ୍\. ସହସ୍ରଂ ଦଦାମୀତି ହୋଵାଚ ଜନକୋଵୈଦେହହ୍॥ ସହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ ପିତାମେଽମନ୍ଯତ, ନାନନୁଶିଷ୍ଯ ହରେତେତି॥ କଏଵତେ କିମବ୍ରଵୀଦିତି . \`॥.
ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଦେବତା ହୋଇ ଦେବତାମାନେ ପାଉଛି। ଜନକ ବୈଦେହ କହିଲେ, "ମୁଁ ହଜାରଟି ଗାଁ ଦେବି।" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ମୋ ବାପା ଭାବିଥିଲେ, 'ଶିଖାଇ ନଦେଇ କିଛି ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।' ସେ କଣ କହିଥିଲେ?"
. .\^. ଅବ୍ରଵୀନ୍ମେ ଜିତ୍ଵା ହୈଲିନୋ ଵାଗ୍ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି॥ ଯଥା ମାତୃମାନ୍ପିତୃମାନାଚାର୍ଯଵାନ୍ବ୍ରୂଯାତ୍ ତଥା ତଚ୍ଛୈଲିନୋ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଵାଗ୍ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି ଅଵଦତୋ ହିକିଁ ସ୍ଯାଦିତି॥ ଅବ୍ରଵୀତ୍ତୁତେ ତସ୍ଯାଯତନଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ॥ ନମେଽବ୍ରଵୀଦିତି॥ ଏକପାଦ୍ଵାଏତତ୍ ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି
ହେଲିନଙ୍କୁ ଜିତିଥିବା ପରେ ସେ ମୋତେ କହିଲେ: 'ବାକ୍ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା।' ଯେପରି ଜଣେ ମାଆ, ବାପା ଓ ଗୁରୁ ଥିବା ଲୋକ କହିଥାଏ, ସେପରି ହେଲିନ କହିଲେ: 'ବାକ୍ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା, ବାକ୍ ଛଡ଼ା କିଛି ନଥାଏ।' କିନ୍ତୁ ସେ ମୋତେ ଏହାର ଆଧାର ଓ ନିବାସ ସ୍ଥାନ କହିଲେ ନାହିଁ। ସେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ।' ଏହା, ରାଜା, କେବଳ ଏକ ଅଂଶ।
ଦେଵୋଭୂତ୍ଵାଦେଵାନପ୍ଯେତି, ଯଏଵଂ ଵିଦ୍ଵାନେତଦୁପାସ୍ତେ॥ ହସ୍ତ୍ଯ୍\. ସହସ୍ରଂ ଦଦାମୀତି ହୋଵାଚ ଜନକୋଵୈଦେହଃ॥ ସହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ ପିତାମେଽମନ୍ଯତ, ନାନନୁଶିଷ୍ଯ ହରେତେତି॥ କଏଵତେ କିମବ୍ରଵୀଦିତି . \`॥.
ଯେଉଁଠି ବ୍ୟକ୍ତି ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେ ଦେବତା ହୋଇ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଜନକ ବୈଦେହ କହିଲେ: 'ମୁଁ ହଜାରଟି ଗାଈ ଦେବି।' ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: 'ମୋ ବାପା ଭାବିଥିଲେ, ଶିକ୍ଷା ଦେଇନାହିଁ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।' ସେ କଣ କହିଥିଲେ?
