ଅଦୃଷ୍ଟୋ ଦ୍ରଷ୍ଟାଶ୍ରୁତଃ ଶ୍ରୋତାମତୋ ମନ୍ତାଵିଜ୍ଞତୋ ଵିଜ୍ଞାତା॥ ନାନ୍ଯୋଽତୋଽସ୍ତି ଦ୍ରଷ୍ଟା, ନାନ୍ଯୋଽତୋଽସ୍ତି ଶ୍ରୋତା, ନାନ୍ଯୋଽତୋଽସ୍ତି ମନ୍ତା, ନାନ୍ଯୋଽତୋଽସ୍ତି ଵିଜ୍ଞାତୈଷତ ଆତ୍ମାନ୍ତର୍ଯାମ୍ଯମୃତୋ॥ ଅତୋଽନ୍ଯଦାର୍ତଂ॥ ତତୋ ହୋଦ୍ଦାଲକ ଆରୁଣିରୁପରରାମ॥ 8
ଯିଏ ଦେଖିପାରିବେନି, କିନ୍ତୁ ସେ ଦେଖନ୍ତି; ଶୁଣିପାରିବେନି, କିନ୍ତୁ ସେ ଶୁଣନ୍ତି; ଭାବିପାରିବେନି, କିନ୍ତୁ ସେ ଭାବନ୍ତି; ଜାଣିପାରିବେନି, କିନ୍ତୁ ସେ ଜାଣନ୍ତି। ଏହିଠାରେ ଛାଡି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେଖୁଥିବା ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶୁଣୁଥିବା ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବୁଥିବା ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜାଣୁଥିବା ନାହିଁ। ଏହିଠି ଆପଣଙ୍କର ଆତ୍ମା, ଭିତରେ ବସିଥିବା ନିୟନ୍ତା, ଅମୃତ। ଏହା ଛାଡି ଅନ୍ୟ ସବୁ ଦୁଃଖର କାରଣ। ଏପରେ ଉଦ୍ଦାଲକ ଆରୁଣି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ବନ୍ଦ କଲେ।
ଅଥ ହ ଵାଚକ୍ନଵ୍ଯ୍ ଉଵାଚଃ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଭଗଵନ୍ତୋ, ହନ୍ତାହମିମଂ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଂ . ଦ୍ଵୌପ୍ରଶ୍ନୌପ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି; ତୌଚେନ୍ମେ ଵିଵକ୍ଷ୍ଯତି . ନଵୈ . ଜାତୁ ଯୁଷ୍ମାକମିମଂ କଶ୍ଚିଦ୍ବ୍ରହ୍ମୋଦ୍ଯଂ ଜେତେତି॥ ତୌଚେଦ୍ମେ ନଵିଵକ୍ଷ୍ଯତି, ମୁର୍ଧାସ୍ଯ ଵିପତିଷ୍ଯତୀତି . ॥. ପୃଚ୍ଛ, ଗାର୍ଗୀତି
ତାପରେ ବାଚକ୍ନବି କହିଲେ: 'ମହାନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୁଁ ଏବେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବି। ସେ ଯଦି ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବେ, ତେବେ ଆପଣମାନେ ମଧ୍ୟ କେବେ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଉପରେ ଆଲୋଚନାରେ ହରାଇପାରିବେନି। ଯଦି ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବେନି, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଖସିଯିବ।' 'ପଚାର, ଗାର୍ଗୀ,' ସେମାନେ କହିଲେ।
ସାହୋଵାଚାହଂ ଵୈତ୍ଵା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ ! , ଯଥା କାଶ୍ଯୋ ଵା ଵୈଦେହୋ ଵୋଗ୍ରପୁତ୍ର, ଉଜ୍ଜ୍ଯଂ ଧନୁରଧିଜ୍ଯଂ କୃତ୍ଵା, ଦ୍ଵୌବାଣଵନ୍ତୌ ସପତ୍ନାତିଵ୍ଯାଧିନୌ ହସ୍ତେ କୃତ୍ଵୋପୋତ୍ତିଷ୍ଠେଦ୍ ଏଵମେଵାହଂ ତ୍ଵା ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରଶ୍ନାଭ୍ଯାମୁପୋଦସ୍ଥାଂ॥ ତୌମେ ବ୍ରୂହୀତି॥ ପୃଚ୍ଛ, ଗାର୍ଗୀତି
ସେ କହିଲେ, 'ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଏମିତି ଆସିଛି, ଯେପରି କାଶୀ କିମ୍ବା ବିଦେହ ରାଜ୍ୟର କୌଣସି ବିର ଯୁବକ କିମ୍ବା ଉଗ୍ରପୁତ୍ର, ତୀର ଚଢ଼ାଇ ଧନୁଷ୍ୟକୁ ହାତରେ ଧରି, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ । ସେପରି ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଦୁଇଟି ପ୍ରଶ୍ନ ନେଇ ଆସିଛି । ଏହାର ଉତ୍ତର ଦିଅ ।' ସେ କହିଲେ, 'ପଚାର, ଗାର୍ଗୀ ।'
ସାହୋଵାଚଃ ଯଦୂର୍ଧ୍ଵଂ, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, ଦିଵୋ, ଯଦଵାକ୍ପୃଥିଵ୍ଯା, ଯଦନ୍ତରାଦ୍ଯାଵାପୃଥିଵୀଇମେ, ଯଦ୍ଭୂତଂ ଚ ଭଵଚ୍ଚ ଭଵିଷ୍ଯଚ୍ଚେତ୍ଯ୍ ଆଚକ୍ଷତେ, କସ୍ମିଁସ୍ ତଦୋତଂ ଚ ପ୍ରୋତଂ ଚେତି
ସେ ପଚାରିଲେ, 'ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଆକାଶରୁ ଉପରେ, ଯେଉଁଠି ପୃଥିବୀରୁ ତଳେ, ଦିନ ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅଛି, ଏବଂ ଯାହା ଥିଲା, ଅଛି ଓ ହେବ, ଲୋକେ ଏହା ବିଷୟରେ କହନ୍ତି । ଏ ସବୁ କିଏ ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଧାଯାଇଛି ଓ ଏକାଠି ହୋଇଛି ?'
