ଜନକୋହ ଵୈଦେହୋ ବହୁଦକ୍ଷିଣେନ ଯଜ୍ଞେନେଜେ॥ ତତ୍ର ହ କୁରୁପଙ୍ଚାଲାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଅଭିସମେତା ବଭୂଵୁଃ॥ ତସ୍ଯ ହ ଜନକସ୍ଯ ଵୈଦେହସ୍ଯ ଵିଜିଜ୍ଞାସା . 2, 142[16] +\` ବଭୂଵଃ କଃ ସ୍ଵିଦେଷାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାମନୂଚାନତମ ଇତି
ଜନକ, ବିଦେହର ରାଜା, ବହୁ ଦାନ ଦେଇ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ସେଠାରେ କୁରୁ ଓ ପଞ୍ଚାଳ ଦେଶର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏକଠା ହେଲେ। ତାପରେ ବିଦେହର ଜନକଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଇଚ୍ଛା ହେଲା — 'ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପାଠଶାଳା ପଢ଼ିଛନ୍ତି?'
ସହ ଗଵାଁ ସହସ୍ରମଵରୁରୋଧ; ଦଶ-ଦଶ ପାଦା ଏକୈକସ୍ଯାଃ ଶୃଙ୍ଗଯୋରାବଦ୍ଧା ବଭୂଵୁଃ
ସେ ହଜାରଟି ଗାଈ ଏକଠା କରି ରଖିଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗାଈର ଶିଙ୍ଗରେ ଦଶଟି କର୍ଷଣ ସୁନା ବାନ୍ଧି ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ତାନ୍ହୋଵାଚଃ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଭଗଵନ୍ତୋ, ଯୋଵୋ ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠଃ, ସଏତାଗାଉଦଜତାମିତି॥ ତେହ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଦଧୃଷୁଃ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଠାରେ କହିଲେ, 'ମହାନୁଭାବମାନେ, ତୁମମାନେ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ସବୁଠାରୁ ବିଦ୍ୱାନ୍, ସେ ଏହି ଗାଈମାନେକୁ ନେଇଯାଉ।' କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କେହି ଆଗକୁ ଆସିଲେ ନାହିଁ।
ଅଥ ହ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ ସ୍ଵମେଵବ୍ରହ୍ମଚାରିଣମୁଵାଚୈତାଃ, ସୌମ୍ଯୋଦଜ, ଷାମଶ୍ରଵା୩ ଇତି॥ ତାହୋଦାଚକାର॥ ତେହ ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚୁକ୍ରୁଧୁଃ କଥଂ ନୁନୋ ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠୋ ବ୍ରୁଵୀତେତି
ତାପରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ନିଜ ଛାତ୍ର ସୋମ୍ୟ ଶାମଶ୍ରବାକୁ କହିଲେ, 'ଏହି ଗାଈମାନେକୁ ନେଇଯା।' ସେ ଗାଈମାନେକୁ ନେଇଗଲା। ଏହା ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ, 'ସେ କିପରି କହିପାରିବେ ଯେ ସେଇଁ ସବୁଠାରୁ ବିଦ୍ୱାନ୍?' ବୋଲି।
ଅଥ ହ ଜନକସ୍ଯ ଵୈଦେହସ୍ଯ ହୋତାଶ୍ଵଲୋବଭୂଵ॥ ସହୈନଂ ପପ୍ରଚ୍ଛଃ ତ୍ଵଂ ନୁଖଲୁ ନୋ, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠୋଽସୀ୩ ଇତି॥ ସହୋଵାଚଃ ନମୋ ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠାଯ କୁର୍ମୋ; ଗୋକାମା ଏଵଵଯଁ ସ୍ମ ଇତି॥ ତଁ ହ ତତ ଏଵପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଦଧ୍ରେ ହୋତାଶ୍ଵଲଃ