. .\^. ଅବ୍ରଵୀନ୍ମେ ବର୍କୁର୍ଵାର୍ଷ୍ଣଶ୍: ଚକ୍ଷୁର୍ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି॥ ଯଥା ମାତୃମାନ୍ପିତୃମାନାଚାର୍ଯଵାନ୍ବ୍ରୂଯାତ୍ ତଥା ତଦ୍ଵାର୍ଷ୍ଣୋଽବ୍ରଵୀଚ୍: ଚକ୍ଷୁର୍ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି ଅପଶ୍ଯତୋ ହିକିଁ ସ୍ଯାଦିତି॥ ଅବ୍ରଵୀତ୍ତୁତେ ତସ୍ଯାଯତନଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ॥ ନମେଽବ୍ରଵୀଦିତି॥ ଏକପାଦ୍ଵାଏତତ୍ ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି
ବର୍କୁ ବାର୍ଷ୍ଣ କହିଲେ: 'ଚକ୍ଷୁ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା।' ଯେପରି ଜଣେ ମାଆ, ବାପା ଓ ଗୁରୁ ଥିବା ଲୋକ କହିଥାଏ, ସେପରି ବାର୍ଷ୍ଣ କହିଲେ: 'ଚକ୍ଷୁ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା, ଦେଖିବା ଛଡ଼ା କିଛି ନଥାଏ।' କିନ୍ତୁ ସେ ଏହାର ନିବାସ ସ୍ଥାନ ଓ ଆଧାର କହିଲେ ନାହିଁ। ସେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ।' ଏହା, ରାଜା, କେବଳ ଏକ ଅଂଶ।
ସଵୈନୋ ବ୍ରୂହି, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଚକ୍ଷୁରେଵାଯତନମ୍ ଆକାଶଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ସତ୍ଯମିତ୍ଯ୍ ଏତଦୁପାସୀତ॥ କାସତ୍ଯତା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଚକ୍ଷୁରେଵ, ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚ; ଚକ୍ଷୁଷା ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ପଶ୍ଯନ୍ତମାହୁଃ ଅଦ୍ରାକ୍ଷୀରିତି॥ ସଆହାଦ୍ରାକ୍ଷମିତି, ତତ୍ସତ୍ଯଂ ଭଵତି; ଚକ୍ଷୁର୍ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ; ନୈନମ୍ଚକ୍ଷୁର୍ଜହାତି, ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏନଂ ଭୂତାନ୍ଯଭିକ୍ଷରନ୍ତି
ଦେଵୋଭୂତ୍ଵାଦେଵାନପ୍ଯେତି, ଯଏଵଂ ଵିଦ୍ଵାନେତଦୁପାସ୍ତେ॥ ହସ୍ତ୍ଯ୍\. ସହସ୍ରଂ ଦଦାମୀତି ହୋଵାଚ ଜନକୋଵୈଦେହଃ॥ ସହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ ପିତାମେଽମନ୍ଯତ, ନାନନୁଶିଷ୍ଯ ହରେତେତି॥ କଏଵତେ କିମବ୍ରଵୀଦିତି . \`॥.
ଯେଉଁଠି ବ୍ୟକ୍ତି ଏଭଳି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଦେବତା ହେଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ମୁଁ ହଜାରଟି ଗାଈ ଦେବି, ବୋଲି ଜନକ ବିଦେହ ରାଜା କହିଲେ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: ମୋ ବାପା ଭାବିଥିଲେ—‘ଅନୁଶାସନ ଦେଇନାହିଁ ତା’କୁ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।’ ସେ କ’ଣ କହିଥିଲେ?