ସହୋଵାଚଃ ଯଦୂର୍ଧ୍ଵଂ, ଗାର୍ଗି, ଦିଵୋ, ଯଦଵାକ୍ପୃଥିଵ୍ଯା, ଯଦନ୍ତରାଦ୍ଯାଵାପୃଥିଵୀଇମେ, ଯଦ୍ଭୂତଂ ଚ ଭଵଚ୍ଚ ଭଵିଷ୍ଯଚ୍ଚେତ୍ଯ୍ ଆଚକ୍ଷତ, ଆକାଶେତଦୋତଂ ଚ ପ୍ରୋତଂ ଚେତି
ସେ କହିଲେ, 'ଗାର୍ଗୀ, ଯେଉଁଠି ଆକାଶରୁ ଉପରେ, ଯେଉଁଠି ପୃଥିବୀରୁ ତଳେ, ଦିନ ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅଛି, ଏବଂ ଯାହା ଥିଲା, ଅଛି ଓ ହେବ, ଲୋକେ ଏହା ବିଷୟରେ କହନ୍ତି । ଏ ସବୁ କିଛି ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଧାଯାଇଛି ଓ ଏକାଠି ହୋଇଛି ।'
ସାହୋଵଚଃ ନମସ୍ ତେ ॥ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, ଯୋମ ଏତଂ ଵ୍ଯଵୋଚୋ॥ ଅପରସ୍ମୈ ଧାରଯସ୍ଵେତି॥ ପୃଚ୍ଛ, ଗାର୍ଗୀତି
ସେ କହିଲେ, 'ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ । ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ତୁମେ ଦେଇଛ । ଏହାକୁ ଆଉ ଜଣେ ପାଇଁ ରଖ ।' ସେ କହିଲେ, 'ପଚାର, ଗାର୍ଗୀ ।'
ସାହୋଵାଚଃ ଯଦୂର୍ଧ୍ଵଂ, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, ଦିଵୋ, ଯଦଵାକ୍ପୃଥିଵ୍ଯା, ଯଦନ୍ତରାଦ୍ଯାଵାପୃଥିଵୀଇମେ, ଯଦ୍ଭୂତଂ ଚ ଭଵଚ୍ଚ ଭଵିଷ୍ଯଚ୍ଚେତ୍ଯ୍ ଆଚକ୍ଷତେ, କସ୍ମିଁସ୍ ତଦୋତଂ ଚ ପ୍ରୋତଂ ଚେତି
ସେ ପଚାରିଲେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଯେଉଁଟି ଆକାଶ ଉପରେ ଅଛି, ଯେଉଁଟି ପୃଥିବୀ ତଳେ ଅଛି, ଯେଉଁଟି ଦିନ ଆଉ ରାତି ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ଏବଂ ଯେଉଁଟି ଥିଲା, ଅଛି, ଆଉ ହେବ — ଏହା ସମ୍ପର୍କରେ ଲୋକେ କହନ୍ତି। ଏହା ସବୁ କେଉଁଠି ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ଅଛି, ଏବଂ କେଉଁଠି ଏକାପାଇଁ ଗଠିତ ହୋଇଛି?
ସହୋଵାଚଃ ଯଦୂର୍ଧ୍ଵଂ, ଗାର୍ଗି, ଦିଵୋ, ଯଦଵାକ୍ପୃଥିଵ୍ଯା, ଯଦନ୍ତରାଦ୍ଯାଵାପୃଥିଵୀଇମେ, ଯଦ୍ଭୂତଂ ଚ ଭଵଚ୍ଚ ଭଵିଷ୍ଯଚ୍ଚେତ୍ଯ୍ ଆଚକ୍ଷତ, ଆକାଶଏଵତଦୋତଂ ଚ ପ୍ରୋତଂ ଚେତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁଖଲ୍ଵାକାଶଓତଶ୍ଚ ପ୍ରୋତଶ୍ଚେତି
ସେ କହିଲେ, ଗାର୍ଗୀ, ଯେଉଁଟି ଆକାଶ ଉପରେ ଅଛି, ଯେଉଁଟି ପୃଥିବୀ ତଳେ ଅଛି, ଯେଉଁଟି ଦିନ ଆଉ ରାତି ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ଏବଂ ଯେଉଁଟି ଥିଲା, ଅଛି, ଆଉ ହେବ — ଏହା ସମ୍ପର୍କରେ ଲୋକେ କହନ୍ତି। ଏହା ସବୁ କେବଳ ଆକାଶରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ଅଛି। ତେବେ, ଆକାଶ କେଉଁଠି ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ଅଛି?