ତାପରେ ଜନକଙ୍କ ବୈଦେହ ରାଜ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋହିତ ହୋତାଶ୍ୱଳ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ନୁହଁନ୍ତି କି?' ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: 'ଆମେ ସେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ; ଆମେ ତ କେବଳ ଗାଁ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ।' ଏହାପରେ ହୋତାଶ୍ୱଳ ତାଙ୍କୁ ଆଉ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, ଯଦିଦଁ ସର୍ଵଂ ମୃତ୍ଯୁନାପ୍ତଁ, ସର୍ଵଂ ମୃତ୍ଯୁନାଭିପନ୍ନଂ, କେନ ଯଜମାନୋ ମୃତ୍ଯୋରାପ୍ତିମତିମୁଚ୍ଯତ ଇତି॥ ହୋତ୍ରର୍ତ୍ଵିଜାଗ୍ନିନା ଵାଚା; ଵାଗ୍ଵୈଯଜ୍ଞସ୍ଯ ହୋତା॥ ତଦ୍ଯେଯଂ ଵାକ୍ସୋଽଯମଗ୍ନିଃ ସହୋତା ସାମୁକ୍ତିଃ ସାତିମୁକ୍ତିଃ
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, ଯଦିଦମନ୍ତରିକ୍ଷମନାରମ୍ବଣମିଵ; କେନାକ୍ରମେଣ ଯଜମାନଃ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଲୋକମାକ୍ରମତ ଇତି॥ ଉଦ୍ଗାତ୍ରର୍ତ୍ଵିଜା ଵଯୁନା ପ୍ରାଣେନ; ପ୍ରାଣୋଵୈଯଜ୍ଞସ୍ଯୋଦ୍ଗାତା॥ ତଦ୍ଯୋଽଯଂ ପ୍ରାଣଃ ସଵାଯୁଃ ସଉଦ୍ଗାତାସାମୁକ୍ତିଃ ସାତିମୁକ୍ତିଃ॥ ଇତ୍ଯତିମୋକ୍ଷା, ଅଥ ସଂପଦଃ
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, କତିଭିରଯମଦ୍ଯର୍ଗ୍ଭିର୍ହୋତାସ୍ମିନ୍ଯଜ୍ଞେକରିଷ୍ଯତୀତି॥ ତିସୃଭିରିତି॥ କତମାସ୍ ତାସ୍ ତିସ୍ର ଇତି॥ ପୁରୋନୁଵାକ୍ଯାଚ ଯାଜ୍ଯାଚ ଶସ୍ଯୈଵତୃତୀଯା॥ କିଂ ତାଭିର୍ଜଯତୀତି॥ ପୃଥିଵୀଲୋକମେଵପୁରୋନୁଵାକ୍ଯଯା ଜଯତି ଅନ୍ତରିକ୍ଷଲୋକଂ ଯାଜ୍ଯଯା, ଦ୍ଯୌର୍ଲୋକଁ ଶସ୍ଯଯା
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଆଜି ହୋତା କେତେ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରେ? ତିନିଟି। କେଉଁ ତିନିଟି? ପୁରୋନୁବାକ୍ୟା, ଯାଜ୍ୟା ଓ ଶସ୍ୟା। ଏହି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା କଣ ଲାଭ ହୁଏ? ପୁରୋନୁବାକ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଲୋକ, ଯାଜ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଲୋକ, ଶସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୟୁଲୋକ ଲାଭ କରେ।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, କତିଭିରଯମଦ୍ଯବ୍ରହ୍ମାଯଜ୍ଞଂ ଦକ୍ଷିଣତୋଦେଵତାଭିର୍ଗୋପାଯିଷ୍ଯତୀତ୍ଯ୍ ଏକଯେତି॥ କତମାସୈକେତି॥ ମନ ଏଵେତି॥ ଅନନ୍ତଂ ଵୈମନୋ, ଅନନ୍ତାଵିଶ୍ଵେ ଦେଵା॥ ଅନନ୍ତମେଵସତେନ ଲୋକଂ ଜଯତି
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଆଜି ବ୍ରହ୍ମା କେତେ ଦେବତା ଦ୍ୱାରା ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କରେ? ଏକଟି। କେଉଁ ଏକଟି? ମନ। ମନ ଅସୀମ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅସୀମ। ଏହି ଅସୀମ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଲୋକ ଲାଭ କରେ।
ଅଥ ହୈନଂ ଜାରତ୍କାରଵଆର୍ତଭାଗଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ॥ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, କତି ଗ୍ରହାଃ, କତ୍ଯତିଗ୍ରହାଇତି॥ ଅଷ୍ଟୌଗ୍ରହା, ଅଷ୍ଟାଵତିଗ୍ରହାଇତି॥ ଯେତେଽଷ୍ଟୌଗ୍ରହା, ଅଷ୍ଟାଵତିଗ୍ରହାଃ, କତମେତଇତି
ତାପରେ ଜାରତ୍କାରବ ଆର୍ତଭାଗ ପଚାରିଲେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, କେତେ ଗ୍ରହ ଓ କେତେ ଅତିଗ୍ରହ ଅଛି? ଏଠି ଅଷ୍ଟ ଗ୍ରହ ଓ ଅଷ୍ଟ ଅତିଗ୍ରହ ଅଛି। ଏହି ଅଷ୍ଟ ଗ୍ରହ ଓ ଅଷ୍ଟ ଅତିଗ୍ରହ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ?
