ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, କତ୍ଯଯମଦ୍ଯାଧ୍ଵର୍ଯୁରସ୍ମିନ୍ଯଜ୍ଞଆହୁତୀର୍ହୋଷ୍ଯତୀତି॥ ତିସ୍ରଇତି॥ କତମାସ୍ ତାସ୍ ତିସ୍ର ଇତି॥ ଯାହୁତାଉଜ୍ଜ୍ଵଲନ୍ତି, ଯାହୁତାଅତିନେଦନ୍ତି, ଯାହୁତାଅଧିଶେରତେ॥ କିଂ ତାଭିର୍ଜଯତୀତି॥ ଯାହୁତାଉଜ୍ଜ୍ଵଲନ୍ତି, ଦେଵଲୋକମେଵତାଭିର୍ଜଯତିଃ ଦୀପ୍ଯତ ଇଵ ହିଦେଵଲୋକୋ॥ ଯାହୁତାଅତିନେଦନ୍ତି, ମନୁଷ୍ଯଲୋକମ୍ \^ ଏଵତାଭିର୍ଜଯତି ଅତୀଵ ହିମନୁଷ୍ଯଲୋକୋ \^ ଯାହୁତାଅଧିଶେରତେ, ପିତୃଲୋକମ୍ ଏଵତାଭିର୍ଜଯତି ଅଧଇଵ ହିପିତୃଲୋକଃ \`
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଆଜି ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ କେତେ ଆହୁତି ଦେଇଥାଏ? ତିନିଟି। କେଉଁ ତିନିଟି? ଯାହା ଆଗରେ ଜ୍ୱଳିଉଛି, ଯାହା ଆଗରେ ଭରିଉଛି, ଯାହା ଆଗରେ ବସିଯାଏ। ଏହି ଆହୁତିଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା କଣ ଲାଭ ହୁଏ? ଯାହା ଜ୍ୱଳିଉଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ଦେବଲୋକ ଲାଭ କରେ, ଦେବଲୋକ ଏକ ଜ୍ୱଳନ ପରି। ଯାହା ଭରିଉଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ମାନବଲୋକ ଲାଭ କରେ, ମାନବଲୋକ ଭରିଉଥିବା ପରି। ଯାହା ବସିଯାଏ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ପିତୃଲୋକ ଲାଭ କରେ, ପିତୃଲୋକ ତଳେ ଅଛି।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, କତିଭିରଯମଦ୍ଯବ୍ରହ୍ମାଯଜ୍ଞଂ ଦକ୍ଷିଣତୋଦେଵତାଭିର୍ଗୋପାଯିଷ୍ଯତୀତ୍ଯ୍ ଏକଯେତି॥ କତମାସୈକେତି॥ ମନ ଏଵେତି॥ ଅନନ୍ତଂ ଵୈମନୋ, ଅନନ୍ତାଵିଶ୍ଵେ ଦେଵା॥ ଅନନ୍ତମେଵସତେନ ଲୋକଂ ଜଯତି
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଆଜି ବ୍ରହ୍ମା କେତେ ଦେବତା ଦ୍ୱାରା ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କରେ? ଏକଟି। କେଉଁ ଏକଟି? ମନ। ମନ ଅସୀମ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅସୀମ। ଏହି ଅସୀମ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଲୋକ ଲାଭ କରେ।
ଅଥ ହୈନଂ ଜାରତ୍କାରଵଆର୍ତଭାଗଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ॥ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, କତି ଗ୍ରହାଃ, କତ୍ଯତିଗ୍ରହାଇତି॥ ଅଷ୍ଟୌଗ୍ରହା, ଅଷ୍ଟାଵତିଗ୍ରହାଇତି॥ ଯେତେଽଷ୍ଟୌଗ୍ରହା, ଅଷ୍ଟାଵତିଗ୍ରହାଃ, କତମେତଇତି
ତାପରେ ଜାରତ୍କାରବ ଆର୍ତଭାଗ ପଚାରିଲେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, କେତେ ଗ୍ରହ ଓ କେତେ ଅତିଗ୍ରହ ଅଛି? ଏଠି ଅଷ୍ଟ ଗ୍ରହ ଓ ଅଷ୍ଟ ଅତିଗ୍ରହ ଅଛି। ଏହି ଅଷ୍ଟ ଗ୍ରହ ଓ ଅଷ୍ଟ ଅତିଗ୍ରହ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ?