ଯୋଵାଏତଦକ୍ଷରମଵିଦିତ୍ଵା, ଗାର୍ଗି ଅସ୍ମିଁଲ୍ ଲୋକେଜୁହୋତି, ଦଦାତି ତପସ୍ଯତି~ ଅପି \` \` ବହୂନି ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି~ ଅନ୍ତଵନ୍ ଏଵ~ ଅସ୍ଯ ସଲୋକସ୍~ ଭଵତି ଯୋଵାଏତଦକ୍ଷରମଵିଦିତ୍ଵା, ଗାର୍ଗ୍ଯ୍ ଅସ୍ମାଲ୍ ଲୋକାତ୍ପ୍ରୈତି, ସକୃପଣୋ; ଅଥ ଯଏତଦକ୍ଷରଂ, ଗାର୍ଗି, ଵିଦିତ୍ଵାସ୍ମାଲ୍ ଲୋକାତ୍ପ୍ରୈତି, ସବ୍ରାହ୍ମଣଃ॥ ==ସଂବଂଧିତ କଡ଼ିଯାଁ== #[[ଉପନିଷଦ୍]] ##[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 1]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 2]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 3]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 4]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 5]] ==ବାହରୀ କଡିଯାଁ== [[ଵର୍ଗଃ:]]
ତଦ୍ଵାଏତଦକ୍ଷରଂ, ଗାର୍ଗି ଅଦୃଷ୍ଟଂ ଦ୍ରଷ୍ଟ୍ରଶ୍ରୁତଂ ଶ୍ରୋତ୍ରମତଂ ମନ୍ତ୍ରଵିଜ୍ଞାତଂ ଵିଜ୍ଞାତୃ; ନାନ୍ଯଦ୍ . ଅସ୍ତି ଦ୍ରଷ୍ଟୃ, ନାନ୍ଯଦ୍ . ଅସ୍ତି ଶ୍ରୋତୃ, ନାନ୍ଯଦ୍ . ଅସ୍ତି ମନ୍ତୃ, ନାନ୍ଯଦ୍ . ଅସ୍ତି ଵିଜ୍ଞାତ୍ରେତଦ୍ଵୈଅକ୍ଷରଂ, ଗାର୍ଗି, ଯସ୍ମିନ୍ \` \`, ), ଆକାଶଓତଶ୍ଚ ପ୍ରୋତଶ୍ଚ
ଗାର୍ଗୀ, ଏହି ଅବିନାଶୀ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଦେଖିଥାଏ; ଶୁଣାଯାଏନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଶୁଣିଥାଏ; ଚିନ୍ତା କରାଯାଏନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଚିନ୍ତା କରିଥାଏ; ଜଣାଯାଏନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଜଣିଥାଏ। ଏହି ଅବିନାଶୀ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେଖୁଥିବା, ଶୁଣୁଥିବା, ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା, ଜଣୁଥିବା ନାହିଁ। ଏହି ଅବିନାଶୀରେ ଆକାଶ ବୁନାଯାଇଛି।
ସାହୋଵାଚଃ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଭଗଵନ୍ତଃ ତଦେଵବହୁମନ୍ଯଧ୍ଵମ୍~ ଯଦସ୍ମାନ୍ନମସ୍କାରେଣ ମୁଚ୍ଯାଧ୍ଵମ୍~ ନଵୈଜାତୁ ଯୁଷ୍ମାକମିମମ୍~ କଶ୍ଚିଦ୍ବ୍ରହ୍ମୋଦ୍ଯମ୍~ ଜେତା~ ଇତି ତତୋ ହ ଵାଚକ୍ନଵ୍ଯ୍ ଉପରରାମ॥ 9
ସେ କହିଲେ: ପୂଜ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଆପଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରା ଆପଣମାନେ ପ୍ରଶ୍ନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ଆପଣମାନେ କେବେ ବ୍ରହ୍ମ ବିଷୟରେ ତାଙ୍କୁ ହରାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ତାପରେ ବାଚକନବୀ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ବନ୍ଦ କଲେ।
ଅଥ ହୈନଂ ଵିଦଗ୍ଧଃ ହାକଲ୍ଯଃ ପପ୍ରଚ୍ଛଃ କତି ଦେଵା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି॥ ସହୈତଯୈଵନିଵିଦା ପ୍ରତିପେଦେ, ଯାଵନ୍ତସ୍~ ଵୈଶ୍ଵଦେଵସ୍ଯ ନିଵିଦି~ ଉଚ୍ଯନ୍ତେ ତ୍ରଯଶ୍ଚ ତ୍ରୀଚ ଶତାତ୍ରଯସ୍~ ଚ ତ୍ରୀଚ ସହସ୍ରା~ ଇତି~ ଓମ୍ ଇତି ହୋଵାଚ;
ତାପରେ ବିଦଗ୍ଧ ଶାକଲ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: 'ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ, କେତେ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି?' ସେ ଏହି ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଯେପରିକି ବୈଶ୍ୱଦେବ ଷ୍ଟୋତ୍ରରେ ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ: ତିନି ଓ ତିନି ଶତ, ତିନି ଓ ତିନି ହଜାର। 'ହଁ,' ସେ କହିଲେ।
କତ୍ଯ୍ ଏଵଦେଵା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି॥ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଁଶଦିତି॥ ଓମିତି ହୋଵାଚ॥ କତ୍ଯ୍ ଏଵଦେଵା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି॥ ଷଡ୍ ଇତି॥ ଓମିତି ହୋଵାଚ॥ କତ୍ଯ୍ ଏଵଦେଵା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି॥ ତ୍ରଯ ଇତି॥ ଓମିତି ହୋଵାଚ॥ କତ୍ଯ୍ ଏଵଦେଵା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି॥ ଦ୍ଵାଵିତି॥ ଓମିତି ହୋଵାଚ॥ କତ୍ଯ୍ ଏଵଦେଵା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି॥ ଅଧ୍ଯର୍ଧ ଇତି॥ ଓମିତି ହୋଵାଚ॥ କତ୍ଯ୍ ଏଵଦେଵା, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି॥ ଏକ ଇତି॥ ଓମିତି ହୋଵାଚ॥ କତମେତେତ୍ରଯଶ୍ଚ ତ୍ରୀଚ ଶତାତ୍ରଯଶ୍ଚ ତ୍ରୀଚ ସହସ୍ରେତି