ପ୍ରାଣୋଵୈଗ୍ରହଃ॥ ସୋଽପାନେନାତିଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତୋ॥ ଅପାନେନ ହିଗନ୍ଧାଙ୍ଜିଘ୍ରତି
ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ଗ୍ରହ। ଏହାକୁ ଅପାନ ନାମକ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ। ଅପାନ ଦ୍ୱାରା ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଜିହ୍ଵାଵୈଗ୍ରହଃ॥ ସରସେନାତିଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତୋ; ଜିହ୍ଵଯା ହିରସାନ୍ଵିଜାନାତି
ଜିଭ ହେଉଛି ଗ୍ରହ। ଏହାକୁ ରସ ନାମକ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ। ଜିଭ ଦ୍ୱାରା ରସ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଵାଗ୍ଵୈଗ୍ରହଃ॥ ସନାମ୍ନାତିଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତୋ; ଵାଚାହିନାମାନ୍ଯଭିଵଦତି
ବାକ୍ ହେଉଛି ଗ୍ରହ। ଏହାକୁ ନାମ ନାମକ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ। ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ।
ଚକ୍ଷୁର୍ଵୈଗ୍ରହଃ॥ ସରୂପେଣାତିଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତଶ୍; ଚକ୍ଷୁଷା ହିରୂପାଣି ପଶ୍ଯତି
ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ଗ୍ରହ। ଏହାକୁ ରୂପ ନାମକ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ। ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ରୂପ ଦେଖାଯାଏ।
ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଵୈଗ୍ରହଃ॥ ସଶବ୍ଦେନାତିଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତଃ; ଶ୍ରୋତ୍ରେଣ ହିଶବ୍ଦାଙ୍ଛୃଣୋତି
କଣ ହେଉଛି ଗ୍ରହ। ଏହାକୁ ଶବ୍ଦ ନାମକ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ। କଣ ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଏ।
ମନୋ ଵୈଗ୍ରହଃ॥ ସକାମେନାତିଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତୋ; ମନସା ହିକାମାନ୍କାମଯତେ
ମନ ହେଉଛି ଗ୍ରହ। ଏହାକୁ ଇଚ୍ଛା ନାମକ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ। ମନ ଦ୍ୱାରା ଇଚ୍ଛା କରାଯାଏ।
ହସ୍ତୌ ଵୈଗ୍ରହଃ॥ ସକର୍ମଣାତିଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତୋ; ହସ୍ତାଭ୍ଯାଁ ହିକର୍ମ କରୋତି
ହାତ ହେଉଛି ଗ୍ରହ। ଏହାକୁ କର୍ମ ନାମକ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ। ହାତ ଦ୍ୱାରା କର୍ମ କରାଯାଏ।
ତ୍ଵଗ୍ଵୈଗ୍ରହଃ॥ ସସ୍ପର୍ଶେନାତିଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତସ୍; ତ୍ଵଚାହିସ୍ପର୍ଶାନ୍ଵେଦଯତ॥ ଇତ୍ଯଷ୍ଟୌଗ୍ରହା, ଅଷ୍ଟାଵତିଗ୍ରହାଃ
ତ୍ୱକ୍ ହେଉଛି ଗ୍ରହ। ଏହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ ନାମକ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ। ତ୍ୱକ୍ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ଏଭଳି ଅଷ୍ଟ ଗ୍ରହ ଓ ଅଷ୍ଟ ଅତିଗ୍ରହ ଅଛି।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, ଯଦିଦଁ ସର୍ଵଂ ମୃତ୍ଯୋରନ୍ନଂ, କାସ୍ଵିତ୍ସାଦେଵତା, ଯସ୍ଯା ମୃତ୍ଯୁରନ୍ନମିତି॥ ଅଗ୍ନିର୍ଵୈମୃତ୍ଯୁଃ, ସୋଽପାମନ୍ନମ୍ ଅପ ପୁନର୍ମୃତ୍ଯୁଂ ଜଯତି