ପ୍ରାଣୋଵୈଗ୍ରହଃ॥ ସୋଽପାନେନାତିଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତୋ॥ ଅପାନେନ ହିଗନ୍ଧାଙ୍ଜିଘ୍ରତି
ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ଗ୍ରହ। ଏହାକୁ ଅପାନ ନାମକ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ। ଅପାନ ଦ୍ୱାରା ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଜିହ୍ଵାଵୈଗ୍ରହଃ॥ ସରସେନାତିଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତୋ; ଜିହ୍ଵଯା ହିରସାନ୍ଵିଜାନାତି
ଜିଭ ହେଉଛି ଗ୍ରହ। ଏହାକୁ ରସ ନାମକ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ। ଜିଭ ଦ୍ୱାରା ରସ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଵାଗ୍ଵୈଗ୍ରହଃ॥ ସନାମ୍ନାତିଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତୋ; ଵାଚାହିନାମାନ୍ଯଭିଵଦତି
ବାକ୍ ହେଉଛି ଗ୍ରହ। ଏହାକୁ ନାମ ନାମକ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ। ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ।
ଚକ୍ଷୁର୍ଵୈଗ୍ରହଃ॥ ସରୂପେଣାତିଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତଶ୍; ଚକ୍ଷୁଷା ହିରୂପାଣି ପଶ୍ଯତି
ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ଗ୍ରହ। ଏହାକୁ ରୂପ ନାମକ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ। ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ରୂପ ଦେଖାଯାଏ।
ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଵୈଗ୍ରହଃ॥ ସଶବ୍ଦେନାତିଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତଃ; ଶ୍ରୋତ୍ରେଣ ହିଶବ୍ଦାଙ୍ଛୃଣୋତି
କଣ ହେଉଛି ଗ୍ରହ। ଏହାକୁ ଶବ୍ଦ ନାମକ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ। କଣ ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଏ।
ମନୋ ଵୈଗ୍ରହଃ॥ ସକାମେନାତିଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତୋ; ମନସା ହିକାମାନ୍କାମଯତେ
ମନ ହେଉଛି ଗ୍ରହ। ଏହାକୁ ଇଚ୍ଛା ନାମକ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ। ମନ ଦ୍ୱାରା ଇଚ୍ଛା କରାଯାଏ।
ହସ୍ତୌ ଵୈଗ୍ରହଃ॥ ସକର୍ମଣାତିଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତୋ; ହସ୍ତାଭ୍ଯାଁ ହିକର୍ମ କରୋତି
ହାତ ହେଉଛି ଗ୍ରହ। ଏହାକୁ କର୍ମ ନାମକ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ। ହାତ ଦ୍ୱାରା କର୍ମ କରାଯାଏ।
ତ୍ଵଗ୍ଵୈଗ୍ରହଃ॥ ସସ୍ପର୍ଶେନାତିଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତସ୍; ତ୍ଵଚାହିସ୍ପର୍ଶାନ୍ଵେଦଯତ॥ ଇତ୍ଯଷ୍ଟୌଗ୍ରହା, ଅଷ୍ଟାଵତିଗ୍ରହାଃ
ତ୍ୱକ୍ ହେଉଛି ଗ୍ରହ। ଏହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ ନାମକ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ। ତ୍ୱକ୍ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ଏଭଳି ଅଷ୍ଟ ଗ୍ରହ ଓ ଅଷ୍ଟ ଅତିଗ୍ରହ ଅଛି।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, ଯଦିଦଁ ସର୍ଵଂ ମୃତ୍ଯୋରନ୍ନଂ, କାସ୍ଵିତ୍ସାଦେଵତା, ଯସ୍ଯା ମୃତ୍ଯୁରନ୍ନମିତି॥ ଅଗ୍ନିର୍ଵୈମୃତ୍ଯୁଃ, ସୋଽପାମନ୍ନମ୍ ଅପ ପୁନର୍ମୃତ୍ଯୁଂ ଜଯତି
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ମୃତ୍ୟୁର ଖାଦ୍ୟ, କେଉଁ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି ଯାହା ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଖାଦ୍ୟ? ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ; ଖାଦ୍ୟ ନେଇ, ସେ ପୁନି ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରେ।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, ଯତ୍ରାଯଂ ପୁରୁଷୋ ମ୍ରିଯତେ, କିମେନଂ ନଜହାତୀତି॥ ନାମେତି ଅନନ୍ତଂ ଵୈନାମାନନ୍ତାଵିଶ୍ଵେ ଦେଵା; ଅନନ୍ତମେଵସତେନ ଲୋକଂ ଜଯତି
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ମରିଯାଏ, କଣ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ? ନାମ। ନାମ ଅସୀମ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅସୀମ; ଏହି ଅସୀମ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଲୋକ ଲାଭ କରେ।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, ଯତ୍ରାଯଂ ପୁରୁଷୋ ମ୍ରିଯତ, ଉଦସ୍ମାତ୍ପ୍ରାଣାଃ କ୍ରାମନ୍ତି ଆହୋ ନେତି॥ ନେତି ହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋ, ଅତ୍ରୈଵସମଵନୀଯନ୍ତେ, ସଉଚ୍ଛ୍ଵଯତି ଆଧ୍ମାଯତି ଆଧ୍ମାତୋ ମୃତଃ ଶେତେ