ସହୋଵାଚଃ ମହିମାନ ଏଵୈଷାମେତେ, ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ତ୍ଵେଵଦେଵାଇତି॥ କତମେତେତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଁଶଦିତି॥ ଅଷ୍ଟୌଵସଵ, ଏକାଦଶ ର଼ୁଦ୍ରା, ଦ୍ଵାଦଶାଦିତ୍ଯାଃ ତଏକତ୍ରିଂଶଦ୍ ୯ନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚୈଵପ୍ରଜାପତିଶ୍ଚ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶାଵିତି
ସେ କହିଲେ: ଏହା ସମସ୍ତ ମହିମାର ପ୍ରକାଶ; ପ୍ରକୃତରେ ଦେବତା ତେତିସଟି। ଏହି ତେତିସ ଦେବତା କେଉଁମାନେ? ଅଠଟି ବସୁ, ଏଗାରଟି ରୁଦ୍ର, ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ—ଏହି ଏକତିସଟି ହେଲା; ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ପ୍ରଜାପତି ଯୋଗ କରି ମୋଟ ତେତିସଟି ଦେବତା।
କତମେଵସଵ ଇତି॥ ଆଗ୍ନିଶ୍ଚ ପୃଥିଵୀଚ ଵାଯୁଶ୍ଚାନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଚାଦିତ୍ଯଶ୍ଚ ଡ୍ଯୌଃ ଚ ଚନ୍ଦ୍ରମାଶ୍ଚ ଣକ୍ଷତ୍ରାଣି ଚୈତେଵସଵ; ଏତେଷୁ ହୀଦଁ ସର୍ଵଁ ଵସୁ . ହିତଂ . ଏତେହୀଦଁ ସର୍ଵଂ ଵସଯନ୍ତେ॥ ତଦ୍ଯଦିଦଁ ସର୍ଵଂ ଵସଯନ୍ତେ . .॥. ତସ୍ମାଦ୍ଵସଵ ଇତି
ବସୁମାନେ କେଉଁମାନେ? ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦିବ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ତାରାମାନେ—ଏମାନେ ବସୁ। ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଏମାନେ ଭିତରେ ବସିଥାଏ; ଏମାନେ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ବସିଥିବାରୁ, ଏମାନେ ବସୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
କତମେର଼ୁଦ୍ରାଇତି॥ ଦଶେମେପୁରୁଷେ ପ୍ରାଣା, ଆତ୍ମୈକାଦଶସ୍; ତେଯଦାସ୍ମାନ୍ମର୍ତ୍ଯାଚ୍ଛରୀରାଦ୍ ଉତ୍କ୍ରାମନ୍ତି ଅଥ ରୋଦଯନ୍ତିଃ ତଦ୍ଯଦ୍ରୋଦଯନ୍ତି, ତସ୍ମାଦ୍ର଼ୁଦ୍ରାଇତି
ରୁଦ୍ରମାନେ କେଉଁମାନେ? ଦଶଟି ପୁରୁଷର ପ୍ରାଣ, ଏକଟି ଆତ୍ମା; ଏମାନେ ଏଗାରଟି। ଏମାନେ ମରଣଶୀଳ ଶରୀରରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ, ଲୋକେ କାନ୍ଦିଥାନ୍ତି। ଏମାନେ କାନ୍ଦାଇଥିବାରୁ, ରୁଦ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
କତମଅଦିତ୍ଯାଇତି॥ ଦ୍ଵାଦଶ . ମାସାଃ ସଂଵତ୍ସରସ୍ଯୈତଅଦିତ୍ଯା; ଏତେହୀଦଁ ସର୍ଵମାଦଦାନା ଯନ୍ତି; ତଦ୍ ଯଦିଦଁ ସର୍ଵମାଦଦାନା ଯନ୍ତି, ତସ୍ମାଦଦିତ୍ଯାଇତି
ଏ ଆଦିତ୍ୟ କେଉଁଠି? ବର୍ଷରେ ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ ହେଉଛନ୍ତି ଆଦିତ୍ୟ। ସେମାନେ ସବୁକିଛିକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ତେଣୁ ଏମାନେ ଆଦିତ୍ୟ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ।
କତମ୯ନ୍ଦ୍ରଃ, କତମଃ ପ୍ରଜାପତିରିତି॥ ସ୍ତନଯିତ୍ନୁରେଵେନ୍ଦ୍ରୋ, ଯଜ୍ଞଃ ପ୍ରଜାପତିରିତି॥ କତମଃ ସ୍ତନଯିତ୍ନୁରିତି॥ ଅଶନିରିତି॥ କତମୋଯଜ୍ଞଇତି॥ ପଶଵ ଇତି
ଇନ୍ଦ୍ର କେଉଁଠି, ପ୍ରଜାପତି କେଉଁଠି? ବଜ୍ରପାତ ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ର, ଯଜ୍ଞ ହେଉଛି ପ୍ରଜାପତି। ବଜ୍ରପାତ କଣ? ଅଶନି। ଯଜ୍ଞ କଣ? ପଶୁମାନେ।
କତମେଷଡ୍ ଇତି॥ ଆଗ୍ନିଶ୍ଚ ପୃଥିଵୀଚ ଵାଯୁଶ୍ଚାନ୍ତରିକ୍ଷଶ୍ଚାଦିତ୍ଯଶ୍ଚ ଡ୍ଯୌଶ୍ଚୈତେଷଡ୍ ଇତ୍ଯ୍ . ଏତେହ୍ଯ୍ ଏଵେଦଁ . ସର୍ଵଂ ଷଡ୍ ଇତି
ଏଠି ଛଅଟି କେଉଁଠି? ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ମଧ୍ୟ ଆକାଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆକାଶ—ଏହି ଛଅଟି। ଏମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏଠି ସବୁ ଛଅ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ।
