ଇଦଂ ମାନୁଷଁ ସର୍ଵେଷାଂ ଭୂତାନାଂ ମଧୁ ଅସ୍ଯ ମାନୁଷସ୍ଯ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ମଧୁ; ଯଶ୍ଚାଯମସ୍ମିନ୍ମାନୁଷେତେଜୋମଯୋଽମୃତମଯଃ ପୁରୁଷୋ, ଯଶ୍ଚାଯମଧ୍ଯାତ୍ମଂ ମାନୁଷସ୍ ତେଜୋମଯୋଽମୃତମଯଃ ପୁରୁଷୋ, ଅଯମେଵସଯୋଽଯମାତ୍ମେଦମମୃତମ୍ ଇଦଂ ବ୍ରହ୍ମେଦଁ ସର୍ଵମ୍
ଏହି ମଣିଷ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ମଧୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ମଣିଷ ପାଇଁ ମଧୁ। ଏହି ମଣିଷ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଅମର ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଭାବେ ମଣିଷ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଅମର ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହି ଅମୃତ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ସବୁ।
ଅଯମାତ୍ମାସର୍ଵେଷାଂ ଭୂତାନାଂ ମଧୁ ଅସ୍ଯାତ୍ମନଃ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ମଧୁ; ଯଶ୍ଚାଯମସ୍ମିନ୍ନାତ୍ମନି ତେଜୋମଯୋଽମୃତମଯଃ ପୁରୁଷୋ, ଯଶ୍ଚାଯମାତ୍ମାତେଜୋମଯୋଽମୃତମଯଃ ପୁରୁଷୋ, ଅଯମେଵସଯୋଽଯମାତ୍ମେଦମମୃତମ୍ ଇଦଂ ବ୍ରହ୍ମେଦଁ ସର୍ଵମ୍
ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ମଧୁ, ଏବଂ ଏହି ଆତ୍ମା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧୁ। ଏହି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଯେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଅମର ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ଆତ୍ମା ଯେଉଁଠାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଅମର ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହି ଅମୃତ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ସବୁ।
ସଵାଅଯମାତ୍ମାସର୍ଵେଷାଂ ଅଧିପତିଃ, ସର୍ଵେଷାଂ ଭୂତାନାଁ ରାଜା॥ ତଦ୍ଯଥା ରଥନାଭୌଚ ରଥନେମୌଚାରାଃ ସର୍ଵେ ସମର୍ପିତା, ଏଵମେଵାସ୍ମିନ୍ନାତ୍ମନି ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ସର୍ଵେ ଦେଵାଃ ସର୍ଵେ ଲୋକାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରାଣାଃ ସର୍ଵ ଏତଆତ୍ମାନଃ ସମର୍ପିତାଃ
ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ, ସମସ୍ତଙ୍କର ରାଜା। ଯେପରି ଗଡ଼ିର ନାଭି ଓ ଚକ୍ରରେ ସମସ୍ତ କାଠି ଲଗାଯାଇଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଆତ୍ମାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ସମସ୍ତ ଲୋକ, ସମସ୍ତ ଶ୍ୱାସ, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା ଏଠି ଏକାତ୍ମକ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ଇଦଂ ଵୈତନ୍ମଧୁ ଡଧ୍ଯଙ୍ଙ୍ ଅଥର୍ଵଣୋଽଶ୍ଵିଭ୍ଯାମୁଵାଚ॥ ତଦେତଦୃଷିଃ ପଶ୍ଯନ୍ନଵୋଚତ୍ 1.116.12: ତଦ୍ଵାଂ, ନରା, ସନଯେ ଦଁସ ଉଗ୍ରମ୍ ଆଵିଷ୍ କୃଣୋମି, ତନ୍ଯତୁର୍ନଵୃଷ୍ଟିଂ, ଡଧ୍ଯଙ୍ ହ ଯନ୍ମଧ୍ଵ୍ ଅଥର୍ଵଣୋଵାମ୍ ଅଶ୍ଵସ୍ଯ ଶୀର୍ଷ୍ଣାପ୍ରଯଦୀମୁଵାଚେତି
ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ମଧୁ, ଯାହା ଡଢ୍ୟଞ୍ଜ ଅଥର୍ବଣ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁ କହିଥିଲେ। ଋଷି ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି କହିଥିଲେ: 'ହେ ନର, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଭୟଙ୍କର ବସ୍ତୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଛି, ଯେପରି ବଜ୍ରଧାରୀ ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ଡଢ୍ୟଞ୍ଜ ଅଥର୍ବଣ ତୁମକୁ ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମଧୁ କହିଥିଲେ।'