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ମରିଯାଏ, ଶ୍ୱାସଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ କି ନାହିଁ? ନାହିଁ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଏଠି ଏକଠା ହୁଏ। ସେ ଫୁଲିଯାଏ, ଫୁଲିଥିବା ବେଳେ ମୃତ ହୋଇ ଶୋଇଥାଏ।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, ଯତ୍ରାସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ ମୃତସ୍ଯାଗ୍ନିଂ ଵାଗପ୍ଯେତି, ଵାତଂ ପ୍ରାଣଶ୍, ଚକ୍ଷୁରାଦିତ୍ଯଂ, ମନଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଂ, ଦିଶଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ, ପୃଥିଵୀଁ ଶରୀରମ୍ ଆକାଶମାତ୍ମୌଷଧୀର୍ଲୋମାନି, ଵନସ୍ପତୀନ୍କେଶା, ଅପ୍ସୁଲୋହିତଂ ଚ ରେତଶ୍ଚ ନିଧୀଯତେ, କ୍ଵାଯଂ ତଦାପୁରୁଷୋ ଭଵତୀତି॥ ଆହର, ସୌମ୍ଯ, ହସ୍ତମ୍
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ମୃତ, ତାଙ୍କର ବାକ୍ ଅଗ୍ନିକୁ, ପ୍ରାଣ ବାୟୁକୁ, ଚକ୍ଷୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ, ମନ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ, ଦିଶା କଣକୁ, ପୃଥିବୀ ଶରୀରକୁ, ଆକାଶ ଆତ୍ମାକୁ, ଔଷଧି ଚୁଲକୁ, ବନସ୍ପତି କେଶକୁ, ରକ୍ତ ଓ ବୀର୍ୟ ଜଳକୁ ଯାଏ, ତେବେ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି କଣ ହୁଏ? ମିତ୍ର, ତୁମର ହାତ ଦେଖା।
ଆର୍ତଭାଗେତି ହୋଵାଚାଵାମ୍ . ଏଵୈତଦ୍ ଵେଦିଷ୍ଯାଵୋ; ନନାଵେତତ୍ସଜନଇତି॥ ତୌହୋତ୍କ୍ରମ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରଯାଂ ଚକ୍ରତୁସ୍ ତୌହ ଯଦୂଚତୁଃ, କର୍ମ ହୈଵତଦୂଚତୁଃ ଅଥ ହ ଯତ୍ପ୍ରଶଁସତୁଃ, କର୍ମ ହୈଵତତ୍ପ୍ରଶଁସତୁଃ ପୁଣ୍ଯୋ ଵୈପୁଣ୍ଯେନ କର୍ମଣା ଭଵତି, ପାପଃ ପାପେନେତି॥ ତତୋ ହ ଜାରତ୍କାରଵଆର୍ତଭାଗ ଉପରରାମ॥ 3
ଆର୍ତଭାଗ କହିଲେ, 'ଆମେ ଏହାକୁ ସହିତେ ଜାଣିବା।' 'ଏହା ସଠିକ୍ ନୁହେଁ କି? ଏହା ଏକତା ନୁହେଁ କି?' ସେମାନେ ଅଲଗା ହୋଇ ବିଚାର କଲେ। ସେମାନେ ଯାହା କହିଲେ, ସେ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ; ଯାହା ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ସେ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ। ଭଲ କାମ କଲେ ଭଲ ଫଳ ମିଳେ, ଖରାପ କାମ କଲେ ଖରାପ ଫଳ ମିଳେ। ତାପରେ ଜାରତକାରବ ଆର୍ତଭାଗ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ବନ୍ଦ କଲେ।
ଅଥୈନମୂଦ୍ଦାଲକ ଆରୁଣିଃ ପପ୍ରଚ୍ଛଃ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, ମଦ୍ରେଷ୍ଵଵସାମ ପତଙ୍ଚଲସ୍ଯ କାପ୍ଯସ୍ଯ ଗୃହେଷୁ, ଯଜ୍ଞମଧୀଯାନାଃ॥ ତସ୍ଯାସୀଦ୍ଭାର୍ଯାଗନ୍ଧର୍ଵଗୃହୀତା॥ ତମପୃଚ୍ଛାମଃ କୋଽସୀତି॥ ସୋଽବ୍ରଵୀତ୍ କବନ୍ଧ ଅଥର୍ଵଣଇତି
ତେବେ ଉଦ୍ଦାଳକ ଆରୁଣି ପଚାରିଲେ— "ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଆମେ ମଦ୍ର ଦେଶର ପତଞ୍ଚଳ କାପ୍ୟଙ୍କ ଘରେ ରହୁଥିଲୁ, ଯେଉଁଠି ଆମେ ଯଜ୍ଞ ଶିଖିଥିଲୁ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଜଣେ ଜଣାଣୀ ଥିଲେ, ଯିଏ ଗନ୍ଧର୍ବ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ ହୋଇଥିଲେ। ଆମେ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲୁ— 'ତୁମେ କିଏ?' ସେ କହିଲେ— 'ମୁଁ କବନ୍ଧ ଅଥର୍ବଣ।'
ସୋଽବ୍ରଵୀତ୍ପତଙ୍ଚଲଂ କାପ୍ଯଂ ଯାଜ୍ଞିକାଁଶ୍ଚଃ ଵେତ୍ଥ ନୁତ୍ଵଂ, କାପ୍ଯ, ତତ୍ସୂତ୍ରଂ ଯସ୍ମିନ୍ନଯଂ ଚ ଲୋକଃ ପରଶ୍ଚ ଲୋକଃ ସର୍ଵାଣି ଚ ଭୂତାନି ସଂଦୃବ୍ଧାନି ଭଵନ୍ତୀତି॥ ସୋଽବ୍ରଵୀତ୍ପତଙ୍ଚଲଃ କାପ୍ଯୋଃ ନାହଂ ତଦ୍ ଭଗଵନ୍ ଵେଦେତି
କବନ୍ଧ ଅଥର୍ବଣ ପତଞ୍ଜଳ କାପ୍ୟ ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ପଚ୍ଛିଲେ: 'କାପ୍ୟ, ତୁମେ ଜାଣୁଛ କି, ସେଇ ସୂତ୍ର କେଉଁଠି ଏହି ଜଗତ, ପରଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏକଠା ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି?' ପତଞ୍ଜଳ କାପ୍ୟ କହିଲେ: 'ମୁଁ ଏହାକୁ ଜାଣେନି, ଭଗବନ୍.'
ସୋଽବ୍ରଵୀତ୍ପତଙ୍ଚଲଂ କାପ୍ଯଂ ଯାଜ୍ଞିକାଁଶ୍ଚଃ ଵେତ୍ଥ ନୁତ୍ଵଂ, କାପ୍ଯ, ତମନ୍ତର୍ଯାମିଣଂ, ଯଇମଂ ଚ ଲୋକଂ ପରଂ ଚ ଲୋକଁ ସର୍ଵାଣି ଚ ଭୂତାନ୍ଯନ୍ତରୋ ଯମଯତୀତି॥ ସୋଽବ୍ରଵୀତ୍ପତଙ୍ଚଲଃ କାପ୍ଯୋଃ ନାହଂ ତଂ, ଭଗଵନ୍ ଵେଦେତି
କବନ୍ଧ ଅଥର୍ବଣ ପତଞ୍ଜଳ କାପ୍ୟ ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ପଚ୍ଛିଲେ: 'କାପ୍ୟ, ତୁମେ ଜାଣୁଛ କି, ସେଇ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଯିଏ ଏହି ଜଗତ, ପରଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭିତରୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ?' ପତଞ୍ଜଳ କାପ୍ୟ କହିଲେ: 'ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଜାଣେନି, ଭଗବନ୍.'
ଵେଦ ଵାଅହଂ, ଗୌତମ, ତତ୍ସୂତ୍ରଂ ତଂ ଚାନ୍ତର୍ଯାମିଣମିତି॥ ଯୋଵାଇଦଂ କଶ୍ଚ ବ୍ରୂଯାଦ୍ ଵେଦ ଵେଦେତି॥ ଯଥା ଵେତ୍ଥ, ତଥା ବ୍ରୂହୀତି
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: 'ଗୌତମ, ମୁଁ ସେଇ ସୂତ୍ର ଓ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀକୁ ଜାଣେ.' 'ଯିଏ କହେ, "ମୁଁ ଜାଣେ," ସେ ଯେପରି ଜାଣେ, ସେପରି କହିବା ଉଚିତ.' 'ତୁମେ ଯେପରି ଜାଣ, ସେପରି କହ.'