. . \^. ଅବ୍ରଵୀନ୍ମେ ଗର୍ଦଭୀଵିପୀତୋ ଭାରଦ୍ଵାଜଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି; ଯଥା ମାତୃମାନ୍ପିତୃମାନାଚାର୍ଯଵାନ୍ବ୍ରୂଯାତ୍ ତଥା ତଦ୍ଭାରଦ୍ଵାଜୋଽବ୍ରଵୀଚ୍: ଛ୍ରୋତ୍ରଂ ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି ଅଶୃଣ୍ଵତୋ ହିକିଁ ସ୍ଯାଦିତି॥ ଅବ୍ରଵୀତ୍ତୁତେ ତସ୍ଯାଯତନଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ॥ ନମେଽବ୍ରଵୀଦିତି॥ ଏକପାଦ୍ଵାଏତତ୍ ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି
ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଯିଏ ଗଧା ଦୁଧ ପିଇଥିଲେ, ସେ ମୋତେ କହିଥିଲେ: ‘କାନ୍ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ।’ ଯେପରି ମା, ବାପା କିମ୍ବା ଗୁରୁ କଥା କହନ୍ତି, ସେପରି ଭାରଦ୍ୱାଜ କହିଥିଲେ: ‘କାନ୍ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ; କାନ୍ ନଥିଲେ ଶୁଣିବା ନଥାଏ।’ ପରେ ତା’ର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଭିତି ବିଷୟରେ ପଚାରାଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଏହା, ରାଜା, କେବଳ ଏକ ଅଂଶ।
ସଵୈନୋ ବ୍ରୂହି, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଶ୍ରୋତ୍ରମେଵାଯତନମ୍ ଆକାଶଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନନ୍ତମିତ୍ଯ୍ ଏନଦୁପାସୀତ॥ କାନନ୍ତତା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଦିଶ ଏଵ, ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚ; ତସ୍ମାଦ୍ଵୈ, ସମ୍ରାଡ୍, . \` ଯାଂ କାଙ୍ଚ ଦିଶଂ ଗଚ୍ଛତି ନୈଵାସ୍ଯା ଅନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି ଅନନ୍ତାହିଦିଶଃ, ଶ୍ରୋତ୍ରଁ ହିଦିଶଃ , ସମ୍ରାଟ୍, . ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ॥ ନୈନଂ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଜହାତି, ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏନଂ ଭୂତାନ୍ଯଭିକ୍ଷରନ୍ତି
ଦେଵୋଭୂତ୍ଵାଦେଵାନପ୍ଯେତି, ଯଏଵଂ ଵିଦ୍ଵାନେତଦୁପାସ୍ତେ॥ ହସ୍ତ୍ଯ୍\. ସହସ୍ରଂ ଦଦାମୀତି, ହୋଵାଚ ଜନକୋଵୈଦେହଃ॥ ସହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ ପିତାମେଽମନ୍ଯତ, ନାନନୁଶିଷ୍ଯ ହରେତେତି॥ କଏଵତେ କିମବ୍ରଵୀଦିତି . \`॥.
ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣି ଏହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଦେବତ୍ୱ ପାଇଁ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ତେବେ ଜନକ ବୈଦେହ କହିଲେ, "ମୁଁ ହଜାରଟି ଗାଈ ଦେବି।" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ମୋ ବାପା ଭାବିଥିଲେ, ଶିକ୍ଷା ଦେଇନଥିଲେ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ତେବେ ସେ କ'ଣ କହିଥିଲେ?"
. . \^. ଅବ୍ରଵୀନ୍ମେ ଷତ୍ଯକାମୋ ଜାବାଲୋଃ ମନୋ ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି; ଯଥା ମାତୃମାନ୍ପିତୃମାନାଚାର୍ଯଵାନ୍ବ୍ରୂଯାତ୍ ତଥା ତତ୍ଷତ୍ଯକାମୋ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ମନୋ ଵୈବ୍ରହ୍ମେତି ଅମନସୋ ହିକିଁ ସ୍ଯାଦିତି॥ ଅବ୍ରଵୀତ୍ତୁତେ ତସ୍ଯାଯତନଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ॥ ନମେଽବ୍ରଵୀଦିତି॥ ଏକପାଦ୍ଵାଏତତ୍ ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି
ଶତ୍ୟକାମ ଜାବାଲ କହିଥିଲେ, "ମନ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ।" ଯେପରି ଜଣେ ମା, ବାପା କିମ୍ବା ଗୁରୁ ଭଳି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହନ୍ତି, ସେପରି ଶତ୍ୟକାମ କହିଥିଲେ, "ମନ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ। ମନ ନଥିଲେ, ମନ ନଥିବା ପରି ହେବ।" ପରେ ତାଙ୍କୁ ପଚାରାଗଲା, "ଏହାର ଆଶ୍ରୟ କ'ଉଁଠି?" କିନ୍ତୁ ସେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ରାଜା, ଏହା ଏହି ଶିକ୍ଷାର ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର।
ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ଦେବତା କିଏ? ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ବରୁଣ। ବରୁଣ କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ? ବରୁଣ ଜଳରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଜଳ କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ? ଜଳ ବୀଜରେ ଅବସ୍ଥିତ। ବୀଜ କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ? ବୀଜ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହିକାରଣରୁ ଲୋକେ କହନ୍ତି, 'ହୃଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ହୃଦୟରୁ ତିଆରି'। କାରଣ, ବୀଜ ନିଶ୍ଚୟ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହିପରି ଠିକ୍ କହିଛନ୍ତି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।
କିଂଦେଵତୋଽସ୍ଯାମୁଦୀଚ୍ଯାଂ ଦିଶ୍ଯସୀତି॥ ସୋମଦେଵତ ଇତି॥ ସସୋମଃ କସ୍ମିନ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଇତି॥ ଦୀକ୍ଷାଯାମିତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁଦିକ୍ଷାପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ଭଵତୀତି . ସତ୍ଯଇତି; ତସ୍ମାଦପି ଦୀକ୍ଷିତମାହୁଃ ସତ୍ଯଂ ଵଦେତି; ସତ୍ଯେହ୍ଯ୍ ଏଵଦୀକ୍ଷାପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ଭଵତୀତି . କସ୍ମିନ୍ନୁସତ୍ଯଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ଭଵତୀତି . ହୃଦଯେ ଇତି . ହୃଦଯେନ ହିସତ୍ଯଂ ଜାନାତି; ହୃଦଯେ ହ୍ଯ୍ ଏଵସତ୍ଯଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ ଭଵତୀତି॥ ଏଵମେଵୈତଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ
ଉତ୍ତର ଦିଗର ଦେବତା କିଏ? ଉତ୍ତର ଦିଗର ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ସୋମ। ସୋମ କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ? ସୋମ ଦୀକ୍ଷାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଦୀକ୍ଷା କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ? ଦୀକ୍ଷା ସତ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହିକାରଣରୁ ଦୀକ୍ଷିତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଲୋକେ କହନ୍ତି, 'ସେ ସତ୍ୟ କହେ'। କାରଣ, ଦୀକ୍ଷା ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସତ୍ୟ କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ? ସତ୍ୟ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ହୃଦୟ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣେ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହିପରି ଠିକ୍ କହିଛନ୍ତି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।
ସଏଷଃ ନେତି, ନେତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାଗୃହ୍ଯୋ, ନହିଗୃହ୍ଯତେ; ଅଶୀର୍ଯୋ, ନହିଶୀର୍ଯତେ; ଅସଙ୍ଗୋଽସିତୋ ନସଜ୍ଯତେ, ନଵ୍ଯଥତ ଇତ୍ଯ୍ ଅସିତୋ ନ ଵ୍ଯଥତେ, ଏତାନ୍ଯଷ୍ଟାଵାଯତନାନି ଅଷ୍ଟୌଲୋକା, . ଅଷ୍ଟୌପୁରୁଷାଃ॥ ସଯସ୍ ତାନ୍ପୁରୁଷାନ୍ଵ୍ଯୁଦୁହ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯୁହ୍ଯାତ୍ଯକ୍ରାମୀତ୍ ତଂ ତ୍ଵୌପନିଷଦଂ ପୁରୁଷଂ ପୃଚ୍ଛାମି॥ ତଂ ଚେନ୍ମେ ନଵିଵକ୍ଷ୍ଯସି, ମୂର୍ଧାତେ ଵିପତିଷ୍ଯତୀତି॥ ତଁ ହ ହାକଲ୍ଯସ୍ ନମେନେ . ତସ୍ଯ ହ ମୂର୍ଧାଵିପପାତ; ତସ୍ଯ ହାପ୍ଯନ୍ଯନ୍ମନ୍ଯମାନାଃ ପରିମୋଷିଣୋଽସ୍ଥିନ୍ଯପଜହ୍ରୁଃ .\`