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ମୃତ୍ୟୁର ଖାଦ୍ୟ, କେଉଁ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି ଯାହା ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଖାଦ୍ୟ? ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ; ଖାଦ୍ୟ ନେଇ, ସେ ପୁନି ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରେ।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, ଯତ୍ରାଯଂ ପୁରୁଷୋ ମ୍ରିଯତେ, କିମେନଂ ନଜହାତୀତି॥ ନାମେତି ଅନନ୍ତଂ ଵୈନାମାନନ୍ତାଵିଶ୍ଵେ ଦେଵା; ଅନନ୍ତମେଵସତେନ ଲୋକଂ ଜଯତି
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ମରିଯାଏ, କଣ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ? ନାମ। ନାମ ଅସୀମ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅସୀମ; ଏହି ଅସୀମ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଲୋକ ଲାଭ କରେ।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, ଯତ୍ରାଯଂ ପୁରୁଷୋ ମ୍ରିଯତ, ଉଦସ୍ମାତ୍ପ୍ରାଣାଃ କ୍ରାମନ୍ତି ଆହୋ ନେତି॥ ନେତି ହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋ, ଅତ୍ରୈଵସମଵନୀଯନ୍ତେ, ସଉଚ୍ଛ୍ଵଯତି ଆଧ୍ମାଯତି ଆଧ୍ମାତୋ ମୃତଃ ଶେତେ
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ମରିଯାଏ, ଶ୍ୱାସଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ କି ନାହିଁ? ନାହିଁ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଏଠି ଏକଠା ହୁଏ। ସେ ଫୁଲିଯାଏ, ଫୁଲିଥିବା ବେଳେ ମୃତ ହୋଇ ଶୋଇଥାଏ।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, ଯତ୍ରାସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ ମୃତସ୍ଯାଗ୍ନିଂ ଵାଗପ୍ଯେତି, ଵାତଂ ପ୍ରାଣଶ୍, ଚକ୍ଷୁରାଦିତ୍ଯଂ, ମନଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଂ, ଦିଶଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ, ପୃଥିଵୀଁ ଶରୀରମ୍ ଆକାଶମାତ୍ମୌଷଧୀର୍ଲୋମାନି, ଵନସ୍ପତୀନ୍କେଶା, ଅପ୍ସୁଲୋହିତଂ ଚ ରେତଶ୍ଚ ନିଧୀଯତେ, କ୍ଵାଯଂ ତଦାପୁରୁଷୋ ଭଵତୀତି॥ ଆହର, ସୌମ୍ଯ, ହସ୍ତମ୍
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ମୃତ, ତାଙ୍କର ବାକ୍ ଅଗ୍ନିକୁ, ପ୍ରାଣ ବାୟୁକୁ, ଚକ୍ଷୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ, ମନ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ, ଦିଶା କଣକୁ, ପୃଥିବୀ ଶରୀରକୁ, ଆକାଶ ଆତ୍ମାକୁ, ଔଷଧି ଚୁଲକୁ, ବନସ୍ପତି କେଶକୁ, ରକ୍ତ ଓ ବୀର୍ୟ ଜଳକୁ ଯାଏ, ତେବେ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି କଣ ହୁଏ? ମିତ୍ର, ତୁମର ହାତ ଦେଖା।
ଆର୍ତଭାଗେତି ହୋଵାଚାଵାମ୍ . ଏଵୈତଦ୍ ଵେଦିଷ୍ଯାଵୋ; ନନାଵେତତ୍ସଜନଇତି॥ ତୌହୋତ୍କ୍ରମ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରଯାଂ ଚକ୍ରତୁସ୍ ତୌହ ଯଦୂଚତୁଃ, କର୍ମ ହୈଵତଦୂଚତୁଃ ଅଥ ହ ଯତ୍ପ୍ରଶଁସତୁଃ, କର୍ମ ହୈଵତତ୍ପ୍ରଶଁସତୁଃ ପୁଣ୍ଯୋ ଵୈପୁଣ୍ଯେନ କର୍ମଣା ଭଵତି, ପାପଃ ପାପେନେତି॥ ତତୋ ହ ଜାରତ୍କାରଵଆର୍ତଭାଗ ଉପରରାମ॥ 3
ଆର୍ତଭାଗ କହିଲେ, 'ଆମେ ଏହାକୁ ସହିତେ ଜାଣିବା।' 'ଏହା ସଠିକ୍ ନୁହେଁ କି? ଏହା ଏକତା ନୁହେଁ କି?' ସେମାନେ ଅଲଗା ହୋଇ ବିଚାର କଲେ। ସେମାନେ ଯାହା କହିଲେ, ସେ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ; ଯାହା ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ସେ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ। ଭଲ କାମ କଲେ ଭଲ ଫଳ ମିଳେ, ଖରାପ କାମ କଲେ ଖରାପ ଫଳ ମିଳେ। ତାପରେ ଜାରତକାରବ ଆର୍ତଭାଗ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ବନ୍ଦ କଲେ।