ଵାଯୁର୍ଵୈ, ଗୌତମ, ତତ୍ସୂତ୍ରଂ; ଵାଯୁନା ଵୈ, ଗୌତମ, ସୂତ୍ରେଣାଯଂ ଚ ଲୋକଃ ପରଶ୍ଚ ଲୋକଃ ସର୍ଵାଣି ଚ ଭୂତାନି ସଂଦୃବ୍ଧାନି ଭଵନ୍ତି॥ ତସ୍ମାଦ୍ଵୈ, ଗୌତମ, ପୁରୁଷଂ ପ୍ରେତମାହୁଃ ଵ୍ଯସ୍ରଁସିଷତାସ୍ଯାଙ୍ଗାନୀତି; ଵାଯୁନା ହି, ଗୌତମ, ସୂତ୍ରେଣ ସମ୍ଦୃବ୍ଧାନି ଭଵନ୍ତୀତି॥ ଏଵମେଵୈତଦ୍ . ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯାନ୍ତର୍ଯାମିଣଂ ବ୍ରୂହୀତି
ଗୌତମ, ବାୟୁ ହେଉଛି ସେ ତାଣି, ବାୟୁ ତାଣି ଭାବରେ ଏହି ଜଗତ, ପରଲୋକ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏକାଠି ରହିଛନ୍ତି। ତେଣୁ, ଗୌତମ, ଜଣେ ମଣିଷ ମରିଗଲେ କହନ୍ତି 'ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଅଲଗା ହୋଇଗଲା', କାରଣ ବାୟୁ ତାଣି ଭାବରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକାଠି ରଖିଥାଏ। ଏହିପରି ଠିକ୍ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ବିଷୟରେ କହ।
ଯଃ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ତିଷ୍ଠନ୍ପୃଥିଵ୍ଯାଅନ୍ତରୋ, ଯଂ ପୃଥିଵୀନଵେଦ, ଯସ୍ଯ ପୃଥିଵୀଶରୀରଂ, ଯଃ ପୃଥିଵୀମନ୍ତରୋ ଯମଯତି, ସ ତ ଆତ୍ମାନ୍ତର୍ଯାମ୍ଯମୃତଃ
ଯିଏ ପୃଥିବୀ ଭିତରେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ପୃଥିବୀ ଠାରୁ ଅଲଗା, ଯାହାକୁ ପୃଥିବୀ ଜାଣେନାହିଁ, ଯାହାର ଶରୀର ପୃଥିବୀ, ଯିଏ ପୃଥିବୀକୁ ଭିତରୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେ ହେଉଛି ତୁମର ଆତ୍ମା, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଅମୃତ।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, କତ୍ଯଯମଦ୍ଯୋଦ୍ଗାତାସ୍ମିନ୍ଯଜ୍ଞେସ୍ତୋତ୍ରିଯାଃ ସ୍ତୋଷ୍ଯତୀତି॥ ତିସ୍ରଇତି॥ କତମାସ୍ ତାସ୍ ତିସ୍ର ଇତି॥ ପୁରୋନୁଵାକ୍ଯାଚ ଯାଜ୍ଯାଚ ଶସ୍ଯୈଵତୃତୀଯାଧିଦେଵତମ୍ ଅଥାଧ୍ଯତ୍ମଂ . ॥. କତମାସ୍ ତାଯାଅଧ୍ଯାତ୍ମମିତି॥ ପ୍ରାଣଏଵପୁରୋନୁଵାକ୍ଯାପାନୋଯାଜ୍ଯା, ଵ୍ଯାନଃ ଶସ୍ଯା॥ କିଂ ତାଭିର୍ଜଯତୀତି॥ ଯତ୍କିଙ୍ଚେଦଂ ପ୍ରାଣଭୃଦିତି \`॥. \^ ତତୋ ହ ହୋତାଶ୍ଵଲଉପରରାମ॥ 2
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଆଜି ଉଦ୍ଗାତ୍ର କେତେ ସ୍ତୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞରେ ଗାଉଛନ୍ତି? ତିନିଟି। କେଉଁ ତିନିଟି? ପୁରୋନୁବାକ୍ୟା, ଯାଜ୍ୟା ଓ ଶସ୍ୟା, ତାଙ୍କର ଦେବତା ଓ ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ। ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ କେଉଁ ତିନିଟି? ପୁରୋନୁବାକ୍ୟା ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ, ଯାଜ୍ୟା ହେଉଛି ଅପାନ, ଶସ୍ୟା ହେଉଛି ବ୍ୟାନ। ଏହି ଦ୍ୱାରା କଣ ଲାଭ କରେ? ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ୱାସ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଲାଭ କରେ। ଏପରେ ଆଶ୍ୱଳ ହୋତା ପଚାରିବା ବନ୍ଦ କଲେ।
ଅଥ ହୈନଂ ଭୁଜ୍ଯୁର୍ଲାହ୍ଯାଯନିଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ॥ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, ମଦ୍ରେଷୁ ଚରକାଃ ପର୍ଯଵ୍ରଜାମ; ତେପତଙ୍ଚଲସ୍ଯ କାପ୍ଯସ୍ଯ ଗୃହାନୈମ॥ ତସ୍ଯାସୀଦ୍ଦୁହିତାଗନ୍ଧର୍ଵଗୃହୀତା; ତମପୃଚ୍ଛାମଃ କୋଽସୀତି॥ ସୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ଷୁଧନ୍ଵାଙ୍ଗିରସଇତି॥ ତଂ ଯଦାଲୋକାନାମନ୍ତାନପୃଚ୍ଛାମାଥୈତଦ୍ ଅବ୍ରୂମଃ କ୍ଵପାରିକ୍ଷିତାଅଭଵନ୍ନିତି॥ କ୍ଵପାରିକ୍ଷିତାଅଭଵନ୍ନିତି॥ . ତତ୍ ତ୍ଵା ପୃଚ୍ଛାମି, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ କ୍ଵପାରିକ୍ଷିତାଅଭଵନ୍ନିତି
ତାପରେ ଭୁଜ୍ୟୁ ଲାହ୍ୟାୟନି ପଚାରିଲେ, 'ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ,' ସେ କହିଲେ। 'ଆମେ ମଦ୍ର ଦେଶରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିଲୁ। ସେଠାରେ ପତଞ୍ଚଳ କାପ୍ୟଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲୁ। ସେଠାରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଧରିଥିବା ଝିଅ ଥିଲେ। ଆମେ ପଚାରିଲୁ, "ତୁମେ କିଏ?" ସେ କହିଲେ, "ମୁଁ ଶୁଧନ୍ବ ଆଙ୍ଗିରସ।" ଆମେ ଯେତେବେଳେ ଲୋକମାନଙ୍କର ସୀମା ବିଷୟରେ ପଚାରିଲୁ, ସେ କହିଲେ, "ପରିକ୍ଷିତ କେଉଁଠି ବସୁଥିଲେ?" ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ମୁଁ ତୁମକୁ ପଚାରୁଛି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ପରିକ୍ଷିତ କେଉଁଠି ବସୁଥିଲେ?'
ସହୋଵାଚୋଵାଚ ଵୈସତଦ୍ ଅଗଚ୍ଛନ୍ଵୈତେତତ୍ର, ଯତ୍ରାଶ୍ଵମେଧଯାଜିନୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି॥ କ୍ଵନ୍ଵଶ୍ଵମେଧଯାଜିନୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି॥ ଦ୍ଵାତ୍ରିଁଶତ ଵୈଦେଵରଥାହ୍ନ୍ଯାନ୍ଯଯଂ ଲୋକସ୍; ତଁ ସମନ୍ତଂ ଲୋକଂ ଦ୍ଵିସ୍ତାଵତ୍ପୃଥିଵୀ \^ ପର୍ଯେତି; ତାଁ . ପୃଥିଵୀଂ ଦ୍ଵିସ୍ତାଵତ୍ସମୁଦ୍ରଃ ପର୍ଯେତି॥ ତଦ୍ଯାଵତୀ କ୍ଷୁରସ୍ଯ ଧାରା, ଯାଵଦ୍ଵା ମକ୍ଷିକାଯାଃ ପତ୍ତ୍ରଂ, ତାଵାନନ୍ତରେଣାକାଶଃ॥ ତାନ୍୯ନ୍ଦ୍ରଃ ସୁପର୍ଣୋଭୂତ୍ଵାଵାଯଵେ ପ୍ରାଯଚ୍ଛତ୍; ତାନ୍ଵାଯୁରାତ୍ମନି ଧିତ୍ଵାତତ୍ରାଗମଯଦ୍ଯତ୍ର ପରିକ୍ଷିତା ଅଭଵନ୍ନିତି॥ ଏଵମିଵ ଵୈସଵାଯୁମେଵପ୍ରଶଶଁସ; ତସ୍ମାଦ୍ଵାଯୁରେଵଵ୍ଯଷ୍ଟିଃ ଵାଯୁଃ ସମଷ୍ଟିଃ॥ ଅପ ପୁନର୍ମୃତ୍ଯୁଂ ଜଯତି, ସର୍ଵମାଯୁରେତି . ଯଏଵଂ ଵେଦ॥ ତତୋ ହ ଭୁଜ୍ଯୁର୍ଲାହ୍ଯାଯନିରୁପରରାମ॥ 4/
ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ସେମାନେ ସେଠାକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଯାନ୍ତି।' 'ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ କେଉଁଠି ଯାନ୍ତି?' 'ବଇଦେହ ଦେଶର ବତିସି ରଥ ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଦୁଇଥର ଘେରିଯାନ୍ତି; ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀକୁ ଦୁଇଥର ଘେରିଥାଏ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଯେତେ ଥୋର ଅଞ୍ଚଳ, ତେତେ ଧାର ରେଜର କିମ୍ବା ମକିରା ପାଖିର ପାଖା। ଇନ୍ଦ୍ର ଏକ ଶକୁନ୍ତି ହୋଇ ସେମାନେକୁ ବାୟୁଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ; ବାୟୁ ସେମାନେକୁ ନିଜ ଭିତରେ ରଖି ସେଠାକୁ ନେଇଗଲେ, ଯେଉଁଠି ପରିକ୍ଷିତ ଥିଲେ। ଏଭଳି ବାୟୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଗଲା; ଏହିଠାରୁ ବାୟୁ ଏକା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେ ପୁନି ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରେ, ସମସ୍ତ ଆୟୁଷ୍ୟ ପାଏ। ଏହିପରେ ଭୁଜ୍ୟୁ ଲାହ୍ୟାୟନି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ବନ୍ଦ କଲେ।
ଅଥ ହୈନଂ କହୋଡଃ କୌଷୀତକେଯଃ ପପ୍ରଚ୍ଛଃ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, ଯଦ୍ . ସାକ୍ଷାଦପରୋକ୍ଷାଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ଯଆତ୍ମାସର୍ଵାନ୍ତରଃ ତଂ ମେ ଵ୍ଯାଚକ୍ଷ୍ଵେତି॥ ଏଷତ ଆତ୍ମାସର୍ଵାନ୍ତରଃ॥ କତମୋ, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, ସର୍ଵାନ୍ତରୋ॥ ଯୋଽଶନାଯାପିପାସେଶୋକଂ ମୋହଂ ଜରାଂ ମୃତ୍ଯୁମତ୍ଯେତି॥ ଏତଂ ଵୈତମାତ୍ମାନଂ ଵିଦିତ୍ଵା, ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ପୁତ୍ରୈଷଣାଯାଶ୍ଚ ଵିତ୍ତୈଷଣାଯାଶ୍ଚ ଲୋକୈଷଣାଯାଶ୍ଚ ଵ୍ଯୁତ୍ଥାଯାଥ ଭିକ୍ଷାଚର୍ଯଂ ଚରନ୍ତି॥ ଯାହ୍ଯ୍ ଏଵପୁତ୍ରୈଷଣାସାଵିତ୍ତୈଷଣା, ଯାଵିତ୍ତୈଷଣାସାଲୋକୈଷଣୋଭେହ୍ଯ୍ ଏତେଏଷଣେ ଏଵଭଵତଃ॥ ତସ୍ମାଦ୍ପଣ୍ଡିତଃ ପାଣ୍ଡିତ୍ଯଂ ନିର୍ଵିଦ୍ଯ, ବାଲ୍ଯେନ ତିଷ୍ଠାସେଦ୍; ବାଲ୍ଯଂ ଚ ପାଣ୍ଡିତ୍ଯଂ ଚ ନିର୍ଵିଦ୍ଯାଥ ମୁନିଃ ଅମୌନଂ ଚ ମୌନଂ ଚ ନିର୍ଵିଦ୍ଯାଥ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ॥ ସବ୍ରାହ୍ମଣଃ କେନ ସ୍ଯାଦ୍॥ ଯେନ ସ୍ଯାତ୍ ତେନେଦୃଶ ଏଵଭଵତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ . ତତୋ ହ କହୋଡଃ କୌଷୀତକେଯ ଉପରରାମ॥ 5/