ଏହି ଆତ୍ମା 'ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା ନୁହେଁ' — ଏଭଳି; ଏହାକୁ ଧରିହେବାକୁ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହାକୁ ଧରାଯାଏ ନାହିଁ; ଏହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହାକୁ କିଛି ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହା କାହା ସହିତ ଲଗା ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା କେବେ ଲଗେ ନାହିଁ; ଏହା ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହାକୁ କିଛି ଯନ୍ତ୍ରଣା ନାହିଁ। ଏହି ଅଠଟି ଆଶ୍ରୟ, ଅଠଟି ଜଗତ, ଅଠଟି ପୁରୁଷ। ସେ ଏହି ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଉପରେ ଚାଲିଗଲେ। ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଇ ଉପନିଷଦର ପୁରୁଷ ବିଷୟରେ ପଚାରୁଛି। ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ କହିନପାରିବ, ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ଖସିଯିବ। ତେବେ ହାକଲ୍ୟ ଚୁପ୍ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଖସିଗଲା। ଅନ୍ୟମାନେ ଏହା ଦେଖି ଭୟରେ ଚାଲିଗଲେ।
3-4 9-10 ରେତସ ଇତି ମାଵୋଚତଃ ଜୀଵତସ୍ ତତ୍ପ୍ରଜାଯତେ; ଜାତଏଵନଜାଯତେ, କୋନ୍ଵେନଂ ଜନଯେତ୍ପୁନଃ ଧାନାରୁହ . ଵୈଵୃକ୍ଷୋ ଅନ୍ଯତଃ ~ ପ୍ରେତ୍ଯ ସମ୍ଭଵୋ॥ ଯତ୍ସମୂଲମୁଦ୍ଵୃହେଯୁର୍ \^ ଵୃକ୍ଷଂ, ନପୁନରାଭଵେଦ୍; ମର୍ତ୍ଯଃ ସ୍ଵିନ୍ମୃତ୍ଯୁନା ଵୃକ୍ଣଃ କସ୍ମାନ୍ମୂଲାତ୍ପ୍ରରୋହତି॥ ଵିଜ୍ଞାନମାନନ୍ଦଂ ବ୍ରହ୍ମ, ରାତେର୍ ଦାତୁଃ, ପରାଯଣଂ ତିଷ୍ଠମାନସ୍ଯ ତଦ୍ଵିଦ ଇତି॥ 4 1 = 14.6.10?? =
ଏହାକୁ ବୀଜରୁ ହୁଏ ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବନ ଅଛି, ସେଠାରୁ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କିଏ ପୁଣି ତାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇପାରିବ? ଯେପରି ଏକ ଗଛ ଅନ୍ୟ ମୂଳରୁ ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଣିଷର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଏହିପରି। ଯଦି ଗଛକୁ ମୂଳ ସହିତ ଉଖାଡ଼ିଦିଆଯାଏ, ତେବେ ସେ ପୁଣି ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହିପରି, ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ହେଲେ, ସେ କେଉଁ ମୂଳରୁ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇପାରିବ? ଜ୍ଞାନ, ଆନନ୍ଦ, ବ୍ରହ୍ମ—ଏହିଅଟି ହେଉଛି ବୀଜ ଦାତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ଥିର ରହିଛନ୍ତି, ସେଠି ଶେଷ ଗତି; ଏହିକଥାକୁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଜାଣନ୍ତି।
ତୁମେ କହ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ତାହାର ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି ଆକାଶ, ଭିତି ହେଉଛି ପ୍ରେମ; ଏହାକୁ ପ୍ରେମ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କର। ପ୍ରେମ କହିଲେ କ'ଣ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ? ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ଶ୍ୱାସ ହିଁ, ରାଜା। ଶ୍ୱାସ ପାଇଁ ଲୋକ ଯଜ୍ଞ କରେ, ଦାନ ନେଇଥାଏ; ମୃତ୍ୟୁ ଭୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ୱାସ ପାଇଁ କାମ କରେ। ଶ୍ୱାସ ହିଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ଶ୍ୱାସ କେବେ ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।"