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରାଗଲା: 'ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଛି, ସମସ୍ତେ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ଅଟକିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କେମିତି ମୃତ୍ୟୁର ଚଂଗୁଳିରୁ ମୁକ୍ତି ପାଉଛନ୍ତି?' ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: 'ହୋତା ପୁରୋହିତ, କଥା, ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା; କାରଣ କଥା ହେଉଛି ଯଜ୍ଞର ହୋତା। ଏହି କଥା, ଏହି ଅଗ୍ନି, ଏହି ହୋତା—ଏହା ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ, ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ।'
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, ଯଦିଦଁ ସର୍ଵମହୋରାତ୍ରାଭ୍ଯାମାପ୍ତଁ, ସର୍ଵମହୋରାତ୍ରାଭ୍ଯାମଭିପନ୍ନଂ, କେନ ଯଜମାନୋଽହୋରାତ୍ରଯୋରାପ୍ତିମତିମୁଚ୍ଯତ ଇତି॥ ଅଧ୍ଵର୍ଯୁଣର୍ତ୍ଵିଜା ଚକ୍ଷୁଷାଦିତ୍ଯେନ; ଚକ୍ଷୁର୍ଵୈଯଜ୍ଞସ୍ଯାଧ୍ଵର୍ଯୁଃ॥ ତଦ୍ଯଦିଦଂ ଚକ୍ଷୁଃ, ସୋଽସାଵାଦିତ୍ଯଃ; ସୋଽଧ୍ଵର୍ଯୁଃ ସାମୁକ୍ତିଃ ସାତିମୁକ୍ତିଃ
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରାଗଲା: 'ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦିନ ଓ ରାତି ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଛି, ସମସ୍ତେ ଦିନ ଓ ରାତିର ଅଧୀନ ଅଟକିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କେମିତି ଦିନ ଓ ରାତିର ଚଂଗୁଳିରୁ ମୁକ୍ତି ପାଉଛନ୍ତି?' ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: 'ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପୁରୋହିତ, ଚକ୍ଷୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା; କାରଣ ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞର ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ। ଏହି ଚକ୍ଷୁ, ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏହି ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ—ଏହା ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ, ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ।'
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, ଯଦିଦଁ ସର୍ଵଂ ପୂର୍ଵପକ୍ଷାପରପକ୍ଷାଭ୍ଯାମାପ୍ତଁ, ସର୍ଵଂ ପୂର୍ଵପକ୍ଷାପରପକ୍ଷାଭ୍ଯାମଭିପନ୍ନଂ, କେନ ଯଜମାନଃ ପୂର୍ଵପକ୍ଷାପରପକ୍ଷଯୋରାପ୍ତିମତିମୁଚ୍ଯତ ଇତି॥ ବ୍ରହ୍ମଣର୍ତ୍ଵିଜା ମନସା ଚନ୍ଦ୍ରେଣ; ମନୋ ଵୈଯଜ୍ଞସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମା॥ ତଦ୍ଯଦିଦଂ ମନଃ, ସୋଽସୌଚନ୍ଦ୍ରଃ ସବ୍ରହ୍ମାସାମୁକ୍ତିଃ ସାତିମୁକ୍ତିଃ
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରାଗଲା: 'ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ପୂର୍ବପକ୍ଷ ଓ ଅପରପକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଛି, ସମସ୍ତେ ପୂର୍ବପକ୍ଷ ଓ ଅପରପକ୍ଷର ଅଧୀନ ଅଟକିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କେମିତି ଏହାର ଚଂଗୁଳିରୁ ମୁକ୍ତି ପାଉଛନ୍ତି?' ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: 'ବ୍ରହ୍ମା ପୁରୋହିତ, ମନ, ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା; କାରଣ ମନ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞର ବ୍ରହ୍ମା। ଏହି ମନ, ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର, ଏହି ବ୍ରହ୍ମା—ଏହା ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ, ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ।'
