ଯୋଵାଏତଦକ୍ଷରମଵିଦିତ୍ଵା, ଗାର୍ଗି ଅସ୍ମିଁଲ୍ ଲୋକେଜୁହୋତି, ଦଦାତି ତପସ୍ଯତି~ ଅପି \` \` ବହୂନି ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି~ ଅନ୍ତଵନ୍ ଏଵ~ ଅସ୍ଯ ସଲୋକସ୍~ ଭଵତି ଯୋଵାଏତଦକ୍ଷରମଵିଦିତ୍ଵା, ଗାର୍ଗ୍ଯ୍ ଅସ୍ମାଲ୍ ଲୋକାତ୍ପ୍ରୈତି, ସକୃପଣୋ; ଅଥ ଯଏତଦକ୍ଷରଂ, ଗାର୍ଗି, ଵିଦିତ୍ଵାସ୍ମାଲ୍ ଲୋକାତ୍ପ୍ରୈତି, ସବ୍ରାହ୍ମଣଃ॥ ==ସଂବଂଧିତ କଡ଼ିଯାଁ== #[[ଉପନିଷଦ୍]] ##[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 1]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 2]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 3]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 4]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 5]] ==ବାହରୀ କଡିଯାଁ== [[ଵର୍ଗଃ:]]
ଗାର୍ଗୀ, ଏହି ଅବିନାଶୀକୁ ଜାଣିନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଜଗତରେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଦାନ ଦେଉନ୍ତି, କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଏହା ହେଲେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ହେଉ ତଥାପି ସେମାନଙ୍କର ଲୋକ ସୀମିତ ହୁଏ। ଏହି ଅବିନାଶୀକୁ ଜାଣିନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଜଗତରୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୟନୀୟ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅବିନାଶୀକୁ ଜାଣି ଏହି ଜଗତରୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ।
ତଦ୍ଵାଏତଦକ୍ଷରଂ, ଗାର୍ଗି ଅଦୃଷ୍ଟଂ ଦ୍ରଷ୍ଟ୍ରଶ୍ରୁତଂ ଶ୍ରୋତ୍ରମତଂ ମନ୍ତ୍ରଵିଜ୍ଞାତଂ ଵିଜ୍ଞାତୃ; ନାନ୍ଯଦ୍ . ଅସ୍ତି ଦ୍ରଷ୍ଟୃ, ନାନ୍ଯଦ୍ . ଅସ୍ତି ଶ୍ରୋତୃ, ନାନ୍ଯଦ୍ . ଅସ୍ତି ମନ୍ତୃ, ନାନ୍ଯଦ୍ . ଅସ୍ତି ଵିଜ୍ଞାତ୍ରେତଦ୍ଵୈଅକ୍ଷରଂ, ଗାର୍ଗି, ଯସ୍ମିନ୍ \` \`, ), ଆକାଶଓତଶ୍ଚ ପ୍ରୋତଶ୍ଚ
ଗାର୍ଗୀ, ଏହି ଅବିନାଶୀ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଦେଖିଥାଏ; ଶୁଣାଯାଏନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଶୁଣିଥାଏ; ଚିନ୍ତା କରାଯାଏନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଚିନ୍ତା କରିଥାଏ; ଜଣାଯାଏନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଜଣିଥାଏ। ଏହି ଅବିନାଶୀ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେଖୁଥିବା, ଶୁଣୁଥିବା, ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା, ଜଣୁଥିବା ନାହିଁ। ଏହି ଅବିନାଶୀରେ ଆକାଶ ବୁନାଯାଇଛି।
ସାହୋଵାଚଃ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଭଗଵନ୍ତଃ ତଦେଵବହୁମନ୍ଯଧ୍ଵମ୍~ ଯଦସ୍ମାନ୍ନମସ୍କାରେଣ ମୁଚ୍ଯାଧ୍ଵମ୍~ ନଵୈଜାତୁ ଯୁଷ୍ମାକମିମମ୍~ କଶ୍ଚିଦ୍ବ୍ରହ୍ମୋଦ୍ଯମ୍~ ଜେତା~ ଇତି ତତୋ ହ ଵାଚକ୍ନଵ୍ଯ୍ ଉପରରାମ॥ 9
ସେ କହିଲେ: ପୂଜ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଆପଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରା ଆପଣମାନେ ପ୍ରଶ୍ନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ଆପଣମାନେ କେବେ ବ୍ରହ୍ମ ବିଷୟରେ ତାଙ୍କୁ ହରାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ତାପରେ ବାଚକନବୀ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ବନ୍ଦ କଲେ।
ଅଥ ହୈନଂ ଵିଦଗ୍ଧଃ ହାକଲ୍ଯଃ ପପ୍ରଚ୍ଛଃ କତି ଦେଵା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି॥ ସହୈତଯୈଵନିଵିଦା ପ୍ରତିପେଦେ, ଯାଵନ୍ତସ୍~ ଵୈଶ୍ଵଦେଵସ୍ଯ ନିଵିଦି~ ଉଚ୍ଯନ୍ତେ ତ୍ରଯଶ୍ଚ ତ୍ରୀଚ ଶତାତ୍ରଯସ୍~ ଚ ତ୍ରୀଚ ସହସ୍ରା~ ଇତି~ ଓମ୍ ଇତି ହୋଵାଚ;
ତାପରେ ବିଦଗ୍ଧ ଶାକଲ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: 'ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ, କେତେ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି?' ସେ ଏହି ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଯେପରିକି ବୈଶ୍ୱଦେବ ଷ୍ଟୋତ୍ରରେ ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ: ତିନି ଓ ତିନି ଶତ, ତିନି ଓ ତିନି ହଜାର। 'ହଁ,' ସେ କହିଲେ।
କତ୍ଯ୍ ଏଵଦେଵା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି॥ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଁଶଦିତି॥ ଓମିତି ହୋଵାଚ॥ କତ୍ଯ୍ ଏଵଦେଵା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି॥ ଷଡ୍ ଇତି॥ ଓମିତି ହୋଵାଚ॥ କତ୍ଯ୍ ଏଵଦେଵା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି॥ ତ୍ରଯ ଇତି॥ ଓମିତି ହୋଵାଚ॥ କତ୍ଯ୍ ଏଵଦେଵା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି॥ ଦ୍ଵାଵିତି॥ ଓମିତି ହୋଵାଚ॥ କତ୍ଯ୍ ଏଵଦେଵା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି॥ ଅଧ୍ଯର୍ଧ ଇତି॥ ଓମିତି ହୋଵାଚ॥ କତ୍ଯ୍ ଏଵଦେଵା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି॥ ଏକ ଇତି॥ ଓମିତି ହୋଵାଚ॥ କତମେତେତ୍ରଯଶ୍ଚ ତ୍ରୀଚ ଶତାତ୍ରଯଶ୍ଚ ତ୍ରୀଚ ସହସ୍ରେତି
ସହୋଵାଚଃ ମହିମାନ ଏଵୈଷାମେତେ, ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ତ୍ଵେଵଦେଵାଇତି॥ କତମେତେତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଁଶଦିତି॥ ଅଷ୍ଟୌଵସଵ, ଏକାଦଶ ର଼ୁଦ୍ରା, ଦ୍ଵାଦଶାଦିତ୍ଯାଃ ତଏକତ୍ରିଂଶଦ୍ ୯ନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚୈଵପ୍ରଜାପତିଶ୍ଚ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶାଵିତି
ସେ କହିଲେ: ଏହା ସମସ୍ତ ମହିମାର ପ୍ରକାଶ; ପ୍ରକୃତରେ ଦେବତା ତେତିସଟି। ଏହି ତେତିସ ଦେବତା କେଉଁମାନେ? ଅଠଟି ବସୁ, ଏଗାରଟି ରୁଦ୍ର, ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ—ଏହି ଏକତିସଟି ହେଲା; ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ପ୍ରଜାପତି ଯୋଗ କରି ମୋଟ ତେତିସଟି ଦେବତା।
କତମେଵସଵ ଇତି॥ ଆଗ୍ନିଶ୍ଚ ପୃଥିଵୀଚ ଵାଯୁଶ୍ଚାନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଚାଦିତ୍ଯଶ୍ଚ ଡ୍ଯୌଃ ଚ ଚନ୍ଦ୍ରମାଶ୍ଚ ଣକ୍ଷତ୍ରାଣି ଚୈତେଵସଵ; ଏତେଷୁ ହୀଦଁ ସର୍ଵଁ ଵସୁ . ହିତଂ . ଏତେହୀଦଁ ସର୍ଵଂ ଵସଯନ୍ତେ॥ ତଦ୍ଯଦିଦଁ ସର୍ଵଂ ଵସଯନ୍ତେ . .॥. ତସ୍ମାଦ୍ଵସଵ ଇତି
ବସୁମାନେ କେଉଁମାନେ? ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦିବ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ତାରାମାନେ—ଏମାନେ ବସୁ। ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଏମାନେ ଭିତରେ ବସିଥାଏ; ଏମାନେ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ବସିଥିବାରୁ, ଏମାନେ ବସୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
କତମେର଼ୁଦ୍ରାଇତି॥ ଦଶେମେପୁରୁଷେ ପ୍ରାଣା, ଆତ୍ମୈକାଦଶସ୍; ତେଯଦାସ୍ମାନ୍ମର୍ତ୍ଯାଚ୍ଛରୀରାଦ୍ ଉତ୍କ୍ରାମନ୍ତି ଅଥ ରୋଦଯନ୍ତିଃ ତଦ୍ଯଦ୍ରୋଦଯନ୍ତି, ତସ୍ମାଦ୍ର଼ୁଦ୍ରାଇତି