ତାପରେ କହୋଡ କୌଷୀତକେୟ ପଚାରିଲେ, 'ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ଅଛି, ସେହି ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ ମୋତେ ବୁଝାଇଦିଅ।' ସେ କହିଲେ, 'ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ଅଛି।' 'କେଉଁଟି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ଅଛି?' 'ଯିଏ ଭୋକ, ତିରିଷ୍ଣା, ଦୁଃଖ, ମୂଢତା, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।' ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୁଅ, ଧନ ଓ ଲୋକର ଆଶାକୁ ଛାଡି ଭିକ୍ଷା ଚାଲନ୍ତି। ପୁଅ ପାଇଁ ଆଶା ହେଉଛି ଧନ ପାଇଁ ଆଶା; ଧନ ପାଇଁ ଆଶା ହେଉଛି ଲୋକ ପାଇଁ ଆଶା; ଏହି ଦୁଇ ଆଶା ମାନେ ଆଶା ମାତ୍ର। ତେଣୁ ଜେଉଁ ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ, ପଣ୍ଡିତ୍ୟକୁ ଛାଡି, ଶିଶୁ ଭଳି ରହନ୍ତି; ଶିଶୁ ଭାବ ଓ ପଣ୍ଡିତ୍ୟକୁ ଛାଡି, ମୁନି ଭଳି ରହନ୍ତି; କଥା ଓ ନିରବତାକୁ ଛାଡି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଳି ରହନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ କିପରି ହୁଏ? ଯେଉଁପରି ହୁଏ, ସେପରି ହୁଏ; ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ। ଏହା ପରେ କହୋଡ କୌଷୀତକେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ବନ୍ଦ କଲେ।
ଅଥ ହୈନମୂଷସ୍ତଶ୍ଚାକ୍ରାଯଣଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ॥ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, ଯତ୍ସାକ୍ଷାଦପରୋକ୍ଷାଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ଯଆତ୍ମାସର୍ଵାନ୍ତରଃ ତଂ ମେ ଵ୍ଯାଚକ୍ଷ୍ଵେତି॥ ଏଷତ ଆତ୍ମାସର୍ଵାନ୍ତରଃ॥ କତମୋ, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, ସର୍ଵାନ୍ତରୋ॥ ଯଃ ପ୍ରାଣେନ ପ୍ରାଣିତି, ସତ ଆତ୍ମାସର୍ଵାନ୍ତରୋ; ଯୋଽପାନେନାପାନିତି, ସତ ଆତ୍ମାସର୍ଵାନ୍ତରୋ; ଯୋଵ୍ଯାନେନ ଵ୍ଯନିତି, ସତ ଆତ୍ମାସର୍ଵାନ୍ତରୋ; ଯଉଦାନେନୋଦନିତି, ସତ ଆତ୍ମାସର୍ଵାନ୍ତରୋ॥ ଯଃ ସମାନେନ ସମନିତି, ସତ ଆତ୍ମାସର୍ଵନ୍ତର। . ॥. ଏଷତ ଆତ୍ମାସର୍ଵାନ୍ତରଃ
ତେବେ ଉଷସ୍ତ ଚାକ୍ରାୟଣ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— "ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମ ସିଧାସଳଖ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଯାହା ସବୁଠୁ ଭିତରରେ ଅଛି, ସେଇ ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ ମୋତେ ବୁଝାଇଦିଅ।" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ— "ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ସବୁଠୁ ଭିତରରେ ଥିବା ଆତ୍ମା।" ପୁଣି ପଚାରିଲେ— "ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ସବୁଠୁ ଭିତରରେ ଥିବା ଆତ୍ମା କିଏ?" ଯିଏ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ନେଇଥାଏ, ସେଇ ଆତ୍ମା; ଯିଏ ଅପାନ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼େ, ସେଇ ଆତ୍ମା; ଯିଏ ବ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ବିସ୍ତାର କରେ, ସେଇ ଆତ୍ମା; ଯିଏ ଉଦାନ ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଶ୍ୱାସ ନେଇଯାଏ, ସେଇ ଆତ୍ମା; ଯିଏ ସମାନ ଦ୍ୱାରା ସମତୁଳ୍ୟ କରେ, ସେଇ ଆତ୍ମା। ଏହି ହେଉଛି ସବୁଠୁ ଭିତରରେ ଥିବା ଆତ୍ମା।
ସହୋଵାଚୋଷସ୍ତଶ୍ଚାକ୍ରାଯଣୋଃ ଯଥା ଵୈବ୍ରୂଯାଦସୌଗୌଃ ଅସାଵଶ୍ଵ ଇତି ଏଵମେଵୈତଦ୍ଵ୍ଯପଦିଷ୍ଟଂ ଭଵତି॥ ଯଦେଵସାକ୍ଷାଦପରୋକ୍ଷାଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ଯଆତ୍ମାସର୍ଵାନ୍ତରଃ ତଂ ମେ ଵ୍ଯାଚକ୍ଷ୍ଵେତି॥ ଏଷତ ଆତ୍ମାସର୍ଵାନ୍ତରଃ॥ କତମୋ, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, ସର୍ଵାନ୍ତରୋ॥ ନଦୃଷ୍ଟେର୍ଦ୍ରଷ୍ଟାରଂ ପଶ୍ଯେଃ ନଶ୍ରୁତେଃ ଶ୍ରୋତାରଁ ଶୃଣୁଯା; ନମତେର୍ମନ୍ତାରଂ ମନ୍ଵୀଥା, ନଵିଜ୍ଞାତେର୍ଵିଜ୍ଞାତାରଂ ଵିଜାନୀଯା॥ ଏଷତ ଆତ୍ମାସର୍ଵାନ୍ତରୋ॥ ଅତୋଽନ୍ଯଦାର୍ତଂ॥ ତତୋ ହୋଷସ୍ତଶ୍ଚାକ୍ରାଯଣ ଉପରରାମ॥ 6