ଇଦଂ ଵୈତନ୍ମଧୁ ଡଧ୍ଯଙ୍ଙ୍ ଅଥର୍ଵଣୋଽଶ୍ଵିଭ୍ଯାମୁଵାଚ॥ ତଦେତଦୃଷିଃ ପଶ୍ଯନ୍ନଵୋଚତ୍ 1.117.22: ଅଥର୍ଵଣାଯାଶ୍ଵିନା ଡଧୀଚେଽଶ୍ଵ୍ଯଁ ଶିରଃ ପ୍ରତ୍ଯୈରଯତଂ; ସଵାଂ ମଧୁ ପ୍ରଵୋଚଦୃତାଯନ୍ ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରଂ ଯଦ୍ ଦସ୍ରାଉ ଅପିକକ୍ଷ୍ଯଂ ଵାମିତି
ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ମଧୁ, ଯାହା ଡଢ୍ୟଞ୍ଜ ଅଥର୍ବଣ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁ କହିଥିଲେ। ଋଷି ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି କହିଥିଲେ: 'ହେ ଅଶ୍ୱିନୀ, ତୁମେ ଅଥର୍ବଣଙ୍କ ପାଇଁ ଡଢ୍ୟଞ୍ଜଙ୍କ ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡ ଲଗାଇଦେଲେ; ସେ ତୁମକୁ ଏହି ମଧୁ, ନିଜ ହୃଦୟର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ କହିଦେଲେ, ଯାହା ଗୋପନ ଥିଲା।'
ଇଦଂ ଵୈତନ୍ମଧୁ ଡଧ୍ଯଙ୍ଙ୍ ଅଥର୍ଵଣୋଽଶ୍ଵିଭ୍ଯାମୁଵାଚ॥ ତଦେତଦୃଷିଃ ପଶ୍ଯନ୍ନଵୋଚତ୍ ପୁରଶ୍ଚକ୍ରେ ଦ୍ଵିପଦଃ, ପୁରଶ୍ଚକ୍ରେ ଚତୁଷ୍ପଦଃ; ପୁରଃ ସ, ପକ୍ଷୀଭୁତ୍ଵା, ପୁରଃ ପୁରୁଷ ଆଵିଶଦିତି॥ ସଵାଅଯଂ ପୁରୁଷଃ ସର୍ଵାସୁ ପୂର୍ଷୁପୁରିଶଯୋ; ନୈନେନ କିଂ ଚନାନାଵୃତଂ, ନୈନେନ କିଂ ଚନାସମ୍ଵୃତମ୍
ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ମଧୁ, ଯାହା ଡଢ୍ୟଞ୍ଜ ଅଥର୍ବଣ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁ କହିଥିଲେ। ଋଷି ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି କହିଥିଲେ: 'ସେ ଦୁଇପଦୀକୁ ଆଗରେ ତିଆରି କଲେ, ଚତୁଷ୍ପଦୀକୁ ଆଗରେ ତିଆରି କଲେ; ସେ ପକ୍ଷୀ ହୋଇ, ଆଗରେ ପୁରୁଷ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।' ଏହି ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଦେହରେ, ସମସ୍ତ ଗୃହରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ତାଙ୍କଠାରୁ କିଛି ଲୁଚି ନାହିଁ, କିଛି ଖୋଲି ନାହିଁ।
ଅଥ ଵଁଶଃ ପଶୁତିମାଷ୍ଯୋ ଗୌପଵନାଦ୍ ଗୌପଵନଃ ପଶୁତିମାଷ୍ଯାତ୍ ପଶୁତିମାଷ୍ଯୋ ଗୌପଵନାଦ୍ ଗୌପଵନଃ କୌଶିକାତ୍ କୌଶିକଃ କୌଣ୍ଡିନ୍ଯାତ୍ କୌଣ୍ଡିନ୍ଯଃ ହାଣ୍ଡିଲ୍ଯାତ୍ ହାଣ୍ଡିଲ୍ଯଃ କୌଶିକାଚ୍ଚ ଗୌତମାଚ୍ଚ, ଗୌତମୋ
ଅଥବା, ଏହି ହେଉଛି ପରମ୍ପରା: ପଶୁତିମାଷ୍ୟ ଗୌପବନଠାରୁ, ଗୌପବନ ପଶୁତିମାଷ୍ୟଠାରୁ, ପଶୁତିମାଷ୍ୟ ଗୌପବନଠାରୁ, ଗୌପବନ କୌଶିକଠାରୁ, କୌଶିକ କୌଣ୍ଡିନ୍ୟଠାରୁ, କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ ହାଣ୍ଡିଳ୍ୟଠାରୁ, ହାଣ୍ଡିଳ୍ୟ କୌଶିକ ଓ ଗୌତମଠାରୁ, ଗୌତମ...
ଅଗ୍ନିଵେଶ୍ଯାଦ୍ ଅଗ୍ନିଵେଶ୍ଯଃ ହାଣ୍ଡିଲ୍ଯାଚ୍ଚାନଭିମ୍ଲାତାଚ୍ଚ, ଅନଭିମ୍ଲାତ ଅନଭିମ୍ଲାତାଦ୍ ଅନଭିମ୍ଲାତ ଅନଭିମ୍ଲାତାଦ୍ ଅନଭିମ୍ଲାତୋ ଗୌତମାଦ୍ ଗୌତମଃ ଷୈତଵପ୍ରାଚୀନଯୋଗ୍ଯାଭ୍ଯାଁ, ଷୈତଵପ୍ରାଚୀନଯୋଗ୍ଯୌ ପାରାଶର୍ଯାତ୍ ପାରାଶର୍ଯୋ ଭାରଦ୍ଵାଜାଦ୍ ଭାରଦ୍ଵାଜୋ ଭାରଦ୍ଵାଜାଚ୍ଚ ଗୌତମାଚ୍ଚ, ଗୌତମୋ ଭାରଦ୍ଵାଜାଦ୍ ଭାରଦ୍ଵାଜଃ ପାରାଶର୍ଯାତ୍ ପାରାଶର୍ଯୋ ଵୈଜଵାପାଯନାଦ୍ ଵୈଜଵାପାଯନଃ କୌଶିକାଯନେଃ, କୌଶିକାଯନିର୍
ଜନକୋହ ଵୈଦେହୋ ବହୁଦକ୍ଷିଣେନ ଯଜ୍ଞେନେଜେ॥ ତତ୍ର ହ କୁରୁପଙ୍ଚାଲାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଅଭିସମେତା ବଭୂଵୁଃ॥ ତସ୍ଯ ହ ଜନକସ୍ଯ ଵୈଦେହସ୍ଯ ଵିଜିଜ୍ଞାସା . 2, 142[16] +\` ବଭୂଵଃ କଃ ସ୍ଵିଦେଷାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାମନୂଚାନତମ ଇତି
ଜନକ, ବିଦେହର ରାଜା, ବହୁ ଦାନ ଦେଇ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ସେଠାରେ କୁରୁ ଓ ପଞ୍ଚାଳ ଦେଶର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏକଠା ହେଲେ। ତାପରେ ବିଦେହର ଜନକଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଇଚ୍ଛା ହେଲା — 'ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପାଠଶାଳା ପଢ଼ିଛନ୍ତି?'