ରୁଦ୍ରମାନେ କେଉଁମାନେ? ଦଶଟି ପୁରୁଷର ପ୍ରାଣ, ଏକଟି ଆତ୍ମା; ଏମାନେ ଏଗାରଟି। ଏମାନେ ମରଣଶୀଳ ଶରୀରରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ, ଲୋକେ କାନ୍ଦିଥାନ୍ତି। ଏମାନେ କାନ୍ଦାଇଥିବାରୁ, ରୁଦ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
କତମଅଦିତ୍ଯାଇତି॥ ଦ୍ଵାଦଶ . ମାସାଃ ସଂଵତ୍ସରସ୍ଯୈତଅଦିତ୍ଯା; ଏତେହୀଦଁ ସର୍ଵମାଦଦାନା ଯନ୍ତି; ତଦ୍ ଯଦିଦଁ ସର୍ଵମାଦଦାନା ଯନ୍ତି, ତସ୍ମାଦଦିତ୍ଯାଇତି
ଏ ଆଦିତ୍ୟ କେଉଁଠି? ବର୍ଷରେ ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ ହେଉଛନ୍ତି ଆଦିତ୍ୟ। ସେମାନେ ସବୁକିଛିକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ତେଣୁ ଏମାନେ ଆଦିତ୍ୟ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ।
କତମ୯ନ୍ଦ୍ରଃ, କତମଃ ପ୍ରଜାପତିରିତି॥ ସ୍ତନଯିତ୍ନୁରେଵେନ୍ଦ୍ରୋ, ଯଜ୍ଞଃ ପ୍ରଜାପତିରିତି॥ କତମଃ ସ୍ତନଯିତ୍ନୁରିତି॥ ଅଶନିରିତି॥ କତମୋଯଜ୍ଞଇତି॥ ପଶଵ ଇତି
ଇନ୍ଦ୍ର କେଉଁଠି, ପ୍ରଜାପତି କେଉଁଠି? ବଜ୍ରପାତ ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ର, ଯଜ୍ଞ ହେଉଛି ପ୍ରଜାପତି। ବଜ୍ରପାତ କଣ? ଅଶନି। ଯଜ୍ଞ କଣ? ପଶୁମାନେ।
କତମେଷଡ୍ ଇତି॥ ଆଗ୍ନିଶ୍ଚ ପୃଥିଵୀଚ ଵାଯୁଶ୍ଚାନ୍ତରିକ୍ଷଶ୍ଚାଦିତ୍ଯଶ୍ଚ ଡ୍ଯୌଶ୍ଚୈତେଷଡ୍ ଇତ୍ଯ୍ . ଏତେହ୍ଯ୍ ଏଵେଦଁ . ସର୍ଵଂ ଷଡ୍ ଇତି
ଏଠି ଛଅଟି କେଉଁଠି? ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ମଧ୍ୟ ଆକାଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆକାଶ—ଏହି ଛଅଟି। ଏମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏଠି ସବୁ ଛଅ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ।
କତମେତେତ୍ରଯୋ ଦେଵାଇତୀ- -ମଏଵତ୍ରଯୋ ଲୋକା, ଏଷୁହୀମେସର୍ଵେ ଦେଵାଇତି॥ କତମୌ . ଦ୍ଵୌଦେଵାଵିତି॥ ଅନ୍ନଂ ଚୈଵପ୍ରାଣଶ୍ଚେତି॥ କତମୋଽଧ୍ଯର୍ଧ ଇତି॥ ଯୋଽଯଂ ପଵତ ଇତି
ଏଠି ତିନିଟି ଦେବତା କେଉଁଠି? ତିନିଟି ଲୋକ—ଏହି ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସବୁ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି। ଦୁଇଟି ଦେବତା କେଉଁଠି? ଖାଦ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣ। ଅଧ ଦେବତା କେଉଁଠି? ଯେଉଁ ବାୟୁ ବହୁଛି।
ତଦାହୁଃ ଯଦଯମେକ ଏଵ ପଵତେ, ଅଥ କଥମଧ୍ଯର୍ଧ ଇତି॥ ଯଦସ୍ମିନ୍ନିଦଁ ସର୍ଵମଧ୍ଯାର୍ଧ୍ନୋତ୍ ତେନାଧ୍ଯର୍ଧ ଇତି॥ କତମଏକୋ ଦେଵଇତି॥ ; ସବ୍ରହ୍ମ ତ୍ଯଦିତ୍ଯ୍ ଆଚକ୍ଷତେ
କେହି କହନ୍ତି: ଏହି ପବନ ଯଦି କେବଳ ଗୋଟିଏ, ତେବେ ଏହାକୁ 'ଏକ ଓ ଅଧିକ' କିପରି କୁହାଯାଏ? କାରଣ, ଏହାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ତେଣୁ ଏହାକୁ 'ଏକ ଓ ଅଧିକ' କୁହାଯାଏ। 'ଗୋଟିଏ ଦେବତା' କିଏ? ସେମାନେ କହନ୍ତି: ସେହି 'ବ୍ରହ୍ମ'।
ପୃଥିଵ୍ଯ୍ ଏଵଯସ୍ଯାଯତନଂ, ଚକ୍ଷୁର୍ ଲୋକୋ, ମନୋ ଜ୍ଯୋତିଃ ଯୋଵୈତଂ ପୁରୁଷଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଁ, ସଵୈଵେଦିତାସ୍ଯାଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଵେଦ ଵାଅହଂ ତଂ ପୁରୁଷଁ ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଂ, ଯମାତ୍ଥ; ଯଏଵାଯଁ ଶାରୀରଃ ପୁରୁଷଃ, ସଏଷ॥ ଵଦୈଵ, ହାକଲ୍ଯ, ତସ୍ଯ କାଦେଵତେତି॥ ସ୍ତ୍ରିଯ \^ ଇତି ହୋଵାଚ