ସଵୈନୋ ବ୍ରୂହି, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଵାଗେଵାଯତନମ୍ ଆକାଶଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ପ୍ରଜ୍ଞେତ୍ଯ୍ ଏନଦୁପାସୀତ॥ କାପ୍ରଜ୍ଞତା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଵାଗେଵ, ସମ୍ରାଡ୍, ଇତି ହୋଵାଚ; ଵାଚାଵୈ, ସମ୍ରାଡ୍, ବନ୍ଧୁଃ ପ୍ରଜ୍ଞାଯତ; ଋଗ୍ଵେଦୋଯଜୁର୍ଵେଦଃ ସାମଵେଦୋଽଥର୍ଵାଙ୍ଗିରସ ଇତିହାସଃ ପୁରାଣଂ ଵିଦ୍ଯାଉପନିଷଦଃ ଶ୍ଲୋକାଃ ସୂତ୍ରାଣ୍ଯନୁଵ୍ଯାଖ୍ଯାନାନି ଵ୍ଯାଖ୍ଯାନାନି . . ଵାଚୈଵ, ସଂରାଟ୍, ପ୍ରଜ୍ଞାଯନ୍ତେ; ଵାଗ୍ଵୈ, ସମ୍ରାଟ୍, ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ; ନୈନଂ ଵାଗ୍ଜହାତି, ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏନଂ ଭୂତାନ୍ଯଭିକ୍ଷରନ୍ତି
ତେବେ ତୁମେ କହ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ବାକ୍ର ନିବାସ ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ଆକାଶ, ଏହାର ଆଧାର ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ; ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର। କଣ ଏହି ଜ୍ଞାନ? ରାଜା, ବାକ୍ ହିଁ ଏହି ଜ୍ଞାନ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ। ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ନିଜର ଆତ୍ମୀୟକୁ ଚିହ୍ନିଥାଏ; ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଅଥର୍ବବେଦ, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ଶିକ୍ଷା, ଉପନିଷଦ, ଶ୍ଲୋକ, ସୂତ୍ର, ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ ଅନୁବ୍ୟାଖ୍ୟା—ସବୁ ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ। ବାକ୍ ହିଁ, ରାଜା, ପରମ ବ୍ରହ୍ମା। ବାକ୍ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
ତୁମେ କହ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ଏହାର ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି ଆଖି, ଏହାର ଭିତି ହେଉଛି ଆକାଶ; ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କର। ସତ୍ୟ କ’ଣ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ? ଆଖି ହିଁ, ରାଜା, ସେଇପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଆଖି ଦ୍ୱାରା, ରାଜା, ଲୋକେ କହନ୍ତି—‘ମୁଁ ଦେଖିଛି’; ଯେତେବେଳେ କହାଯାଏ ‘ମୁଁ ଦେଖିଲି’, ଏହିଠାରେ ସତ୍ୟ ଅଛି। ଆଖି, ରାଜା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ; ଆଖି କେବେ ତା’କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
ତୁମେ କହ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। କାନ୍ ହେଉଛି ଆଶ୍ରୟ, ଆକାଶ ହେଉଛି ଭିତି—ଏହାକୁ ଅନନ୍ତ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଅନନ୍ତତା କ’ଣ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ? ଦିଗ୍ମାନେ ହିଁ, ରାଜା, ସେଇପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ତେଣୁ ରାଜା, ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଯିବାଯିବି, ତା’ର ଶେଷ ମିଳେନାହିଁ; ଦିଗ୍ମାନେ ଅନନ୍ତ, କାନ୍ ମଧ୍ୟ ଅନନ୍ତ। କାନ୍, ରାଜା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ; କାନ୍ କେବେ ତା’କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।