ସହ ଗଵାଁ ସହସ୍ରମଵରୁରୋଧ; ଦଶ-ଦଶ ପାଦା ଏକୈକସ୍ଯାଃ ଶୃଙ୍ଗଯୋରାବଦ୍ଧା ବଭୂଵୁଃ
ସେ ହଜାରଟି ଗାଈ ଏକଠା କରି ରଖିଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗାଈର ଶିଙ୍ଗରେ ଦଶଟି କର୍ଷଣ ସୁନା ବାନ୍ଧି ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ତାନ୍ହୋଵାଚଃ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଭଗଵନ୍ତୋ, ଯୋଵୋ ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠଃ, ସଏତାଗାଉଦଜତାମିତି॥ ତେହ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଦଧୃଷୁଃ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଠାରେ କହିଲେ, 'ମହାନୁଭାବମାନେ, ତୁମମାନେ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ସବୁଠାରୁ ବିଦ୍ୱାନ୍, ସେ ଏହି ଗାଈମାନେକୁ ନେଇଯାଉ।' କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କେହି ଆଗକୁ ଆସିଲେ ନାହିଁ।
ଅଥ ହ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ ସ୍ଵମେଵବ୍ରହ୍ମଚାରିଣମୁଵାଚୈତାଃ, ସୌମ୍ଯୋଦଜ, ଷାମଶ୍ରଵା୩ ଇତି॥ ତାହୋଦାଚକାର॥ ତେହ ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚୁକ୍ରୁଧୁଃ କଥଂ ନୁନୋ ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠୋ ବ୍ରୁଵୀତେତି
ତାପରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ନିଜ ଛାତ୍ର ସୋମ୍ୟ ଶାମଶ୍ରବାକୁ କହିଲେ, 'ଏହି ଗାଈମାନେକୁ ନେଇଯା।' ସେ ଗାଈମାନେକୁ ନେଇଗଲା। ଏହା ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ, 'ସେ କିପରି କହିପାରିବେ ଯେ ସେଇଁ ସବୁଠାରୁ ବିଦ୍ୱାନ୍?' ବୋଲି।
ଅଥ ହ ଜନକସ୍ଯ ଵୈଦେହସ୍ଯ ହୋତାଶ୍ଵଲୋବଭୂଵ॥ ସହୈନଂ ପପ୍ରଚ୍ଛଃ ତ୍ଵଂ ନୁଖଲୁ ନୋ, ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠୋଽସୀ୩ ଇତି॥ ସହୋଵାଚଃ ନମୋ ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠାଯ କୁର୍ମୋ; ଗୋକାମା ଏଵଵଯଁ ସ୍ମ ଇତି॥ ତଁ ହ ତତ ଏଵପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଦଧ୍ରେ ହୋତାଶ୍ଵଲଃ
ତାପରେ ଜନକଙ୍କ ବୈଦେହ ରାଜ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋହିତ ହୋତାଶ୍ୱଳ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ନୁହଁନ୍ତି କି?' ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: 'ଆମେ ସେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ; ଆମେ ତ କେବଳ ଗାଁ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ।' ଏହାପରେ ହୋତାଶ୍ୱଳ ତାଙ୍କୁ ଆଉ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, ଯଦିଦଁ ସର୍ଵଂ ମୃତ୍ଯୁନାପ୍ତଁ, ସର୍ଵଂ ମୃତ୍ଯୁନାଭିପନ୍ନଂ, କେନ ଯଜମାନୋ ମୃତ୍ଯୋରାପ୍ତିମତିମୁଚ୍ଯତ ଇତି॥ ହୋତ୍ରର୍ତ୍ଵିଜାଗ୍ନିନା ଵାଚା; ଵାଗ୍ଵୈଯଜ୍ଞସ୍ଯ ହୋତା॥ ତଦ୍ଯେଯଂ ଵାକ୍ସୋଽଯମଗ୍ନିଃ ସହୋତା ସାମୁକ୍ତିଃ ସାତିମୁକ୍ତିଃ
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, ଯଦିଦମନ୍ତରିକ୍ଷମନାରମ୍ବଣମିଵ; କେନାକ୍ରମେଣ ଯଜମାନଃ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଲୋକମାକ୍ରମତ ଇତି॥ ଉଦ୍ଗାତ୍ରର୍ତ୍ଵିଜା ଵଯୁନା ପ୍ରାଣେନ; ପ୍ରାଣୋଵୈଯଜ୍ଞସ୍ଯୋଦ୍ଗାତା॥ ତଦ୍ଯୋଽଯଂ ପ୍ରାଣଃ ସଵାଯୁଃ ସଉଦ୍ଗାତାସାମୁକ୍ତିଃ ସାତିମୁକ୍ତିଃ॥ ଇତ୍ଯତିମୋକ୍ଷା, ଅଥ ସଂପଦଃ
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, କତିଭିରଯମଦ୍ଯର୍ଗ୍ଭିର୍ହୋତାସ୍ମିନ୍ଯଜ୍ଞେକରିଷ୍ଯତୀତି॥ ତିସୃଭିରିତି॥ କତମାସ୍ ତାସ୍ ତିସ୍ର ଇତି॥ ପୁରୋନୁଵାକ୍ଯାଚ ଯାଜ୍ଯାଚ ଶସ୍ଯୈଵତୃତୀଯା॥ କିଂ ତାଭିର୍ଜଯତୀତି॥ ପୃଥିଵୀଲୋକମେଵପୁରୋନୁଵାକ୍ଯଯା ଜଯତି ଅନ୍ତରିକ୍ଷଲୋକଂ ଯାଜ୍ଯଯା, ଦ୍ଯୌର୍ଲୋକଁ ଶସ୍ଯଯା
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଆଜି ହୋତା କେତେ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରେ? ତିନିଟି। କେଉଁ ତିନିଟି? ପୁରୋନୁବାକ୍ୟା, ଯାଜ୍ୟା ଓ ଶସ୍ୟା। ଏହି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା କଣ ଲାଭ ହୁଏ? ପୁରୋନୁବାକ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଲୋକ, ଯାଜ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଲୋକ, ଶସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୟୁଲୋକ ଲାଭ କରେ।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, କତିଭିରଯମଦ୍ଯବ୍ରହ୍ମାଯଜ୍ଞଂ ଦକ୍ଷିଣତୋଦେଵତାଭିର୍ଗୋପାଯିଷ୍ଯତୀତ୍ଯ୍ ଏକଯେତି॥ କତମାସୈକେତି॥ ମନ ଏଵେତି॥ ଅନନ୍ତଂ ଵୈମନୋ, ଅନନ୍ତାଵିଶ୍ଵେ ଦେଵା॥ ଅନନ୍ତମେଵସତେନ ଲୋକଂ ଜଯତି
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଆଜି ବ୍ରହ୍ମା କେତେ ଦେବତା ଦ୍ୱାରା ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କରେ? ଏକଟି। କେଉଁ ଏକଟି? ମନ। ମନ ଅସୀମ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅସୀମ। ଏହି ଅସୀମ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଲୋକ ଲାଭ କରେ।
ଅଥ ହୈନଂ ଜାରତ୍କାରଵଆର୍ତଭାଗଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ॥ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, କତି ଗ୍ରହାଃ, କତ୍ଯତିଗ୍ରହାଇତି॥ ଅଷ୍ଟୌଗ୍ରହା, ଅଷ୍ଟାଵତିଗ୍ରହାଇତି॥ ଯେତେଽଷ୍ଟୌଗ୍ରହା, ଅଷ୍ଟାଵତିଗ୍ରହାଃ, କତମେତଇତି
ତାପରେ ଜାରତ୍କାରବ ଆର୍ତଭାଗ ପଚାରିଲେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, କେତେ ଗ୍ରହ ଓ କେତେ ଅତିଗ୍ରହ ଅଛି? ଏଠି ଅଷ୍ଟ ଗ୍ରହ ଓ ଅଷ୍ଟ ଅତିଗ୍ରହ ଅଛି। ଏହି ଅଷ୍ଟ ଗ୍ରହ ଓ ଅଷ୍ଟ ଅତିଗ୍ରହ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ?