କାମ ଏଵଯସ୍ଯାଯତନଂ, ଚକ୍ଷୁର୍ \^ ଲୋକୋ, ମନୋ ଜ୍ଯୋତିଃ ଯୋଵୈତଂ ପୁରୁଷଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଁ, ସଵୈଵେଦିତାସ୍ଯାଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଵେଦ ଵାଅହଂ ତଂ ପୁରୁଷଁ ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଂ, ଯମାତ୍ଥ; ଯଏଵାସୌଚନ୍ଦ୍ରେ ପୁରୁଷଃ, ସଏଷ॥ ଵଦୈଵ, ହାକଲ୍ଯ, ତସ୍ଯ କାଦେଵତେତି॥ ମନ ଇତି ହୋଵାଚ
ରୂପାଣ୍ଯ୍ ଏଵଯସ୍ଯାଯତନଂ, ଚକ୍ଷୁର୍ଲୋକୋ, ମନୋ ଜ୍ଯୋତିଃ ଯୋଵୈତଂ ପୁରୁଷଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଁ, ସଵୈଵେଦିତାସ୍ଯାଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଵେଦ ଵାଅହଂ ତଂ ପୁରୁଷଁ ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଂ, ଯମାତ୍ଥ; ଯଏଵାସାଵାଦିତ୍ଯେପୁରୁଷଃ, ସଏଷ॥ ଵଦୈଵ, ହାକଲ୍ଯ, ତସ୍ଯ କାଦେଵତେତି॥ ଚକ୍ଷୁର୍ ଇତି ହୋଵାଚ
ହାକଲ୍ଯେତି ହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ ତ୍ଵାଁ ସ୍ଵିଦିମେବ୍ରାହ୍ମଣାଅଙ୍ଗାରାଵକ୍ଷଯଣମକ୍ରତା୩ ଇତି
ହାକଲ୍ୟ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୁମକୁ ମୋ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିର ଏକ ଅନ୍ଗାର ଢେର କରିଦେଇଛନ୍ତି।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ ହାକଲ୍ଯୋ, ଯଦିଦଂ କୁରୁପଙ୍ଚାଲାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମନାନତ୍ଯଵାଦୀଃ, କିଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵିଦ୍ଵାନିତି॥ ଦିଶୋ ଵେଦ ସଦେଵାଃ ସପ୍ରତିଷ୍ଠା ଇତି॥ ଯଦ୍ଦିଶୋ ଵେତ୍ଥ ସଦେଵାଃ ସପ୍ରତିଷ୍ଠାଃ,
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ହାକଲ୍ୟ କହିଲେ, ତୁମେ କୁରୁ ଓ ପଞ୍ଚାଳ ଦେଶର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଯୁକ୍ତି ଦେଇଛ, ତେବେ କହ, କ'ଣ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ? ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ କି? — ସେ ଦିଗମାନେ, ସେଥିରେ ଥିବା ଦେବତାମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଆଧାରକୁ ଜାଣେ। ଯଦି ତୁମେ ଏହି ଦିଗମାନେ, ସେଥିରେ ଥିବା ଦେବତାମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଆଧାରକୁ ଜାଣ, —
କିଂଦେଵତୋଽସ୍ଯାଂ ପ୍ରାଚ୍ଯାଂ ଦିଶ୍ଯସୀତି॥ ଆଦିତ୍ଯଦେଵତ ଇତି॥ ସଆଦିତ୍ଯଃ କସ୍ମିନ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଇତି॥ ଚକ୍ଷୁଷୀତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁଚକ୍ଷୁଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ ଭଵତୀତି . ରୂପେଷ୍ଵିତି; ଚକ୍ଷୁଷା ହିରୂପାଣି ପଶ୍ଯତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁରୂପାଣି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାନି ଭଵନ୍ତୀତି . ହୃଦଯ ଇତି ହୋଵାଚ; ହୃଦଯେନ ହିରୂପାଣି ଜାନାତି, ହୃଦଯେ ହ୍ଯ୍ ଏଵରୂପାଣି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାନି ଭଵନ୍ତୀତି॥ ଏଵମେଵୈତଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ
ପୂର୍ବ ଦିଗର ଦେବତା କିଏ? — ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଦେବତା। ସୂର୍ଯ୍ୟ କେଉଁଠି ଅଛି? — ଆଖିରେ। ଆଖି କେଉଁଠି ଅଛି? — ରୂପରେ; କାରଣ ଆଖି ଦ୍ୱାରା ରୂପକୁ ଦେଖାଯାଏ। ରୂପ କେଉଁଠି ଅଛି? — ହୃଦୟରେ; କାରଣ ହୃଦୟ ଦ୍ୱାରା ରୂପକୁ ଜାଣାଯାଏ, ଏବଂ ରୂପମାନେ ହୃଦୟରେ ଅଛନ୍ତି। — ଏହିପରି ଠିକ୍ କହିଛ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।