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଏହି ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ଏକ ଆଧାର ବିନା ଅଛି ପରି। କେଉଁ ଉପାୟରେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ଵର୍ଗ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିପାରେ? ଉଦ୍ଗାତ୍ର ପୁରୋହିତ, ତାଙ୍କର ଉପାୟ ଓ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା। ଯଜ୍ଞର ଉଦ୍ଗାତ୍ର ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ। ଏହି ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ବାୟୁ, ଉଦ୍ଗାତ୍ରର ଉଚ୍ଚାରଣ, ଏହା ମୁକ୍ତି, ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୁକ୍ତି। ଏହିପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୁକ୍ତି; ଏବେ ଲାଭଗୁଡ଼ିକ।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, କତ୍ଯଯମଦ୍ଯାଧ୍ଵର୍ଯୁରସ୍ମିନ୍ଯଜ୍ଞଆହୁତୀର୍ହୋଷ୍ଯତୀତି॥ ତିସ୍ରଇତି॥ କତମାସ୍ ତାସ୍ ତିସ୍ର ଇତି॥ ଯାହୁତାଉଜ୍ଜ୍ଵଲନ୍ତି, ଯାହୁତାଅତିନେଦନ୍ତି, ଯାହୁତାଅଧିଶେରତେ॥ କିଂ ତାଭିର୍ଜଯତୀତି॥ ଯାହୁତାଉଜ୍ଜ୍ଵଲନ୍ତି, ଦେଵଲୋକମେଵତାଭିର୍ଜଯତିଃ ଦୀପ୍ଯତ ଇଵ ହିଦେଵଲୋକୋ॥ ଯାହୁତାଅତିନେଦନ୍ତି, ମନୁଷ୍ଯଲୋକମ୍ \^ ଏଵତାଭିର୍ଜଯତି ଅତୀଵ ହିମନୁଷ୍ଯଲୋକୋ \^ ଯାହୁତାଅଧିଶେରତେ, ପିତୃଲୋକମ୍ ଏଵତାଭିର୍ଜଯତି ଅଧଇଵ ହିପିତୃଲୋକଃ \`
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଆଜି ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ କେତେ ଆହୁତି ଦେଇଥାଏ? ତିନିଟି। କେଉଁ ତିନିଟି? ଯାହା ଆଗରେ ଜ୍ୱଳିଉଛି, ଯାହା ଆଗରେ ଭରିଉଛି, ଯାହା ଆଗରେ ବସିଯାଏ। ଏହି ଆହୁତିଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା କଣ ଲାଭ ହୁଏ? ଯାହା ଜ୍ୱଳିଉଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ଦେବଲୋକ ଲାଭ କରେ, ଦେବଲୋକ ଏକ ଜ୍ୱଳନ ପରି। ଯାହା ଭରିଉଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ମାନବଲୋକ ଲାଭ କରେ, ମାନବଲୋକ ଭରିଉଥିବା ପରି। ଯାହା ବସିଯାଏ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ପିତୃଲୋକ ଲାଭ କରେ, ପିତୃଲୋକ ତଳେ ଅଛି।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, କତ୍ଯଯମଦ୍ଯୋଦ୍ଗାତାସ୍ମିନ୍ଯଜ୍ଞେସ୍ତୋତ୍ରିଯାଃ ସ୍ତୋଷ୍ଯତୀତି॥ ତିସ୍ରଇତି॥ କତମାସ୍ ତାସ୍ ତିସ୍ର ଇତି॥ ପୁରୋନୁଵାକ୍ଯାଚ ଯାଜ୍ଯାଚ ଶସ୍ଯୈଵତୃତୀଯାଧିଦେଵତମ୍ ଅଥାଧ୍ଯତ୍ମଂ . ॥. କତମାସ୍ ତାଯାଅଧ୍ଯାତ୍ମମିତି॥ ପ୍ରାଣଏଵପୁରୋନୁଵାକ୍ଯାପାନୋଯାଜ୍ଯା, ଵ୍ଯାନଃ ଶସ୍ଯା॥ କିଂ ତାଭିର୍ଜଯତୀତି॥ ଯତ୍କିଙ୍ଚେଦଂ ପ୍ରାଣଭୃଦିତି \`॥. \^ ତତୋ ହ ହୋତାଶ୍ଵଲଉପରରାମ॥ 2