ପ୍ରାଣୋଵୈଗ୍ରହଃ॥ ସୋଽପାନେନାତିଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତୋ॥ ଅପାନେନ ହିଗନ୍ଧାଙ୍ଜିଘ୍ରତି
ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ଗ୍ରହ। ଏହାକୁ ଅପାନ ନାମକ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ। ଅପାନ ଦ୍ୱାରା ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଜିହ୍ଵାଵୈଗ୍ରହଃ॥ ସରସେନାତିଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତୋ; ଜିହ୍ଵଯା ହିରସାନ୍ଵିଜାନାତି
ଜିଭ ହେଉଛି ଗ୍ରହ। ଏହାକୁ ରସ ନାମକ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ। ଜିଭ ଦ୍ୱାରା ରସ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଵାଗ୍ଵୈଗ୍ରହଃ॥ ସନାମ୍ନାତିଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତୋ; ଵାଚାହିନାମାନ୍ଯଭିଵଦତି
ବାକ୍ ହେଉଛି ଗ୍ରହ। ଏହାକୁ ନାମ ନାମକ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ। ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ।
ଚକ୍ଷୁର୍ଵୈଗ୍ରହଃ॥ ସରୂପେଣାତିଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତଶ୍; ଚକ୍ଷୁଷା ହିରୂପାଣି ପଶ୍ଯତି
ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ଗ୍ରହ। ଏହାକୁ ରୂପ ନାମକ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ। ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ରୂପ ଦେଖାଯାଏ।
ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଵୈଗ୍ରହଃ॥ ସଶବ୍ଦେନାତିଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତଃ; ଶ୍ରୋତ୍ରେଣ ହିଶବ୍ଦାଙ୍ଛୃଣୋତି
କଣ ହେଉଛି ଗ୍ରହ। ଏହାକୁ ଶବ୍ଦ ନାମକ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ। କଣ ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଏ।
ମନୋ ଵୈଗ୍ରହଃ॥ ସକାମେନାତିଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତୋ; ମନସା ହିକାମାନ୍କାମଯତେ
ମନ ହେଉଛି ଗ୍ରହ। ଏହାକୁ ଇଚ୍ଛା ନାମକ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ। ମନ ଦ୍ୱାରା ଇଚ୍ଛା କରାଯାଏ।
ଇଦଂ ଵୈତନ୍ମଧୁ ଡଧ୍ଯଙ୍ଙ୍ ଅଥର୍ଵଣୋଽଶ୍ଵିଭ୍ଯାମୁଵାଚ॥ ତଦେତଦୃଷିଃ ପଶ୍ଯନ୍ନଵୋଚତ୍ 6.47.18: ରୂପଁ-ରୂପଂ ପ୍ରତିରୂପୋ ବଭୂଵ, ତଦସ୍ଯ ରୂପଂ ପ୍ରତିଚକ୍ଷଣାଯେ- -ନ୍ଦ୍ରୋ ମାଯାଭିଃ ପୁରୁରୂପ ଈଯତେ, ଯୁକ୍ତାହ୍ଯସ୍ଯ ହରଯଃ ଶତାଦଶେତି॥ ଅଯଂ ଵୈହରଯୋ, ଅଯଂ ଵୈଦଶ ଚ ସହସ୍ରଣି ବହୂନି ଚାନନ୍ତାନି ଚ॥ ତଦେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମାପୂର୍ଵମନପରମନନ୍ତରମବାହ୍ଯମ୍ ଅଯମାତ୍ମାବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵାନୁଭୂଃ॥ ଇତ୍ଯନୁଶାସନମ୍॥ [ପନୁସ୍ତୁବ୍] 20 5,20-22 6; ଅଥ ଵଁଶଃ॥ ତଦିଦଂ ଵଯଁ ହୌର୍ପଣାଯ୍ଯାଚ୍, ଛୌର୍ପଣଯ୍ଯୋ ଗୌତମାଦ୍ ଗୌତମୋ ଵତ୍ସ୍ଯାଦ୍ ଵତ୍ସ୍ଯୋ ଵାତ୍ସ୍ଯାଚ୍ଚ ପାରାଶର୍ଯାଚ୍ଚ, ପାରାଶର୍ଯଃ ଷାଂକ୍ତ୍ଯାଚ୍ଚ ଭାରଦ୍ଵାଜାଚ୍ଚ, ଭାରଦ୍ଵାଜ ଔଦାଵହେଶ୍ଚ ହାଣ୍ଡିଲ୍ଯାଚ୍ଚ, ହାଣ୍ଡିଲ୍ଯୋ ଵୈଜଵାପାଚ୍ଚ ଗୌତମାଚ୍ଚ, ଗୌତମୋ ଵୈଜଵାପାଯନାଚ୍ଚ ଵୈଷ୍ଟପୁରେଯାଚ୍ଚ, ଵୈଷ୍ଟପୁରେଯଃ ହାଣ୍ଡିଲ୍ଯାଚ୍ଚ ର଼ୌହିଣାଯନାଚ୍ଚ, ର଼ୌହିଣାଯନଃ ହୌନକାଚ୍ଚାତ୍ରେଯାଚ୍ଚ ର଼ୈଭ୍ଯାଚ୍ଚ, ର଼ୈଭ୍ଯଃ ପୌତିମାଷ୍ଯାଯଣାଚ୍ଚ କୌଣ୍ଡିନ୍ଯାଯନାଚ୍ଚ, କୌଣ୍ଡିନ୍ଯାଯନଃ କୌଣ୍ଡିନ୍ଯାତ୍ କୌଣ୍ଡିନ୍ଯଃ କୌଣ୍ଡିନ୍ଯାତ୍ କୌଣ୍ଡିନ୍ଯଃ କୌଣ୍ଡିନ୍ଯାଚ୍ଚାଗ୍ନିଵେଶ୍ଯାଚ୍ଚ, 21 5,20-22 6; ଅଗ୍ନିଵେଶ୍ଯଃ ଷୌତଵାତ୍ ଷୌତଵଃ ପାରାଶର୍ଯାତ୍ ପାରାଶର୍ଯଃ ଜାତୁକର୍ଣ୍ଯାତ୍ ଜାତୁକର୍ଣ୍ଯୋ ଭାରଦ୍ଵାଜାଦ୍ ଭାରଦ୍ଵାଜୋ ଭାରଦ୍ଵାଜାଚ୍ଚାସୁରାଯଣାଚ୍ଚ ଗୌତମାଚ୍ଚ, ଗୌତମୋ ଭାରଦ୍ଵାଜାଦ୍ ଭାରଦ୍ଵାଜୋ ଵୈଜଵାପାଯନାଚ୍, ଵୈଜଵାପାଯନଃ କଶିକାଯନେଃ, କଶିକାଯନିର୍ଘୃତକୌଶିକାଦ୍ ଘୃତକୌଶିକଃ ପାରାଶର୍ଯାତ୍ ପାରାଶର୍ଯଃ ପାରାଶର୍ଯାତ୍ ପାରାଶର୍ଯଃ ଜାତୁକର୍ଣ୍ଯାତ୍ ଜାତୁକର୍ଣ୍ଯୋ ଭାରଦ୍ଵାଜାଦ୍ ଭାରଦ୍ଵାଜୋ ଭାରଦ୍ଵାଜାଚ୍ଚାସୁରାଯଣାଚ୍ଯସ୍କାଚ୍ଚ, ଅସୁରାଯଣସ୍ ଟ୍ରୈଵଣେଃ ଟ୍ରୈଵଣିରାଉପଜନ୍ଧନେଃ ଆଉପଜନ୍ଧନିଃଅସୁରେଃ ଅସୁରିର୍ଭାରଦ୍ଵାଜାଦ୍ ଭାରଦ୍ଵାଜୋ ଅତ୍ରେଯାତ୍ 22 5,20-22 6; ଅତ୍ରେଯୋମାଣ୍ଟେଃ, ମାଣ୍ଟିର୍ଗୌତମାଦ୍ ଗୌତମୋ ଗୌତମାଦ୍ ଗୌତମୋ ଵାତ୍ସ୍ଯାଦ୍ ଵାତ୍ସ୍ଯଃ ହାଣ୍ଡିଲ୍ଯାଚ୍, ଛାଣ୍ଡିଲ୍ଯଃ କୈଶୋର୍ଯାତ୍କାପ୍ଯାତ୍ କୈଶୋର୍ଯଃ କାପ୍ଯଃ କୁମାରହରିତାତ୍ କୁମାରହରିତୋଗାଲଵାଦ୍ ଗାଲଵୋଵିଦର୍ଭୀକୌଣ୍ଡିନ୍ଯାଦ୍ ଵିଦର୍ଭୀକୌଣ୍ଡିନ୍ଯୋବାଭଵାଦ୍ଵତ୍ସନପାଦ୍ ବାଭଵଃ ପଥଃ ଷୌଭରାତ୍ ପନ୍ଥାଃ ଷୌଭରୋଽଯାସ୍ଯାଦଙ୍ଗିରସାଦ୍ ଆଯାସ୍ଯୋ ଅଙ୍ଗିରସଽଭୁତେସ୍ ଟ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରାଦ୍ ଅଭୁତିଃ ଟ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୋ ଵିଶ୍ଵରୂପାଦ୍ଟ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରାଦ୍ ଵିଶ୍ଵରୂପସ୍ ଟ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୋଽଶ୍ଵିଭ୍ଯାମ୍ ଆଶ୍ଵିନୌ ଡଧିଚ ଅଥର୍ଵନାଦ୍ ଡଧ୍ଯଙ୍ଙ୍ ଅଥର୍ଵନୋଽଥର୍ଵନୋ ଡୈଵାଦ୍ ଅଥର୍ଵା ଡୈଵ ମୃତ୍ଯୋଃ ପ୍ରାଦ୍ଧଁସନାନ୍ ମୃତ୍ଯୁଃ ପ୍ରାଦ୍ଧଁସନଃ ଷନଗାତ୍ ଷନଗଃ ପରେଷ୍ଟିଣଃ ପରେଷ୍ଟୀବ୍ରହ୍ମନୋ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଵଯଂଭୁ, ବ୍ରହ୍ମଣେ ନମଃ
ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ମଧୁ, ଯାହାକି ଡଢିଞ୍ଜ ଅଥର୍ବଣ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେବତା ଅଶ୍ୱିନୀକୁ କହିଥିଲେ। ଋଷି ଏହାକୁ ଦେଖି କହିଥିଲେ—‘ସେ ସମସ୍ତ ରୂପର ଆକୃତି ହେଇଗଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଏକ ନିଜସ୍ୱ ରୂପ ଅଛି। ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ମାୟା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, କାରଣ ତାଙ୍କର ଶତାଧିକ ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି।’ ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ଘୋଡ଼ାମାନେ, ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ଦଶ, ହଜାର ଏବଂ ଅସଂଖ୍ୟ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ। ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାର ଆଗ କିଛି ନାହିଁ, ପଛ କିଛି ନାହିଁ, ଭିତର କିଛି ନାହିଁ, ବାହାର କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛି। ଏହି ହେଉଛି ଉପଦେଶ। ଅଥବା, ଏହି ହେଉଛି ପରମ୍ପରା: ବଶ ଔର୍ପଣାୟ୍ୟଠାରୁ, ଔର୍ପଣାୟ୍ୟ ଗୌତମଠାରୁ, ଗୌତମ ବାତ୍ସ୍ୟଠାରୁ, ବାତ୍ସ୍ୟ ପାରାଶର୍ୟଠାରୁ, ପାରାଶର୍ୟ ଶାଙ୍କ୍ତ୍ୟ ଓ ଭାରଦ୍ୱାଜଠାରୁ, ଭାରଦ୍ୱାଜ ଔଦାବହ ଓ ହାଣ୍ଡିଳ୍ୟଠାରୁ, ହାଣ୍ଡିଳ୍ୟ ବୈଜବାପ ଓ ଗୌତମଠାରୁ, ଗୌତମ ବୈଜବାପାୟନ ଓ ବୈଷ୍ଟପୁରେୟଠାରୁ, ବୈଷ୍ଟପୁରେୟ ହାଣ୍ଡିଳ୍ୟ ଓ ରୌହିଣାୟନଠାରୁ, ରୌହିଣାୟନ ହୌଣକ, ଆତ୍ରେୟ ଓ ରୈଭ୍ୟଠାରୁ, ରୈଭ୍ୟ ପୌତିମାଷ୍ୟାୟନ ଓ କୌଣ୍ଡିନ୍ୟାୟନଠାରୁ, କୌଣ୍ଡିନ୍ୟାୟନ କୌଣ୍ଡିନ୍ୟଠାରୁ, କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ କୌଣ୍ଡିନ୍ୟଠାରୁ, କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିବେଶ୍ୟଠାରୁ, ଅଗ୍ନିବେଶ୍ୟ ଷୌତବଠାରୁ, ଷୌତବ ପାରାଶର୍ୟଠାରୁ, ପାରାଶର୍ୟ ଜାତୁକର୍ଣ୍ଣ୍ଠାରୁ, ଜାତୁକର୍ଣ୍ଣ୍ୟ ଭାରଦ୍ୱାଜଠାରୁ, ଭାରଦ୍ୱାଜ ଅସୁରାୟନ ଓ ଗୌତମଠାରୁ, ଗୌତମ ଭାରଦ୍ୱାଜଠାରୁ, ଭାରଦ୍ୱାଜ ବୈଜବାପାୟନଠାରୁ, ବୈଜବାପାୟନ କାଶିକାୟନଠାରୁ, କାଶିକାୟନ ଘୃତକୌଶିକଠାରୁ, ଘୃତକୌଶିକ ପାରାଶର୍ୟଠାରୁ, ପାରାଶର୍ୟ ପାରାଶର୍ୟଠାରୁ, ପାରାଶର୍ୟ ପାରାଶର୍ୟଠାରୁ, ପାରାଶର୍ୟ ଜାତୁକର୍ଣ୍ଣ୍ଠାରୁ, ଜାତୁକର୍ଣ୍ଣ୍ୟ ଭାରଦ୍ୱାଜଠାରୁ, ଭାରଦ୍ୱାଜ ଅସୁରାୟନ ଓ ଯାସ୍କଠାରୁ, ଅସୁରାୟନ ଟ୍ରୈବଣିଠାରୁ, ଟ୍ରୈବଣି ଔପଜନ୍ଧନଠାରୁ, ଔପଜନ୍ଧନ ଅସୁରିଠାରୁ, ଅସୁରି ଭାରଦ୍ୱାଜଠାରୁ, ଭାରଦ୍ୱାଜ ଆତ୍ରେୟଠାରୁ, ଆତ୍ରେୟ ମାଣ୍ଟିଠାରୁ, ମାଣ୍ଟି ଗୌତମଠାରୁ, ଗୌତମ ଗୌତମଠାରୁ, ଗୌତମ ବାତ୍ସ୍ୟଠାରୁ, ବାତ୍ସ୍ୟ ହାଣ୍ଡିଳ୍ୟଠାରୁ, ଛାଣ୍ଡିଳ୍ୟ କୈଶୋର୍ୟଠାରୁ, କୈଶୋର୍ୟ କାପ୍ୟଠାରୁ, କାପ୍ୟ କୁମାରହାରିତଠାରୁ, କୁମାରହାରିତ ଗାଳବଠାରୁ, ଗାଳବ ବିଦର୍ଭୀକୌଣ୍ଡିନ୍ୟଠାରୁ, ବିଦର୍ଭୀକୌଣ୍ଡିନ୍ୟ ବାଭ୍ରବଠାରୁ, ବାଭ୍ରବ ବତ୍ସନପାତଠାରୁ, ବତ୍ସନପାତ ପନ୍ଥାଠାରୁ, ପନ୍ଥା ଷୌଭରଠାରୁ, ଷୌଭର ଆୟାସ୍ୟଠାରୁ, ଆୟାସ୍ୟ ଅଙ୍ଗିରସଠାରୁ, ଅଙ୍ଗିରସ ଭୂତିଠାରୁ, ଭୂତି ଟ୍ୱାଷ୍ଟ୍ରିଠାରୁ, ଟ୍ୱାଷ୍ଟ୍ରି ବିଶ୍ୱରୂପଠାରୁ, ବିଶ୍ୱରୂପ ଟ୍ୱାଷ୍ଟ୍ରିଠାରୁ, ଟ୍ୱାଷ୍ଟ୍ରି ଅଶ୍ୱିନୀଠାରୁ, ଅଶ୍ୱିନୀ ଡଢିଚଠାରୁ, ଡଢିଚ ଅଥର୍ବଣଠାରୁ, ଅଥର୍ବଣ ଦୈବଠାରୁ, ଦୈବ ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ, ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରାଧ୍ୱସନଠାରୁ, ପ୍ରାଧ୍ୱସନ ଷଣଗଠାରୁ, ଷଣଗ ପରେଷ୍ଠିଠାରୁ, ପରେଷ୍ଠି ବ୍ରହ୍ମଠାରୁ, ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱୟଂଭୂ। ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ଅଗ୍ନିବେଶ୍ୟ ଅଗ୍ନିବେଶ୍ୟଠାରୁ, ହାଣ୍ଡିଳ୍ୟ ଓ ଅନଭିମ୍ଲାତଠାରୁ, ଅନଭିମ୍ଲାତ ଅନଭିମ୍ଲାତଠାରୁ, ଅନଭିମ୍ଲାତ ଅନଭିମ୍ଲାତଠାରୁ, ଅନଭିମ୍ଲାତ ଗୌତମଠାରୁ, ଗୌତମ ଷୈତବପ୍ରାଚୀନଯୋଗ୍ୟଠାରୁ, ଷୈତବପ୍ରାଚୀନଯୋଗ୍ୟ ପାରାଶର୍ୟଠାରୁ, ପାରାଶର୍ୟ ଭାରଦ୍ୱାଜଠାରୁ, ଭାରଦ୍ୱାଜ ଗୌତମଠାରୁ, ଗୌତମ ଭାରଦ୍ୱାଜଠାରୁ, ଭାରଦ୍ୱାଜ ପାରାଶର୍ୟଠାରୁ, ପାରାଶର୍ୟ ବୈଜବାପାୟନଠାରୁ, ବୈଜବାପାୟନ କୌଶିକାୟନଠାରୁ, କୌଶିକାୟନ...
ଘୃତକୌଶିକାଦ୍ ଘୃତକୌଶିକଃ ପ୍ରାଶର୍ଯାଯଣାତ୍ ପାରଶର୍ଯାଯଣଃ ପାରାଶର୍ଯାତ୍ ପାରାଶର୍ଯୋ ଜାତୂକର୍ଣ୍ଯାତ୍ ଜାତୂକର୍ଣ୍ଯ ଅସୁରାଯଣାଚ୍ଚ ଯାସ୍କାଚ୍ଚ, ଅସୁରାଯଣସ୍ ଟ୍ରୈଵଣେଃ, ଟ୍ରୈଵଣିରୌପଜନ୍ଧନେଃ, ଔପଜନ୍ଧନିରସୁରେଃ, ଅସୁରିର୍ଭାରଦ୍ଵାଜାଦ୍ ଭାରଦ୍ଵାଜ ଅତ୍ରେଯାଦ୍ ଅତ୍ରେଯୋ ମାଣ୍ଟେଃ, ମାଣ୍ଟିର୍ଗୌତମାଦ୍ ଗୌତମୋ ଵାତ୍ସ୍ଯାଦ୍ ଵାତ୍ସ୍ଯଃ ହାଣ୍ଡିଲ୍ଯାଚ୍, ଛାଣ୍ଡିଲ୍ଯଃ କୈଶୋର୍ଯାତ୍କାପ୍ଯାତ୍ କୈଶୋର୍ଯଃ କାପ୍ଯଃ କୁମାରହାରିତାତ୍ କୁମାରହାରିତୋ ଗାଲଵାଦ୍ ଗାଲଵୋ ଵିଦର୍ଭୀକୌଣ୍ଡିନ୍ଯାଦ୍ ଵିଦର୍ଭୀକୌଣ୍ଡିନ୍ଯୋ ଵତ୍ସନପାତୋ ବାଭ୍ରଵାଦ୍ ଵତ୍ସନପାଦ୍ବାଭ୍ରଵଃ ପଥଃ ଷୌଭରାତ୍ ପନ୍ଥାଃ ଷୌଭରୋଽଯାସ୍ଯାଦଙ୍ଗିରସାଦ୍ ଆଯାସ୍ଯ ଅଙ୍ଗିରସ ଅଭୂତେସ୍ ଟ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରାଦ୍ ଅଭୂତିସ୍ ଟ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୋ ଵିଶ୍ଵରୂପାତ୍ଟ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରାଦ୍ ଵିଶ୍ଵରୂପସ୍ ଟ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୋଽଵ୍ଶିଭ୍ଯାମ୍ ଆଶ୍ଵିନୌ ଡଧୀଚ ଅଥର୍ଵଣାଦ୍ ଡଧ୍ଯଙ୍ଙ୍ ଅଥର୍ଵଣୋଽଥର୍ଵଣୋ ଡୈଵାଦ୍ ଆଥର୍ଵା ଡୈଵୋ ମୃତ୍ଯୋଃ ପ୍ରାଧ୍ଵଁସନାନ୍ ମୃତ୍ଯୁଃ ପ୍ରାଧ୍ଵଁସନଃ ପ୍ରଧ୍ଵଁସନାତ୍ ପ୍ରଧ୍ଵଁସନ ଏକର୍ଷେଃ ଏକର୍ଷିର୍ଵିପ୍ରଚିତ୍ତେଃ ଵିପ୍ରଚିତ୍ତିର୍ଵ୍ଯଷ୍ଟେଃ ଵ୍ଯଷ୍ଟିଃ ଷନାରୋଃ, ଷନାରୁଃ ଷନାତନାତ୍ ଷନାତନଃ ଷନଗାତ୍ ଷନଗଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ, ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମଣୋ; ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଵଯଂଭୁ, ବ୍ରହ୍ମଣେ ନମଃ॥ [ପ୍ନୋର୍ମଲ୍] 3 = 14.6. =
ଘୃତକୌଶିକ ଘୃତକୌଶିକଠାରୁ, ପାରାଶର୍ୟାୟନ ପାରାଶର୍ୟଠାରୁ, ପାରାଶର୍ୟ ଜାତୁକର୍ଣ୍ଣ୍ଠାରୁ, ଜାତୁକର୍ଣ୍ଣ୍ୟ ଅସୁରାୟନ ଓ ଯାସ୍କଠାରୁ, ଅସୁରାୟନ ଟ୍ରୈବଣିଠାରୁ, ଟ୍ରୈବଣି ଔପଜନ୍ଧନଠାରୁ, ଔପଜନ୍ଧନ ଅସୁରିଠାରୁ, ଅସୁରି ଭାରଦ୍ୱାଜଠାରୁ, ଭାରଦ୍ୱାଜ ଆତ୍ରେୟଠାରୁ, ଆତ୍ରେୟ ମାଣ୍ଟିଠାରୁ, ମାଣ୍ଟି ଗୌତମଠାରୁ, ଗୌତମ ବାତ୍ସ୍ୟଠାରୁ, ବାତ୍ସ୍ୟ ହାଣ୍ଡିଳ୍ୟଠାରୁ, ଛାଣ୍ଡିଳ୍ୟ କୈଶୋର୍ୟଠାରୁ, କୈଶୋର୍ୟ କାପ୍ୟଠାରୁ, କାପ୍ୟ କୁମାରହାରିତଠାରୁ, କୁମାରହାରିତ ଗାଳବଠାରୁ, ଗାଳବ ବିଦର୍ଭୀକୌଣ୍ଡିନ୍ୟଠାରୁ, ବିଦର୍ଭୀକୌଣ୍ଡିନ୍ୟ ବତ୍ସନପାତଠାରୁ, ବତ୍ସନପାତ ବାଭ୍ରବଠାରୁ, ବାଭ୍ରବ ପନ୍ଥାଠାରୁ, ପନ୍ଥା ଷୌଭରଠାରୁ, ଷୌଭର ଆୟାସ୍ୟଠାରୁ, ଆୟାସ୍ୟ ଅଙ୍ଗିରସଠାରୁ, ଅଙ୍ଗିରସ ଭୂତିଠାରୁ, ଭୂତି ଟ୍ୱାଷ୍ଟ୍ରିଠାରୁ, ଟ୍ୱାଷ୍ଟ୍ରି ବିଶ୍ୱରୂପଠାରୁ, ବିଶ୍ୱରୂପ ଟ୍ୱାଷ୍ଟ୍ରିଠାରୁ, ଟ୍ୱାଷ୍ଟ୍ରି ଅଶ୍ୱିନୀଠାରୁ, ଅଶ୍ୱିନୀ ଡଢିଚଠାରୁ, ଡଢିଚ ଅଥର୍ବଣଠାରୁ, ଅଥର୍ବଣ ଦୈବଠାରୁ, ଦୈବ ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ, ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରାଧ୍ୱସନଠାରୁ, ପ୍ରାଧ୍ୱସନ ପ୍ରାଧ୍ୱସନଠାରୁ, ପ୍ରାଧ୍ୱସନ ଏକର୍ଷିଠାରୁ, ଏକର୍ଷି ବିପ୍ରଚିତ୍ତିଠାରୁ, ବିପ୍ରଚିତ୍ତି ବ୍ୟଷ୍ଟିଠାରୁ, ବ୍ୟଷ୍ଟି ଷଣାରଠାରୁ, ଷଣାର ଷଣାତନଠାରୁ, ଷଣାତନ ଷଣଗଠାରୁ, ଷଣଗ ପରମେଷ୍ଠିଠାରୁ, ପରମେଷ୍ଠି ବ୍ରହ୍ମଠାରୁ; ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱୟଂଭୂ। ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରାଗଲା: 'ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଛି, ସମସ୍ତେ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ଅଟକିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କେମିତି ମୃତ୍ୟୁର ଚଂଗୁଳିରୁ ମୁକ୍ତି ପାଉଛନ୍ତି?' ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: 'ହୋତା ପୁରୋହିତ, କଥା, ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା; କାରଣ କଥା ହେଉଛି ଯଜ୍ଞର ହୋତା। ଏହି କଥା, ଏହି ଅଗ୍ନି, ଏହି ହୋତା—ଏହା ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ, ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ।'
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, ଯଦିଦଁ ସର୍ଵମହୋରାତ୍ରାଭ୍ଯାମାପ୍ତଁ, ସର୍ଵମହୋରାତ୍ରାଭ୍ଯାମଭିପନ୍ନଂ, କେନ ଯଜମାନୋଽହୋରାତ୍ରଯୋରାପ୍ତିମତିମୁଚ୍ଯତ ଇତି॥ ଅଧ୍ଵର୍ଯୁଣର୍ତ୍ଵିଜା ଚକ୍ଷୁଷାଦିତ୍ଯେନ; ଚକ୍ଷୁର୍ଵୈଯଜ୍ଞସ୍ଯାଧ୍ଵର୍ଯୁଃ॥ ତଦ୍ଯଦିଦଂ ଚକ୍ଷୁଃ, ସୋଽସାଵାଦିତ୍ଯଃ; ସୋଽଧ୍ଵର୍ଯୁଃ ସାମୁକ୍ତିଃ ସାତିମୁକ୍ତିଃ
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରାଗଲା: 'ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦିନ ଓ ରାତି ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଛି, ସମସ୍ତେ ଦିନ ଓ ରାତିର ଅଧୀନ ଅଟକିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କେମିତି ଦିନ ଓ ରାତିର ଚଂଗୁଳିରୁ ମୁକ୍ତି ପାଉଛନ୍ତି?' ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: 'ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପୁରୋହିତ, ଚକ୍ଷୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା; କାରଣ ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞର ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ। ଏହି ଚକ୍ଷୁ, ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏହି ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ—ଏହା ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ, ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ।'
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, ଯଦିଦଁ ସର୍ଵଂ ପୂର୍ଵପକ୍ଷାପରପକ୍ଷାଭ୍ଯାମାପ୍ତଁ, ସର୍ଵଂ ପୂର୍ଵପକ୍ଷାପରପକ୍ଷାଭ୍ଯାମଭିପନ୍ନଂ, କେନ ଯଜମାନଃ ପୂର୍ଵପକ୍ଷାପରପକ୍ଷଯୋରାପ୍ତିମତିମୁଚ୍ଯତ ଇତି॥ ବ୍ରହ୍ମଣର୍ତ୍ଵିଜା ମନସା ଚନ୍ଦ୍ରେଣ; ମନୋ ଵୈଯଜ୍ଞସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମା॥ ତଦ୍ଯଦିଦଂ ମନଃ, ସୋଽସୌଚନ୍ଦ୍ରଃ ସବ୍ରହ୍ମାସାମୁକ୍ତିଃ ସାତିମୁକ୍ତିଃ
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରାଗଲା: 'ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ପୂର୍ବପକ୍ଷ ଓ ଅପରପକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଛି, ସମସ୍ତେ ପୂର୍ବପକ୍ଷ ଓ ଅପରପକ୍ଷର ଅଧୀନ ଅଟକିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କେମିତି ଏହାର ଚଂଗୁଳିରୁ ମୁକ୍ତି ପାଉଛନ୍ତି?' ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: 'ବ୍ରହ୍ମା ପୁରୋହିତ, ମନ, ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା; କାରଣ ମନ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞର ବ୍ରହ୍ମା। ଏହି ମନ, ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର, ଏହି ବ୍ରହ୍ମା—ଏହା ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ, ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ।'