କତମେତେତ୍ରଯୋ ଦେଵାଇତୀ- -ମଏଵତ୍ରଯୋ ଲୋକା, ଏଷୁହୀମେସର୍ଵେ ଦେଵାଇତି॥ କତମୌ . ଦ୍ଵୌଦେଵାଵିତି॥ ଅନ୍ନଂ ଚୈଵପ୍ରାଣଶ୍ଚେତି॥ କତମୋଽଧ୍ଯର୍ଧ ଇତି॥ ଯୋଽଯଂ ପଵତ ଇତି
ଏଠି ତିନିଟି ଦେବତା କେଉଁଠି? ତିନିଟି ଲୋକ—ଏହି ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସବୁ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି। ଦୁଇଟି ଦେବତା କେଉଁଠି? ଖାଦ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣ। ଅଧ ଦେବତା କେଉଁଠି? ଯେଉଁ ବାୟୁ ବହୁଛି।
ତଦାହୁଃ ଯଦଯମେକ ଏଵ ପଵତେ, ଅଥ କଥମଧ୍ଯର୍ଧ ଇତି॥ ଯଦସ୍ମିନ୍ନିଦଁ ସର୍ଵମଧ୍ଯାର୍ଧ୍ନୋତ୍ ତେନାଧ୍ଯର୍ଧ ଇତି॥ କତମଏକୋ ଦେଵଇତି॥ ; ସବ୍ରହ୍ମ ତ୍ଯଦିତ୍ଯ୍ ଆଚକ୍ଷତେ
କେହି କହନ୍ତି: ଏହି ପବନ ଯଦି କେବଳ ଗୋଟିଏ, ତେବେ ଏହାକୁ 'ଏକ ଓ ଅଧିକ' କିପରି କୁହାଯାଏ? କାରଣ, ଏହାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ତେଣୁ ଏହାକୁ 'ଏକ ଓ ଅଧିକ' କୁହାଯାଏ। 'ଗୋଟିଏ ଦେବତା' କିଏ? ସେମାନେ କହନ୍ତି: ସେହି 'ବ୍ରହ୍ମ'।
ପୃଥିଵ୍ଯ୍ ଏଵଯସ୍ଯାଯତନଂ, ଚକ୍ଷୁର୍ ଲୋକୋ, ମନୋ ଜ୍ଯୋତିଃ ଯୋଵୈତଂ ପୁରୁଷଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଁ, ସଵୈଵେଦିତାସ୍ଯାଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଵେଦ ଵାଅହଂ ତଂ ପୁରୁଷଁ ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଂ, ଯମାତ୍ଥ; ଯଏଵାଯଁ ଶାରୀରଃ ପୁରୁଷଃ, ସଏଷ॥ ଵଦୈଵ, ହାକଲ୍ଯ, ତସ୍ଯ କାଦେଵତେତି॥ ସ୍ତ୍ରିଯ \^ ଇତି ହୋଵାଚ
କାମ ଏଵଯସ୍ଯାଯତନଂ, ଚକ୍ଷୁର୍ \^ ଲୋକୋ, ମନୋ ଜ୍ଯୋତିଃ ଯୋଵୈତଂ ପୁରୁଷଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଁ, ସଵୈଵେଦିତାସ୍ଯାଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଵେଦ ଵାଅହଂ ତଂ ପୁରୁଷଁ ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଂ, ଯମାତ୍ଥ; ଯଏଵାସୌଚନ୍ଦ୍ରେ ପୁରୁଷଃ, ସଏଷ॥ ଵଦୈଵ, ହାକଲ୍ଯ, ତସ୍ଯ କାଦେଵତେତି॥ ମନ ଇତି ହୋଵାଚ
ରୂପାଣ୍ଯ୍ ଏଵଯସ୍ଯାଯତନଂ, ଚକ୍ଷୁର୍ଲୋକୋ, ମନୋ ଜ୍ଯୋତିଃ ଯୋଵୈତଂ ପୁରୁଷଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଁ, ସଵୈଵେଦିତାସ୍ଯାଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଵେଦ ଵାଅହଂ ତଂ ପୁରୁଷଁ ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଂ, ଯମାତ୍ଥ; ଯଏଵାସାଵାଦିତ୍ଯେପୁରୁଷଃ, ସଏଷ॥ ଵଦୈଵ, ହାକଲ୍ଯ, ତସ୍ଯ କାଦେଵତେତି॥ ଚକ୍ଷୁର୍ ଇତି ହୋଵାଚ
ସହୋଵାଚୈତଦ୍ଵୈତଦକ୍ଷରଂ, ଗାର୍ଗି, ବ୍ରାହ୍ମଣାଅଭିଵଦନ୍ତି ଅସ୍ଥୂଲମନଣୁ ଅହ୍ରସ୍ଵମଦୀର୍ଘମ୍ ଅଲୋହିତମସ୍ନେହମ୍ ଅଚ୍ଛାଯମତମୋ, ଅଵାଯ୍ଵନାକାଶମ୍ ଅସଙ୍ଗମ୍ ଅସ୍ପର୍ଶମ୍ . ଅଗନ୍ଧମ୍ ଅରସମ୍ . ଅଚକ୍ଷୁଷ୍କମ୍ ଅଶ୍ରୋତ୍ରମ୍ ଅଵାଗ୍ ଅମନୋ, ଅତେଜସ୍କମ୍ ଅପ୍ରାଣମ୍ ଅମୁଖମ୍ ଅନାମାଗୋତ୍ରମ୍ ଅଜରମ୍ ଅମରମ୍ ଅଭଯମ୍ ଅମୃତମ୍ ଅରଜୋ, ଅଶବ୍ଦମ୍ ଅଵିଵୃତମ୍ ଅସଂଵୃତମ୍ ଅପୂର୍ଵମ୍ ଅନପରମ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ ॥. . . ଅବାହ୍ଯଂ; ନତଦଶ୍ନୋତି କଂ ଚନ ନତଦଶ୍ନୋତି କଶ୍ଚନ
ସେ କହିଲେ, ଗାର୍ଗୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହାକୁ ଅବିନାଶୀ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ଏହା ନା ଦେଖିବାକୁ ଭାରି, ନା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନା ଛୋଟ, ନା ବଡ଼, ନା ଲାଲ ରଙ୍ଗ, ନା ଜଳ, ନା ଛାୟା, ନା ଅନ୍ଧାର, ନା ବାୟୁ, ନା ଆକାଶ, ନା ଜୋଡା, ନା ସ୍ପର୍ଶ, ନା ଗନ୍ଧ, ନା ରସ, ନା ଚକ୍ଷୁ, ନା କାନ, ନା କଥା, ନା ମନ, ନା ଆଲୋକ, ନା ପ୍ରାଣ, ନା ମୁଁହ, ନା ନାମ, ନା କୁଳ, ନା ବୃଦ୍ଧି, ନା ମୃତ୍ୟୁ, ନା ଭୟ, ନା ଅମୃତ, ନା ମଳ, ନା ଶବ୍ଦ, ନା ପ୍ରକାଶିତ, ନା ଆବୃତ, ନା ଆରମ୍ଭ, ନା ଶେଷ, ନା ମଧ୍ୟ, ନା ଭିତର, ନା ବାହାର। କେହି ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; କେହି ଏହାକୁ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଏତସ୍ଯ ଵାଅକ୍ଷରସ୍ଯ ପ୍ରଶାସନେ, ଗାର୍ଗି, ଦ୍ଯାଵାପୃଥିଵୀଵିଧୃତେ ତିଷ୍ଠତ; ଏତସ୍ଯ ଵାଅକ୍ଷରସ୍ଯ ପ୍ରଶାସନେ, ଗାର୍ଗି, ସୂର୍ଯଚନ୍ଦ୍ରମସୌ ଵିଧୃତୌ ତିଷ୍ଠତ; ଏତସ୍ଯ ଵାଅକ୍ଷରସ୍ଯ ପ୍ରଶାସନେ, ଗାର୍ଗି . ଅହୋରାତ୍ରାଣି~ . \` ମାସାସ୍~ ଋତଵସ୍~ ସଂଵତ୍ସରାସ୍~ . \` ଵିଧୃତାସ୍ ତିଷ୍ଠନ୍ତି~ . ଅହୋରାତ୍ରାଣ୍ଯ୍ . \` ମାସା ଋତଵଃ ସଂଵତ୍ସରା . \` ଵିଧୃତାସ୍ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଏତସ୍ଯ ଵାଅକ୍ଷରସ୍ଯ ପ୍ରଶାସନେ, ଗାର୍ଗି, ପ୍ରାଚ୍ଯୋଽନ୍ଯାନଦ୍ଯଃ ସ୍ଯନ୍ଦନ୍ତେ ଶ୍ଵେତେଭ୍ଯଃ ପର୍ଵତେଭ୍ଯଃ, ପ୍ରତୀଚ୍ଯୋଽନ୍ଯା, ଯାଂଯାଂ ଚ ଦିଶମ୍ . ଏତସ୍ଯ ଵାଅକ୍ଷରସ୍ଯ ପ୍ରଶାସନେ, ଗାର୍ଗି, ଦଦତଂ ମନୁଷ୍ଯାଃ ପ୍ରଶସନ୍ତି, ଯଜମାନଂ ଦେଵା, ଦର୍ଵ୍ଯଂ ପିତରୋଽନ୍ଵାଯତ୍ତାଃ
ଏହି ଅବିନାଶୀର ଆଜ୍ଞାରେ, ଗାର୍ଗୀ, ଦିନ ଆଉ ରାତି, ପୃଥିବୀ ଆଉ ଆକାଶ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅଛି; ଏହି ଅବିନାଶୀର ଆଜ୍ଞାରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଉ ଚନ୍ଦ୍ର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଅବିନାଶୀର ଆଜ୍ଞାରେ, ଦିନ ଆଉ ରାତି, ମାସ, ଋତୁ, ବର୍ଷ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅଛି; ଏହି ଅବିନାଶୀର ଆଜ୍ଞାରେ, ପୂର୍ବ ପାହାଡ଼ରୁ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବକୁ ବହିଯାନ୍ତି, ପଶ୍ଚିମରୁ ପଶ୍ଚିମକୁ, ଦକ୍ଷିଣରୁ ଦକ୍ଷିଣକୁ ବହିଯାନ୍ତି; ଏହି ଅବିନାଶୀର ଆଜ୍ଞାରେ, ଦାନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବାକୁ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ପିତୃମାନେ ଦାନରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।
ଗାର୍ଗୀ, ଏହି ଅବିନାଶୀକୁ ଜାଣିନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଜଗତରେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଦାନ ଦେଉନ୍ତି, କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଏହା ହେଲେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ହେଉ ତଥାପି ସେମାନଙ୍କର ଲୋକ ସୀମିତ ହୁଏ। ଏହି ଅବିନାଶୀକୁ ଜାଣିନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଜଗତରୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୟନୀୟ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅବିନାଶୀକୁ ଜାଣି ଏହି ଜଗତରୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ।
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, କେତେ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି? — ତେତିସ। — ହଁ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, କେତେ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି? — ଛଅ। — ହଁ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, କେତେ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି? — ତିନି। — ହଁ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, କେତେ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି? — ଦୁଇ। — ହଁ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, କେତେ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି? — ଏକ ଓ ଅଧା। — ହଁ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, କେତେ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି? — ଏକ। — ହଁ। ଏହି ତିନି ଦେବତା, ତିନି ଶତ ଦେବତା, ତିନି ହଜାର ଦେବତା କେଉଁମାନେ?
ପୃଥିବୀ ଏହାର ଆଧାର, ଚକ୍ଷୁ ଏହାର ଜଗତ, ମନ ଏହାର ଆଲୋକ। ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବେ, ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ମୁଁ ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ, ଯାହାକୁ ତୁମେ କହିଛ। ଯିଏ ଏହି ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେ। କହ, ହାକଲ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଦେବତା କିଏ? 'ସ୍ତ୍ରୀ' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