କିଂଦେଵତୋଽସ୍ଯାଂ ଦକ୍ଷିଣାଯାଂ ଦିଶ୍ଯସୀତି॥ ଯମଦେଵତ ଇତି॥ ସଯମଃ କସ୍ମିନ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଇତି॥ . . ଦକ୍ଷିଣାଯାମିତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁଦକ୍ଷିଣା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ଭଵତୀତି . ଶ୍ରଦ୍ଧାଯାମିତି; ଯଦାହ୍ଯ୍ ଏଵଶ୍ରଦ୍ଧତ୍ତେ, ଅଥ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦଦାତି; ଶ୍ରଦ୍ଧାଯାଁ ହ୍ଯ୍ ଏଵଦକ୍ଷିଣା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ଭଵତୀତି . କସ୍ମିନ୍ନୁଶ୍ରଦ୍ଧାପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ଭଵତୀତି . ହୃଦଯ ଇତି ହୋଵାଚ; ହୃଦଯେନ ହିଶ୍ରଦ୍ଧତ୍ତେ ହୃଦଯେ ହ୍ଯ୍ ଏଵଶ୍ରଦ୍ଧାପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ! ଭଵତୀତି॥ ଏଵମେଵୈତଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଦେବତା କିଏ? — ଯମ ହେଉଛନ୍ତି ଦେବତା। ଯମ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? — ଦାନରେ। ଦାନ କେଉଁଠି ଅଛି? — ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ; କାରଣ ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଦାନ ହୁଏ। ଦାନ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅଛି। ଶ୍ରଦ୍ଧା କେଉଁଠି ଅଛି? — ହୃଦୟରେ; କାରଣ ହୃଦୟ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରଦ୍ଧା ହୁଏ, ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ହୃଦୟରେ ଅଛି। — ଏହିପରି ଠିକ୍ କହିଛ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।
କିଂଦେଵତୋଽସ୍ଯାଂ ପ୍ରତୀଚ୍ଯାଂ ଦିଶ୍ଯସୀତି॥ ଵରୁଣଦେଵତ ଇତି॥ ସଵରୁଣଃ କସ୍ମିନ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଇତି॥ ଅପ୍ସ୍ଵିତି॥ କସ୍ମିନ୍ନ୍ଵାପଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ଭଵନ୍ତୀତି . ରେତସୀତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁରେତଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ ଭଵତୀତି . ହୃଦଯ, ଇତି . ତସ୍ମାଦପି ପ୍ରତିରୂପଂ ଜାତମାହୁଃ ହୃଦଯାଦିଵ ସୃପ୍ତୋ, ହୃଦଯାଦିଵ ନିର୍ମିତ ଇତି; ହୃଦଯେ ହ୍ଯ୍ ଏଵରେତଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ ଭଵତୀତି॥ ଏଵମେଵୈତଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ
କିଂଦେଵତୋଽସ୍ଯାଂ ଧ୍ରୁଵାଯାଂ ଦିଶ୍ଯସୀତି॥ ଅଗ୍ନିଦେଵତ ଇତି॥ ସୋଽଗ୍ନିଃ କସ୍ମିନ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତୋ ଭଵତୀତି . ଵାଚୀତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁଵାକ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ଭଵତୀତି . ମନସୀତି \^ କସ୍ମିନ୍ନୁମନସ୍ \^ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ ଭଵତୀତି .
ଉପର ଦିଗର ଦେବତା କିଏ? ଉପର ଦିଗର ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ଅଗ୍ନି। ଅଗ୍ନି କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ? ଅଗ୍ନି କଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ। କଥା କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ? କଥା ମନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ମନ କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ?