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଏହି ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ଏକ ଆଧାର ବିନା ଅଛି ପରି। କେଉଁ ଉପାୟରେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ଵର୍ଗ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିପାରେ? ଉଦ୍ଗାତ୍ର ପୁରୋହିତ, ତାଙ୍କର ଉପାୟ ଓ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା। ଯଜ୍ଞର ଉଦ୍ଗାତ୍ର ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ। ଏହି ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ବାୟୁ, ଉଦ୍ଗାତ୍ରର ଉଚ୍ଚାରଣ, ଏହା ମୁକ୍ତି, ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୁକ୍ତି। ଏହିପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୁକ୍ତି; ଏବେ ଲାଭଗୁଡ଼ିକ।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, କତ୍ଯଯମଦ୍ଯାଧ୍ଵର୍ଯୁରସ୍ମିନ୍ଯଜ୍ଞଆହୁତୀର୍ହୋଷ୍ଯତୀତି॥ ତିସ୍ରଇତି॥ କତମାସ୍ ତାସ୍ ତିସ୍ର ଇତି॥ ଯାହୁତାଉଜ୍ଜ୍ଵଲନ୍ତି, ଯାହୁତାଅତିନେଦନ୍ତି, ଯାହୁତାଅଧିଶେରତେ॥ କିଂ ତାଭିର୍ଜଯତୀତି॥ ଯାହୁତାଉଜ୍ଜ୍ଵଲନ୍ତି, ଦେଵଲୋକମେଵତାଭିର୍ଜଯତିଃ ଦୀପ୍ଯତ ଇଵ ହିଦେଵଲୋକୋ॥ ଯାହୁତାଅତିନେଦନ୍ତି, ମନୁଷ୍ଯଲୋକମ୍ \^ ଏଵତାଭିର୍ଜଯତି ଅତୀଵ ହିମନୁଷ୍ଯଲୋକୋ \^ ଯାହୁତାଅଧିଶେରତେ, ପିତୃଲୋକମ୍ ଏଵତାଭିର୍ଜଯତି ଅଧଇଵ ହିପିତୃଲୋକଃ \`
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଆଜି ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ କେତେ ଆହୁତି ଦେଇଥାଏ? ତିନିଟି। କେଉଁ ତିନିଟି? ଯାହା ଆଗରେ ଜ୍ୱଳିଉଛି, ଯାହା ଆଗରେ ଭରିଉଛି, ଯାହା ଆଗରେ ବସିଯାଏ। ଏହି ଆହୁତିଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା କଣ ଲାଭ ହୁଏ? ଯାହା ଜ୍ୱଳିଉଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ଦେବଲୋକ ଲାଭ କରେ, ଦେବଲୋକ ଏକ ଜ୍ୱଳନ ପରି। ଯାହା ଭରିଉଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ମାନବଲୋକ ଲାଭ କରେ, ମାନବଲୋକ ଭରିଉଥିବା ପରି। ଯାହା ବସିଯାଏ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ପିତୃଲୋକ ଲାଭ କରେ, ପିତୃଲୋକ ତଳେ ଅଛି।
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯେତି ହୋଵାଚ, କତ୍ଯଯମଦ୍ଯୋଦ୍ଗାତାସ୍ମିନ୍ଯଜ୍ଞେସ୍ତୋତ୍ରିଯାଃ ସ୍ତୋଷ୍ଯତୀତି॥ ତିସ୍ରଇତି॥ କତମାସ୍ ତାସ୍ ତିସ୍ର ଇତି॥ ପୁରୋନୁଵାକ୍ଯାଚ ଯାଜ୍ଯାଚ ଶସ୍ଯୈଵତୃତୀଯାଧିଦେଵତମ୍ ଅଥାଧ୍ଯତ୍ମଂ . ॥. କତମାସ୍ ତାଯାଅଧ୍ଯାତ୍ମମିତି॥ ପ୍ରାଣଏଵପୁରୋନୁଵାକ୍ଯାପାନୋଯାଜ୍ଯା, ଵ୍ଯାନଃ ଶସ୍ଯା॥ କିଂ ତାଭିର୍ଜଯତୀତି॥ ଯତ୍କିଙ୍ଚେଦଂ ପ୍ରାଣଭୃଦିତି \`॥. \^ ତତୋ ହ ହୋତାଶ୍ଵଲଉପରରାମ॥ 2
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଆଜି ଉଦ୍ଗାତ୍ର କେତେ ସ୍ତୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞରେ ଗାଉଛନ୍ତି? ତିନିଟି। କେଉଁ ତିନିଟି? ପୁରୋନୁବାକ୍ୟା, ଯାଜ୍ୟା ଓ ଶସ୍ୟା, ତାଙ୍କର ଦେବତା ଓ ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ। ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ କେଉଁ ତିନିଟି? ପୁରୋନୁବାକ୍ୟା ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ, ଯାଜ୍ୟା ହେଉଛି ଅପାନ, ଶସ୍ୟା ହେଉଛି ବ୍ୟାନ। ଏହି ଦ୍ୱାରା କଣ ଲାଭ କରେ? ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ୱାସ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଲାଭ କରେ। ଏପରେ ଆଶ୍ୱଳ ହୋତା ପଚାରିବା ବନ୍ଦ କଲେ।