କାମ ଏହାର ଆଧାର, ଚକ୍ଷୁ ଏହାର ଜଗତ, ମନ ଏହାର ଆଲୋକ। ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବେ, ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ମୁଁ ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ, ଯାହାକୁ ତୁମେ କହିଛ। ଯିଏ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେ। କହ, ହାକଲ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଦେବତା କିଏ? 'ମନ' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ରୂପ ଏହାର ଆଧାର, ଚକ୍ଷୁ ଏହାର ଜଗତ, ମନ ଏହାର ଆଲୋକ। ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବେ, ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ମୁଁ ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ, ଯାହାକୁ ତୁମେ କହିଛ। ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେ। କହ, ହାକଲ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଦେବତା କିଏ? 'ଚକ୍ଷୁ' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଆକଶଏଵଯସ୍ଯାଯତନଂ, ଚକ୍ଷୁର୍ ଲୋକୋ, ମନୋ ଜ୍ଯୋତିଃ ଯୋଵୈତଂ ପୁରୁଷଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଁ, ସଵୈଵେଦିତାସ୍ଯାଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଵେଦ ଵାଅହଂ ତଂ ପୁରୁଷଁ ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଂ, ଯମାତ୍ଥ; ଯଏଵାଯମ୍ଵାଯୌ ପୁରୁଷଃ, ସଏଷ॥ ଵଦୈଵ, ହାକଲ୍ଯ, ତସ୍ଯ କାଦେଵତେତି॥ ପ୍ରାଣ ଇତି ହୋଵଚ॥ 15/ ॥ ତେଜ ଏଵଯସ୍ଯାଯତନଂ, ଚକ୍ଷୁର୍ଲୋକୋ, ମନୋ ଜ୍ଯୋତିଃ ଯୋଵୈତଂ ପୁରୁଷଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଁ, ସଵୈଵେଦିତାସ୍ଯାଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଵେଦ ଵାଅହଂ ତଂ ପୁରୁଷଁ ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଂ, ଯମାତ୍ଥ; ଯଏଵାଯମଗ୍ନୌପୁରୁଷଃ, ସଏଷ॥ ଵଦୈଵ, ହାକଲ୍ଯ, ତସ୍ଯ କାଦେଵତେତି॥ ଵାଗିତି ହୋଵାଚ
ଏହାର ଆଧାର ହେଉଛି ଆକାଶ, ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ତାହାର ଜଗତ, ମନ ହେଉଛି ତାହାର ଆଲୋକ। ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିପାରେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଯାଏ, ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ମୁଁ ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ, ଯାହାକୁ ତୁମେ କହୁଛ। ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ବାୟୁରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ଏହି ପୁରୁଷ। କହ, ହାକଳ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଦେବତା କିଏ? 'ଶ୍ୱାସ' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ତେଜ ହେଉଛି ତାହାର ଆଧାର, ଚକ୍ଷୁ ତାହାର ଜଗତ, ମନ ତାହାର ଆଲୋକ। ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିପାରେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଯାଏ, ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ମୁଁ ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ, ଯାହାକୁ ତୁମେ କହୁଛ। ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଅଗ୍ନିରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ଏହି ପୁରୁଷ। କହ, ହାକଳ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଦେବତା କିଏ? 'ବାକ୍' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ତମ ଏଵଯସ୍ଯାଯତନଂ, ଚକ୍ଷୁର୍ \^ ଲୋକୋ, ମନୋ ଜ୍ଯୋତିଃ ଯୋଵୈତଂ ପୁରୁଷଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଁ, ସଵୈଵେଦିତାସ୍ଯାଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଵେଦ ଵାଅହଂ ତଂ ପୁରୁଷଁ ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଂ, ଯମାତ୍ଥ; ଯଏଵାଯଂ ଛାଯାମଯଃ ପୁରୁଷଃ, ସଏଷ॥ ଵଦୈଵ, ହାକଲ୍ଯ, ତସ୍ଯ କାଦେଵତେତି॥ ମୃତ୍ଯୁଇତି ହୋଵାଚ