ଅହଲ୍ଲିକେତି ହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋ, ଯତ୍ରୈତଦନ୍ଯତ୍ରାସ୍ମନ୍ମନ୍ଯାସୈ॥ ଯତ୍ରୈତଦ୍ ଅନ୍ଯତ୍ରାସ୍ମତ୍ସ୍ଯାଚ୍, ଛ୍ଵାନୋ ଵୈନଦଦ୍ଯୁଃ ଵଯାଁସି ଵୈନଦ୍ଵିମଥ୍ନୀରନ୍ନିତି
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, ଅହଲ୍ଲିକ, ଯଦି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଆମେ ଯେଉଁଠି ଅଛୁ, ସେଠାଠାରୁ ଅନ୍ୟଠାରେ ମିଳୁଥାନ୍ତା, ତେବେ କୁକୁରମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଇଥାନ୍ତେ, ପକ୍ଷୀମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଇଥାନ୍ତେ।
କସ୍ମିନ୍ନୁତ୍ଵଂ ଚାତ୍ମାଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତୌ ! ସ୍ଥ ଇତି॥ ପ୍ରାଣଇତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁପ୍ରାଣଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଇତି॥ ଅପାନଇତି॥ କସ୍ମିନ୍ନ୍ଵପାନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଇତି॥ ଵ୍ଯାନଇତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁଵ୍ଯାନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଇତି॥ ଉଦାନଇତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୂଦାନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଇତି॥ ସମାନଇତି
ତୁମେ ଏବଂ ଆତ୍ମା କେଉଁଠି ଭିତି କରି ଅଛ? — ପ୍ରାଣରେ। ପ୍ରାଣ କେଉଁଠି ଭିତି କରି ଅଛି? — ଅପାନରେ। ଅପାନ କେଉଁଠି ଭିତି କରି ଅଛି? — ବ୍ୟାନରେ। ବ୍ୟାନ କେଉଁଠି ଭିତି କରି ଅଛି? — ଉଦାନରେ। ଉଦାନ କେଉଁଠି ଭିତି କରି ଅଛି? — ସମାନରେ।
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, କେତେ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି? — ତେତିସ। — ହଁ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, କେତେ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି? — ଛଅ। — ହଁ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, କେତେ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି? — ତିନି। — ହଁ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, କେତେ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି? — ଦୁଇ। — ହଁ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, କେତେ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି? — ଏକ ଓ ଅଧା। — ହଁ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, କେତେ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି? — ଏକ। — ହଁ। ଏହି ତିନି ଦେବତା, ତିନି ଶତ ଦେବତା, ତିନି ହଜାର ଦେବତା କେଉଁମାନେ?
ପୃଥିବୀ ଏହାର ଆଧାର, ଚକ୍ଷୁ ଏହାର ଜଗତ, ମନ ଏହାର ଆଲୋକ। ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବେ, ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ମୁଁ ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ, ଯାହାକୁ ତୁମେ କହିଛ। ଯିଏ ଏହି ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେ। କହ, ହାକଲ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଦେବତା କିଏ? 'ସ୍ତ୍ରୀ' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
କାମ ଏହାର ଆଧାର, ଚକ୍ଷୁ ଏହାର ଜଗତ, ମନ ଏହାର ଆଲୋକ। ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବେ, ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ମୁଁ ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ, ଯାହାକୁ ତୁମେ କହିଛ। ଯିଏ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେ। କହ, ହାକଲ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଦେବତା କିଏ? 'ମନ' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ରୂପ ଏହାର ଆଧାର, ଚକ୍ଷୁ ଏହାର ଜଗତ, ମନ ଏହାର ଆଲୋକ। ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବେ, ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ମୁଁ ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ, ଯାହାକୁ ତୁମେ କହିଛ। ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେ। କହ, ହାକଲ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଦେବତା କିଏ? 'ଚକ୍ଷୁ' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଆକଶଏଵଯସ୍ଯାଯତନଂ, ଚକ୍ଷୁର୍ ଲୋକୋ, ମନୋ ଜ୍ଯୋତିଃ ଯୋଵୈତଂ ପୁରୁଷଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଁ, ସଵୈଵେଦିତାସ୍ଯାଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଵେଦ ଵାଅହଂ ତଂ ପୁରୁଷଁ ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଂ, ଯମାତ୍ଥ; ଯଏଵାଯମ୍ଵାଯୌ ପୁରୁଷଃ, ସଏଷ॥ ଵଦୈଵ, ହାକଲ୍ଯ, ତସ୍ଯ କାଦେଵତେତି॥ ପ୍ରାଣ ଇତି ହୋଵଚ॥ 15/ ॥ ତେଜ ଏଵଯସ୍ଯାଯତନଂ, ଚକ୍ଷୁର୍ଲୋକୋ, ମନୋ ଜ୍ଯୋତିଃ ଯୋଵୈତଂ ପୁରୁଷଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଁ, ସଵୈଵେଦିତାସ୍ଯାଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଵେଦ ଵାଅହଂ ତଂ ପୁରୁଷଁ ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଂ, ଯମାତ୍ଥ; ଯଏଵାଯମଗ୍ନୌପୁରୁଷଃ, ସଏଷ॥ ଵଦୈଵ, ହାକଲ୍ଯ, ତସ୍ଯ କାଦେଵତେତି॥ ଵାଗିତି ହୋଵାଚ