ଉଷସ୍ତ ଚାକ୍ରାୟଣ କହିଲେ— "ଯେପରି ଲୋକେ କହନ୍ତି, 'ଏହା ଗାଈ, ଏହା ଘୋଡ଼ା', ସେପରି ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ବି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମ ସିଧାସଳଖ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସବୁଠୁ ଭିତରରେ ଅଛି, ସେଇ ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ ମୋତେ ବୁଝାଇଦିଅ।" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ— "ଏହି ହେଉଛି ସବୁଠୁ ଭିତରରେ ଥିବା ଆତ୍ମା।" ପୁଣି ପଚାରିଲେ— "ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ସବୁଠୁ ଭିତରରେ ଥିବା ଆତ୍ମା କିଏ?" ଯିଏ ଦେଖିବାକୁ ଦେଖେ, ସେଇ ଦେଖୁଥିବାକୁ ତୁମେ ଦେଖିପାରିବ ନାହିଁ; ଯିଏ ଶୁଣିବାକୁ ଶୁଣେ, ସେଇ ଶୁଣୁଥିବାକୁ ତୁମେ ଶୁଣିପାରିବ ନାହିଁ; ଯିଏ ଭାବିବାକୁ ଭାବେ, ସେଇ ଭାବୁଥିବାକୁ ତୁମେ ଭାବିପାରିବ ନାହିଁ; ଯିଏ ଜାଣିବାକୁ ଜାଣେ, ସେଇ ଜାଣୁଥିବାକୁ ତୁମେ ଜାଣିପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ହେଉଛି ସବୁଠୁ ଭିତରରେ ଥିବା ଆତ୍ମା। ଏହା ଛଡ଼ା ସବୁ ଦୁଃଖର କାରଣ।" ଏପରେ ଉଷସ୍ତ ଚାକ୍ରାୟଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଅଥ ହୈନଂ ଗାର୍ଗୀ ଵାଚକ୍ନଵୀ ପପ୍ରଚ୍ଛଃ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, ଯଦିଦଁ ସର୍ଵମପ୍ସ୍ଵୋତଂ ଚ ପ୍ରୋତଂ ଚ, କସ୍ମିନ୍ନୁ ଆପ ଓତାଶ୍ଚ ପ୍ରୋତାଶ୍ଚେତି॥ ଵାଯୌ, ଗାର୍ଗୀତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁ ଵାଯୁରୋତଶ୍ଚ ପ୍ରୋତଶ୍ଚେତି॥ ଆକାଶଏଵ ଗାର୍ଗୀତି॥ କସ୍ମିନ୍ନ୍ଵାକାଶ \` ଓତଶ୍ଚ ପ୍ରୋତଶ୍ଚେତି॥ ଅନ୍ତରିକ୍ଷଲୋକେଷୁ ଗାର୍ଗୀତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁଖଲ୍ଵନ୍ତରିକ୍ଷଲୋକା ଓତାଶ୍ଚ ପ୍ରୋତାଶ୍ଚେତି॥ ଦ୍ଯୌର୍ଲୋକେଷୁ, ଗାର୍ଗୀତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁଖଲୁ ଦ୍ଯୌର୍ଲୋକାଓତାଶ୍ଚ ପ୍ରୋତାଶ୍ଚେତ୍ଯ୍ . ॥. ଅଦିତ୍ଯଲୋକେଷୁ, ଗାର୍ଗୀତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁଖଲ୍ଵାଦିତ୍ଯଲୋକାଓତାଶ୍ଚ ପ୍ରୋତାଶ୍ଚେତି॥ ଚନ୍ଦ୍ରଲୋକେଷୁ, ଗାର୍ଗୀତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁଖଲୁ ଚନ୍ଦ୍ରଲୋକାଓତାଶ୍ଚ ପ୍ରୋତାଶ୍ଚେତି॥ ନକ୍ଷତ୍ରଲୋକେଷୁ, ଗାର୍ଗୀତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁଖଲୁ ନକ୍ଷତ୍ରଲୋକାଓତାଶ୍ଚ ପ୍ରୋତାଶ୍ଚେତି॥ ଦେଵଲୋକେଷୁ, ଗାର୍ଗୀତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁଖଲୁ ଦେଵଲୋକାଓତାଶ୍ଚ ପ୍ରୋତାଶ୍ଚେତି॥ ଗନ୍ଧର୍ଵଲୋକେଷୁ ଗାର୍ଗୀତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁଖଲ୍ଵ୍ ଗନ୍ଧର୍ଵଲୋକା ଓତାଶ୍ଚ ପ୍ରୋତାଶ୍ଚେତି॥ ପ୍ରଜାପତିଲୋକେଷୁ, ଗାର୍ଗୀତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁଖଲୁ ପ୍ରଜାପତିଲୋକାଓତାଶ୍ଚ ପ୍ରୋତାଶ୍ଚେତି॥ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେଷୁ, ଗାର୍ଗୀତି॥ କସ୍ମିନ୍ନୁଖଲୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକାଓତାଶ୍ଚ ପ୍ରୋତାଶ୍ଚେତି॥ ସହୋଵାଚଃ ଗାର୍ଗି, ମାତିପ୍ରାକ୍ଷୀଃ ମାତେ ମୂର୍ଧାଵ୍ଯପପ୍ତଦ୍ ଅନତିପ୍ରଶ୍ନ୍ଯାଂ ଵୈଦେଵତାମତିପୃଚ୍ଛସି॥ ଗାର୍ଗି, ମାତିପ୍ରାକ୍ଷୀରିତି॥ ତତୋ ହ ଗାର୍ଗୀ ଵାଚକ୍ନଵ୍ଯ୍ ଉପରରାମ॥ 7