ଏହାର ଆଧାର ହେଉଛି ଅନ୍ଧାର, ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ତାହାର ଜଗତ, ମନ ହେଉଛି ତାହାର ଆଲୋକ। ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିପାରେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଯାଏ, ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ମୁଁ ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ, ଯାହାକୁ ତୁମେ କହୁଛ। ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଛାୟାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ଏହି ପୁରୁଷ। କହ, ହାକଳ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଦେବତା କିଏ? 'ମୃତ୍ୟୁ' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଆପଏଵଯସ୍ଯାଯତନଂ, ଚକ୍ଷୁର୍ \^ ଲୋକୋ, ମନୋ ଜ୍ଯୋତିଃ ଯୋଵୈତଂ ପୁରୁଷଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଁ, ସଵୈଵେଦିତାସ୍ଯାଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଵେଦ ଵାଅହଂ ତଂ ପୁରୁଷଁ ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଂ, ଯମାତ୍ଥ; ଯଏଵାଯଂ ଅପ୍ସୁପୁରୁଷଃ, ସଏଷ॥ ଵଦୈଵ, ହାକଲ୍ଯ, ତସ୍ଯ କାଦେଵତେତି॥ ଵରୁଣ ଇତି ହୋଵାଚ
ଏହାର ଆଧାର ହେଉଛି ପାଣି, ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ତାହାର ଜଗତ, ମନ ହେଉଛି ତାହାର ଆଲୋକ। ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିପାରେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଯାଏ, ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ମୁଁ ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ, ଯାହାକୁ ତୁମେ କହୁଛ। ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ପାଣିରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ଏହି ପୁରୁଷ। କହ, ହାକଳ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଦେବତା କିଏ? 'ବରୁଣ' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ରେତ ଏଵଯସ୍ଯାଯତନଂ, ଚକ୍ଷୁର୍ \^ ଲୋକୋ, ମନୋ ଜ୍ଯୋତିଃ ଯୋଵୈତଂ ପୁରୁଷଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଁ, ସଵୈଵେଦିତାସ୍ଯାଦ୍ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ॥ ଵେଦ ଵାଅହଂ ତଂ ପୁରୁଷଁ ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମନଃ ପରାଯଣଂ, ଯମାତ୍ଥ; ଯଏଵାଯଂ ପୁତ୍ରମଯଃ ପୁରୁଷଃ, ସଏଷ॥ ଵଦୈଵ, ହାକଲ୍ଯ, ତସ୍ଯ କାଦେଵତେତି॥ ପ୍ରଜାପତିରିତି ହୋଵାଚ
ଏହାର ଆଧାର ହେଉଛି ବୀଜ, ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ତାହାର ଜଗତ, ମନ ହେଉଛି ତାହାର ଆଲୋକ। ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିପାରେ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଯାଏ, ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ମୁଁ ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ, ଯାହାକୁ ତୁମେ କହୁଛ। ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ସନ୍ତାନରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ଏହି ପୁରୁଷ। କହ, ହାକଳ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଦେବତା କିଏ? 'ପ୍ରଜାପତି' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।