ଏହାର ଆଧାର ହେଉଛି ଆକାଶ, ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ତାହାର ଜଗତ, ମନ ହେଉଛି ତାହାର ଆଲୋକ। ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିପାରେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଯାଏ, ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ମୁଁ ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ, ଯାହାକୁ ତୁମେ କହୁଛ। ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ବାୟୁରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ଏହି ପୁରୁଷ। କହ, ହାକଳ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଦେବତା କିଏ? 'ଶ୍ୱାସ' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ତେଜ ହେଉଛି ତାହାର ଆଧାର, ଚକ୍ଷୁ ତାହାର ଜଗତ, ମନ ତାହାର ଆଲୋକ। ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିପାରେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଯାଏ, ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ମୁଁ ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ, ଯାହାକୁ ତୁମେ କହୁଛ। ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଅଗ୍ନିରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ଏହି ପୁରୁଷ। କହ, ହାକଳ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଦେବତା କିଏ? 'ବାକ୍' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ତମ ଏଵଯସ୍ଯାଯତନଂ, ଚକ୍ଷୁର୍ \^ ଲୋକୋ, ମନୋ ଜ୍ଯୋତିଃ ଯୋଵୈତଂ ପୁରୁଷଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଁ, ସଵୈଵେଦିତାସ୍ଯାଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଵେଦ ଵାଅହଂ ତଂ ପୁରୁଷଁ ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଂ, ଯମାତ୍ଥ; ଯଏଵାଯଂ ଛାଯାମଯଃ ପୁରୁଷଃ, ସଏଷ॥ ଵଦୈଵ, ହାକଲ୍ଯ, ତସ୍ଯ କାଦେଵତେତି॥ ମୃତ୍ଯୁଇତି ହୋଵାଚ
ଏହାର ଆଧାର ହେଉଛି ଅନ୍ଧାର, ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ତାହାର ଜଗତ, ମନ ହେଉଛି ତାହାର ଆଲୋକ। ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିପାରେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଯାଏ, ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ମୁଁ ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ, ଯାହାକୁ ତୁମେ କହୁଛ। ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଛାୟାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ଏହି ପୁରୁଷ। କହ, ହାକଳ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଦେବତା କିଏ? 'ମୃତ୍ୟୁ' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଆପଏଵଯସ୍ଯାଯତନଂ, ଚକ୍ଷୁର୍ \^ ଲୋକୋ, ମନୋ ଜ୍ଯୋତିଃ ଯୋଵୈତଂ ପୁରୁଷଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଁ, ସଵୈଵେଦିତାସ୍ଯାଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଵେଦ ଵାଅହଂ ତଂ ପୁରୁଷଁ ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଂ, ଯମାତ୍ଥ; ଯଏଵାଯଂ ଅପ୍ସୁପୁରୁଷଃ, ସଏଷ॥ ଵଦୈଵ, ହାକଲ୍ଯ, ତସ୍ଯ କାଦେଵତେତି॥ ଵରୁଣ ଇତି ହୋଵାଚ
ଏହାର ଆଧାର ହେଉଛି ପାଣି, ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ତାହାର ଜଗତ, ମନ ହେଉଛି ତାହାର ଆଲୋକ। ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିପାରେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଯାଏ, ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ମୁଁ ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ, ଯାହାକୁ ତୁମେ କହୁଛ। ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ପାଣିରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ଏହି ପୁରୁଷ। କହ, ହାକଳ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଦେବତା କିଏ? 'ବରୁଣ' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ରେତ ଏଵଯସ୍ଯାଯତନଂ, ଚକ୍ଷୁର୍ \^ ଲୋକୋ, ମନୋ ଜ୍ଯୋତିଃ ଯୋଵୈତଂ ପୁରୁଷଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଁ, ସଵୈଵେଦିତାସ୍ଯାଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଵେଦ ଵାଅହଂ ତଂ ପୁରୁଷଁ ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଂ, ଯମାତ୍ଥ; ଯଏଵାଯଂ ପୁତ୍ରମଯଃ ପୁରୁଷଃ, ସଏଷ॥ ଵଦୈଵ, ହାକଲ୍ଯ, ତସ୍ଯ କାଦେଵତେତି॥ ପ୍ରଜାପତିରିତି ହୋଵାଚ