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଆଜି ଉଦ୍ଗାତ୍ର କେତେ ସ୍ତୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞରେ ଗାଉଛନ୍ତି? ତିନିଟି। କେଉଁ ତିନିଟି? ପୁରୋନୁବାକ୍ୟା, ଯାଜ୍ୟା ଓ ଶସ୍ୟା, ତାଙ୍କର ଦେବତା ଓ ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ। ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ କେଉଁ ତିନିଟି? ପୁରୋନୁବାକ୍ୟା ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ, ଯାଜ୍ୟା ହେଉଛି ଅପାନ, ଶସ୍ୟା ହେଉଛି ବ୍ୟାନ। ଏହି ଦ୍ୱାରା କଣ ଲାଭ କରେ? ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ୱାସ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଲାଭ କରେ। ଏପରେ ଆଶ୍ୱଳ ହୋତା ପଚାରିବା ବନ୍ଦ କଲେ।
ଅଥ ହୈନଂ ଭୁଜ୍ଯୁର୍ଲାହ୍ଯାଯନିଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ॥ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, ମଦ୍ରେଷୁ ଚରକାଃ ପର୍ଯଵ୍ରଜାମ; ତେପତଙ୍ଚଲସ୍ଯ କାପ୍ଯସ୍ଯ ଗୃହାନୈମ॥ ତସ୍ଯାସୀଦ୍ଦୁହିତାଗନ୍ଧର୍ଵଗୃହୀତା; ତମପୃଚ୍ଛାମଃ କୋଽସୀତି॥ ସୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ଷୁଧନ୍ଵାଙ୍ଗିରସଇତି॥ ତଂ ଯଦାଲୋକାନାମନ୍ତାନପୃଚ୍ଛାମାଥୈତଦ୍ ଅବ୍ରୂମଃ କ୍ଵପାରିକ୍ଷିତାଅଭଵନ୍ନିତି॥ କ୍ଵପାରିକ୍ଷିତାଅଭଵନ୍ନିତି॥ . ତତ୍ ତ୍ଵା ପୃଚ୍ଛାମି, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ କ୍ଵପାରିକ୍ଷିତାଅଭଵନ୍ନିତି
ତାପରେ ଭୁଜ୍ୟୁ ଲାହ୍ୟାୟନି ପଚାରିଲେ, 'ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ,' ସେ କହିଲେ। 'ଆମେ ମଦ୍ର ଦେଶରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିଲୁ। ସେଠାରେ ପତଞ୍ଚଳ କାପ୍ୟଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲୁ। ସେଠାରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଧରିଥିବା ଝିଅ ଥିଲେ। ଆମେ ପଚାରିଲୁ, "ତୁମେ କିଏ?" ସେ କହିଲେ, "ମୁଁ ଶୁଧନ୍ବ ଆଙ୍ଗିରସ।" ଆମେ ଯେତେବେଳେ ଲୋକମାନଙ୍କର ସୀମା ବିଷୟରେ ପଚାରିଲୁ, ସେ କହିଲେ, "ପରିକ୍ଷିତ କେଉଁଠି ବସୁଥିଲେ?" ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ମୁଁ ତୁମକୁ ପଚାରୁଛି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ପରିକ୍ଷିତ କେଉଁଠି ବସୁଥିଲେ?'
ସହୋଵାଚୋଵାଚ ଵୈସତଦ୍ ଅଗଚ୍ଛନ୍ଵୈତେତତ୍ର, ଯତ୍ରାଶ୍ଵମେଧଯାଜିନୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି॥ କ୍ଵନ୍ଵଶ୍ଵମେଧଯାଜିନୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି॥ ଦ୍ଵାତ୍ରିଁଶତ ଵୈଦେଵରଥାହ୍ନ୍ଯାନ୍ଯଯଂ ଲୋକସ୍; ତଁ ସମନ୍ତଂ ଲୋକଂ ଦ୍ଵିସ୍ତାଵତ୍ପୃଥିଵୀ \^ ପର୍ଯେତି; ତାଁ . ପୃଥିଵୀଂ ଦ୍ଵିସ୍ତାଵତ୍ସମୁଦ୍ରଃ ପର୍ଯେତି॥ ତଦ୍ଯାଵତୀ କ୍ଷୁରସ୍ଯ ଧାରା, ଯାଵଦ୍ଵା ମକ୍ଷିକାଯାଃ ପତ୍ତ୍ରଂ, ତାଵାନନ୍ତରେଣାକାଶଃ॥ ତାନ୍୯ନ୍ଦ୍ରଃ ସୁପର୍ଣୋଭୂତ୍ଵାଵାଯଵେ ପ୍ରାଯଚ୍ଛତ୍; ତାନ୍ଵାଯୁରାତ୍ମନି ଧିତ୍ଵାତତ୍ରାଗମଯଦ୍ଯତ୍ର ପରିକ୍ଷିତା ଅଭଵନ୍ନିତି॥ ଏଵମିଵ ଵୈସଵାଯୁମେଵପ୍ରଶଶଁସ; ତସ୍ମାଦ୍ଵାଯୁରେଵଵ୍ଯଷ୍ଟିଃ ଵାଯୁଃ ସମଷ୍ଟିଃ॥ ଅପ ପୁନର୍ମୃତ୍ଯୁଂ ଜଯତି, ସର୍ଵମାଯୁରେତି . ଯଏଵଂ ଵେଦ॥ ତତୋ ହ ଭୁଜ୍ଯୁର୍ଲାହ୍ଯାଯନିରୁପରରାମ॥ 4/
ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ସେମାନେ ସେଠାକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଯାନ୍ତି।' 'ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ କେଉଁଠି ଯାନ୍ତି?' 'ବଇଦେହ ଦେଶର ବତିସି ରଥ ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଦୁଇଥର ଘେରିଯାନ୍ତି; ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀକୁ ଦୁଇଥର ଘେରିଥାଏ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଯେତେ ଥୋର ଅଞ୍ଚଳ, ତେତେ ଧାର ରେଜର କିମ୍ବା ମକିରା ପାଖିର ପାଖା। ଇନ୍ଦ୍ର ଏକ ଶକୁନ୍ତି ହୋଇ ସେମାନେକୁ ବାୟୁଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ; ବାୟୁ ସେମାନେକୁ ନିଜ ଭିତରେ ରଖି ସେଠାକୁ ନେଇଗଲେ, ଯେଉଁଠି ପରିକ୍ଷିତ ଥିଲେ। ଏଭଳି ବାୟୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଗଲା; ଏହିଠାରୁ ବାୟୁ ଏକା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେ ପୁନି ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରେ, ସମସ୍ତ ଆୟୁଷ୍ୟ ପାଏ। ଏହିପରେ ଭୁଜ୍ୟୁ ଲାହ୍ୟାୟନି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ବନ୍ଦ କଲେ।
ଅଥ ହୈନଂ କହୋଡଃ କୌଷୀତକେଯଃ ପପ୍ରଚ୍ଛଃ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, ଯଦ୍ . ସାକ୍ଷାଦପରୋକ୍ଷାଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ଯଆତ୍ମାସର୍ଵାନ୍ତରଃ ତଂ ମେ ଵ୍ଯାଚକ୍ଷ୍ଵେତି॥ ଏଷତ ଆତ୍ମାସର୍ଵାନ୍ତରଃ॥ କତମୋ, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, ସର୍ଵାନ୍ତରୋ॥ ଯୋଽଶନାଯାପିପାସେଶୋକଂ ମୋହଂ ଜରାଂ ମୃତ୍ଯୁମତ୍ଯେତି॥ ଏତଂ ଵୈତମାତ୍ମାନଂ ଵିଦିତ୍ଵା, ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ପୁତ୍ରୈଷଣାଯାଶ୍ଚ ଵିତ୍ତୈଷଣାଯାଶ୍ଚ ଲୋକୈଷଣାଯାଶ୍ଚ ଵ୍ଯୁତ୍ଥାଯାଥ ଭିକ୍ଷାଚର୍ଯଂ ଚରନ୍ତି॥ ଯାହ୍ଯ୍ ଏଵପୁତ୍ରୈଷଣାସାଵିତ୍ତୈଷଣା, ଯାଵିତ୍ତୈଷଣାସାଲୋକୈଷଣୋଭେହ୍ଯ୍ ଏତେଏଷଣେ ଏଵଭଵତଃ॥ ତସ୍ମାଦ୍ପଣ୍ଡିତଃ ପାଣ୍ଡିତ୍ଯଂ ନିର୍ଵିଦ୍ଯ, ବାଲ୍ଯେନ ତିଷ୍ଠାସେଦ୍; ବାଲ୍ଯଂ ଚ ପାଣ୍ଡିତ୍ଯଂ ଚ ନିର୍ଵିଦ୍ଯାଥ ମୁନିଃ ଅମୌନଂ ଚ ମୌନଂ ଚ ନିର୍ଵିଦ୍ଯାଥ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ॥ ସବ୍ରାହ୍ମଣଃ କେନ ସ୍ଯାଦ୍॥ ଯେନ ସ୍ଯାତ୍ ତେନେଦୃଶ ଏଵଭଵତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ . ତତୋ ହ କହୋଡଃ କୌଷୀତକେଯ ଉପରରାମ॥ 5/
ତାପରେ କହୋଡ କୌଷୀତକେୟ ପଚାରିଲେ, 'ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ଅଛି, ସେହି ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ ମୋତେ ବୁଝାଇଦିଅ।' ସେ କହିଲେ, 'ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ଅଛି।' 'କେଉଁଟି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ଅଛି?' 'ଯିଏ ଭୋକ, ତିରିଷ୍ଣା, ଦୁଃଖ, ମୂଢତା, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।' ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୁଅ, ଧନ ଓ ଲୋକର ଆଶାକୁ ଛାଡି ଭିକ୍ଷା ଚାଲନ୍ତି। ପୁଅ ପାଇଁ ଆଶା ହେଉଛି ଧନ ପାଇଁ ଆଶା; ଧନ ପାଇଁ ଆଶା ହେଉଛି ଲୋକ ପାଇଁ ଆଶା; ଏହି ଦୁଇ ଆଶା ମାନେ ଆଶା ମାତ୍ର। ତେଣୁ ଜେଉଁ ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ, ପଣ୍ଡିତ୍ୟକୁ ଛାଡି, ଶିଶୁ ଭଳି ରହନ୍ତି; ଶିଶୁ ଭାବ ଓ ପଣ୍ଡିତ୍ୟକୁ ଛାଡି, ମୁନି ଭଳି ରହନ୍ତି; କଥା ଓ ନିରବତାକୁ ଛାଡି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଳି ରହନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ କିପରି ହୁଏ? ଯେଉଁପରି ହୁଏ, ସେପରି ହୁଏ; ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ। ଏହା ପରେ କହୋଡ କୌଷୀତକେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ବନ୍ଦ କଲେ।