ତେବେ ଗାର୍ଗୀ ବାଚକ୍ନବୀ ପଚାରିଲେ— "ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଯେଉଁ ଜିନିଷରେ ଗୁଞ୍ଜିତ ଓ ବିନ୍ଦା ହୋଇ ଅଛି, ସେଇ ଜଳ କେଉଁଠି ଗୁଞ୍ଜିତ ଓ ବିନ୍ଦା ହୋଇ ଅଛି?" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ— "ବାୟୁରେ, ଗାର୍ଗୀ।" "ବାୟୁ କେଉଁଠି ଗୁଞ୍ଜିତ ଓ ବିନ୍ଦା ହୋଇ ଅଛି?" "ଆକାଶରେ, ଗାର୍ଗୀ।" "ଆକାଶ କେଉଁଠି ଗୁଞ୍ଜିତ ଓ ବିନ୍ଦା ହୋଇ ଅଛି?" "ମଧ୍ୟଭୂମିରେ, ଗାର୍ଗୀ।" "ମଧ୍ୟଭୂମି କେଉଁଠି ଗୁଞ୍ଜିତ ଓ ବିନ୍ଦା ହୋଇ ଅଛି?" "ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକରେ, ଗାର୍ଗୀ।" "ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ କେଉଁଠି ଗୁଞ୍ଜିତ ଓ ବିନ୍ଦା ହୋଇ ଅଛି?" "ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକରେ, ଗାର୍ଗୀ।" "ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକ କେଉଁଠି ଗୁଞ୍ଜିତ ଓ ବିନ୍ଦା ହୋଇ ଅଛି?" "ଚନ୍ଦ୍ର ଲୋକରେ, ଗାର୍ଗୀ।" "ଚନ୍ଦ୍ର ଲୋକ କେଉଁଠି ଗୁଞ୍ଜିତ ଓ ବିନ୍ଦା ହୋଇ ଅଛି?" "ନକ୍ଷତ୍ର ଲୋକରେ, ଗାର୍ଗୀ।" "ନକ୍ଷତ୍ର ଲୋକ କେଉଁଠି ଗୁଞ୍ଜିତ ଓ ବିନ୍ଦା ହୋଇ ଅଛି?" "ଦେବ ଲୋକରେ, ଗାର୍ଗୀ।" "ଦେବ ଲୋକ କେଉଁଠି ଗୁଞ୍ଜିତ ଓ ବିନ୍ଦା ହୋଇ ଅଛି?" "ଗନ୍ଧର୍ବ ଲୋକରେ, ଗାର୍ଗୀ।" "ଗନ୍ଧର୍ବ ଲୋକ କେଉଁଠି ଗୁଞ୍ଜିତ ଓ ବିନ୍ଦା ହୋଇ ଅଛି?" "ପ୍ରଜାପତି ଲୋକରେ, ଗାର୍ଗୀ।" "ପ୍ରଜାପତି ଲୋକ କେଉଁଠି ଗୁଞ୍ଜିତ ଓ ବିନ୍ଦା ହୋଇ ଅଛି?" "ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକରେ, ଗାର୍ଗୀ।" "ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକ କେଉଁଠି ଗୁଞ୍ଜିତ ଓ ବିନ୍ଦା ହୋଇ ଅଛି?" ତେବେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ— "ଗାର୍ଗୀ, ଏଠାରେ ଅଧିକ ପ୍ରଶ୍ନ କରନି, ନହେଲେ ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ଖସିଯିବ। ତୁମେ ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁଠି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେଠାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଛ। ଗାର୍ଗୀ, ଏଠାରେ ଅଧିକ ପ୍ରଶ୍ନ କରନି।" ଏପରେ ଗାର୍ଗୀ ବାଚକ୍ନବୀ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ସୋଽବ୍ରଵୀତ୍ପତଙ୍ଚଲଂ କାପ୍ଯଂ ଯାଜ୍ଞିକାଁଶ୍ଚଃ ଯୋଵୈତତ୍ କାପ୍ଯ, ସୂତ୍ରଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ତଂ ଚାନ୍ତର୍ଯାମିଣଁ, ସବ୍ରହ୍ମଵିତ୍ ସଲୋକଵିତ୍ ସଦେଵଵିତ୍ ସଵେଦଵିତ୍ ସଯଜ୍ଞଵିତ୍ . ସଭୂତଵିତ୍ ସଆତ୍ମଵିତ୍ ସସର୍ଵଵିଦିତି ତେଭ୍ଯୋଽବ୍ରଵୀତ୍॥ ତଦହଂ ଵେଦ॥ ତଚ୍ଚେତ୍ତ୍ଵଂ, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, ସୂତ୍ରମଵିଦ୍ଵାଁସ୍ ତଂ ଚାନ୍ତର୍ଯାମିଣଂ ବ୍ରହ୍ମଗଵୀରୁଦଜସେ, ମୂର୍ଧାତେ ଵିପତିଷ୍ଯତୀତି
କବନ୍ଧ ଅଥର୍ବଣ ପତଞ୍ଜଳ କାପ୍ୟ ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କହିଲେ: 'କାପ୍ୟ, ଯିଏ ସେଇ ସୂତ୍ର ଓ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ଲୋକ ଜ୍ଞାନୀ, ଦେବ ଜ୍ଞାନୀ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ଯଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନୀ, ପ୍ରାଣୀ ଜ୍ଞାନୀ, ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ହୁଅନ୍ତି.' ସେମାନେ ପ୍ରତି କହିଲେ: 'ମୁଁ ଏହାକୁ ଜାଣେ.' 'ଯଦି ତୁମେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ସୂତ୍ର ଓ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀକୁ ଜାଣିନାହଁ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବରେ ଦାବି କରୁଛ, ତେବେ ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ଖସିଯିବ.'