ଏହାର ଆଧାର ହେଉଛି ବୀଜ, ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ତାହାର ଜଗତ, ମନ ହେଉଛି ତାହାର ଆଲୋକ। ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିପାରେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଯାଏ, ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ମୁଁ ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ, ଯାହାକୁ ତୁମେ କହୁଛ। ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ସନ୍ତାନରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ଏହି ପୁରୁଷ। କହ, ହାକଳ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଦେବତା କିଏ? 'ପ୍ରଜାପତି' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ଦେବତା କିଏ? ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ବରୁଣ। ବରୁଣ କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ? ବରୁଣ ଜଳରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଜଳ କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ? ଜଳ ବୀଜରେ ଅବସ୍ଥିତ। ବୀଜ କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ? ବୀଜ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହିକାରଣରୁ ଲୋକେ କହନ୍ତି, 'ହୃଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ହୃଦୟରୁ ତିଆରି'। କାରଣ, ବୀଜ ନିଶ୍ଚୟ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହିପରି ଠିକ୍ କହିଛନ୍ତି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।
କିଂଦେଵତୋଽସ୍ଯାମୁଦୀଚ୍ଯାଂ ଦିଶ୍ଯସୀତି॥ ସୋମଦେଵତ ଇତି॥ ସସୋମଃ କସ୍ମିନ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଇତି॥ ଦୀକ୍ଷାଯାମିତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁଦିକ୍ଷାପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ଭଵତୀତି . ସତ୍ଯଇତି; ତସ୍ମାଦପି ଦୀକ୍ଷିତମାହୁଃ ସତ୍ଯଂ ଵଦେତି; ସତ୍ଯେହ୍ଯ୍ ଏଵଦୀକ୍ଷାପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ଭଵତୀତି . କସ୍ମିନ୍ନୁସତ୍ଯଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ଭଵତୀତି . ହୃଦଯେ ଇତି . ହୃଦଯେନ ହିସତ୍ଯଂ ଜାନାତି; ହୃଦଯେ ହ୍ଯ୍ ଏଵସତ୍ଯଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ ଭଵତୀତି॥ ଏଵମେଵୈତଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ
ଉତ୍ତର ଦିଗର ଦେବତା କିଏ? ଉତ୍ତର ଦିଗର ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ସୋମ। ସୋମ କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ? ସୋମ ଦୀକ୍ଷାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଦୀକ୍ଷା କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ? ଦୀକ୍ଷା ସତ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହିକାରଣରୁ ଦୀକ୍ଷିତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଲୋକେ କହନ୍ତି, 'ସେ ସତ୍ୟ କହେ'। କାରଣ, ଦୀକ୍ଷା ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସତ୍ୟ କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ? ସତ୍ୟ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ହୃଦୟ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣେ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହିପରି ଠିକ୍ କହିଛନ୍ତି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।
ସଏଷଃ ନେତି, ନେତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାଗୃହ୍ଯୋ, ନହିଗୃହ୍ଯତେ; ଅଶୀର୍ଯୋ, ନହିଶୀର୍ଯତେ; ଅସଙ୍ଗୋଽସିତୋ ନସଜ୍ଯତେ, ନଵ୍ଯଥତ ଇତ୍ଯ୍ ଅସିତୋ ନ ଵ୍ଯଥତେ, ଏତାନ୍ଯଷ୍ଟାଵାଯତନାନି ଅଷ୍ଟୌଲୋକା, . ଅଷ୍ଟୌପୁରୁଷାଃ॥ ସଯସ୍ ତାନ୍ପୁରୁଷାନ୍ଵ୍ଯୁଦୁହ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯୁହ୍ଯାତ୍ଯକ୍ରାମୀତ୍ ତଂ ତ୍ଵୌପନିଷଦଂ ପୁରୁଷଂ ପୃଚ୍ଛାମି॥ ତଂ ଚେନ୍ମେ ନଵିଵକ୍ଷ୍ଯସି, ମୂର୍ଧାତେ ଵିପତିଷ୍ଯତୀତି॥ ତଁ ହ ହାକଲ୍ଯସ୍ ନମେନେ . ତସ୍ଯ ହ ମୂର୍ଧାଵିପପାତ; ତସ୍ଯ ହାପ୍ଯନ୍ଯନ୍ମନ୍ଯମାନାଃ ପରିମୋଷିଣୋଽସ୍ଥିନ୍ଯପଜହ୍ରୁଃ .\`
ଏହି ଆତ୍ମା 'ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା ନୁହେଁ' — ଏଭଳି; ଏହାକୁ ଧରିହେବାକୁ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହାକୁ ଧରାଯାଏ ନାହିଁ; ଏହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହାକୁ କିଛି ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହା କାହା ସହିତ ଲଗା ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା କେବେ ଲଗେ ନାହିଁ; ଏହା ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହାକୁ କିଛି ଯନ୍ତ୍ରଣା ନାହିଁ। ଏହି ଅଠଟି ଆଶ୍ରୟ, ଅଠଟି ଜଗତ, ଅଠଟି ପୁରୁଷ। ସେ ଏହି ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଉପରେ ଚାଲିଗଲେ। ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଇ ଉପନିଷଦର ପୁରୁଷ ବିଷୟରେ ପଚାରୁଛି। ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ କହିନପାରିବ, ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ଖସିଯିବ। ତେବେ ହାକଲ୍ୟ ଚୁପ୍ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଖସିଗଲା। ଅନ୍ୟମାନେ ଏହା ଦେଖି ଭୟରେ ଚାଲିଗଲେ।