ଇମାଵେଵଗୋତମଭରଦ୍ଵାଜାଉ ଅଯମେଵଗୋତମୋ, ଅଯଂ ଭରଦ୍ଵାଜ॥ ଇମାଵେଵଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଜମଦଗ୍ନୀଃ ଅଯମେଵଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ, ଅଯଂ ଜମଦଗ୍ନିଃ॥ ଇମାଵେଵଵସିଷ୍ଠକଶ୍ଯପାଉ ଅଯମେଵଵସିଷ୍ଠୋ, ଅଯଂ କଶ୍ଯପୋ॥ ଵାଗେଵାତ୍ରିଃ ଵାଚାହ୍ଯନ୍ନମଦ୍ଯତେ, ଅତ୍ତିର୍ହ ଵୈନାମୈତଦ୍ଯଦତ୍ରିରିତି॥ ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ତାଭଵତି, ସର୍ଵମସ୍ଯାନ୍ନଂ ଭଵତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ॥ 3
ଏହି ଦୁଇ ଜଣେ ଗୌତମ ଓ ଭରଦ୍ୱାଜ; ଏହି ଗୌତମ, ଏହି ଭରଦ୍ୱାଜ। ଏହି ଦୁଇ ଜଣେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଜମଦଗ୍ନି; ଏହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଏହି ଜମଦଗ୍ନି। ଏହି ଦୁଇ ଜଣେ ବସିଷ୍ଠ ଓ କଶ୍ୟପ; ଏହି ବସିଷ୍ଠ, ଏହି କଶ୍ୟପ। ବାକ୍ ହେଉଛି ଅତ୍ରି; ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଖାଯାଏ। ଏହି ଅତ୍ରିର ଅର୍ଥ ଏହି। ଯିଏ ଏହି ଜାଣିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟର ଭୋକ୍ତା ହୁଏ, ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ହୁଏ।
ଦ୍ଵେଵାଵବ୍ରହ୍ମଣୋ ରୂପେଃ ମୂର୍ତଂ ଚୈଵାମୂର୍ତଂ ଚ, ମର୍ତ୍ଯଂ ଚାମୃତଂ ଚ, ସ୍ଥିତଂ ଚ ଯଚ୍ଚ, ସଚ୍ଚ ତ୍ଯଂ ଚ
ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି: ଗଠିତ ଓ ଅଗଠିତ, ମରଣଶୀଳ ଓ ଅମର, ଅଟୁ ଓ ଚଳିତ, ପ୍ରକାଶିତ ଓ ଅପ୍ରକାଶିତ।
ତଦେତନ୍ମୂର୍ତଂ ଯଦନ୍ଯଦ୍ଵାଯୋଶ୍ଚାନ୍ତରିକ୍ଷାଚ୍ଚୈତନ୍ମର୍ତ୍ଯମ୍ ଏତତ୍ସ୍ଥିତମ୍ ଏତତ୍ସତ୍
ଯାହା ଗଠିତ, ସେ ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ; ଏହି ମରଣଶୀଳ, ଏହି ଅଟୁ, ଏହି ପ୍ରକାଶିତ।
ତସ୍ଯୈତସ୍ଯ ମୂର୍ତସ୍ଯୈତସ୍ଯ ମର୍ତ୍ଯସ୍ଯୈତସ୍ଯ ସ୍ଥିତସ୍ଯୈତସ୍ଯ ସତଏଷରସୋ ଯଏଷତପତି; ସତୋହ୍ଯ୍ ଏଷରସଃ
ଏହି ଗଠିତ, ମରଣଶୀଳ, ଅଟୁ, ପ୍ରକାଶିତର ରସ ହେଉଛି ଯାହା ଚମକେ; ଏହି ରସ ହେଉଛି ତାହାର ଚମକ।
ଅଥାମୂର୍ତଂ ଵାଯୁଶ୍ଚାନ୍ତରିକ୍ଷଶ୍ଚୈତଦମୃତମ୍ ଏତଦ୍ଯଦ୍ ଏତତ୍ତ୍ଯମ୍
ଏବେ ଅକାର ଆକାର — ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ — ଏହିଅମୃତ; ଏହିଅଟି ହେଉଛି ସେ ତତ୍ତ୍ୱ।
ତସ୍ଯୈତସ୍ଯାମୂର୍ତସ୍ଯ, ତସ୍ଯାମୃତସ୍ଯୈତସ୍ଯ ଯତ, ଏତସ୍ଯ ତ୍ଯସ୍ଯୈଷରସୋ ଯଏଷଏତସ୍ମିନ୍ମଣ୍ଡଲେ ପୁରୁଷସ୍; ତ୍ଯସ୍ଯ ହ୍ଯ୍ ଏଷରସ॥ ଇତ୍ଯଧିଦେଵତମ୍
ଏହି ଅକାର ଆକାର, ଏହିଅମୃତ ତତ୍ତ୍ୱର ରସ — ଏହି ମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ପୁରୁଷ ହେଉଛି ଏହାର ରସ; ଏହିଅଟି ତତ୍ତ୍ୱର ରସ। ଏହା ଦେବତା ବିଷୟର ବ୍ୟାଖ୍ୟା।
ଅଥାଧ୍ଯାତ୍ମମ୍॥ ଇଦମେଵମୂର୍ତଂ ଯଦନ୍ଯତ୍ପ୍ରାଣାଚ୍ଚ ଯଶ୍ଚାଯମନ୍ତରାତ୍ମନ୍ନାକାଶଃ ଏତନ୍ମର୍ତ୍ଯମ୍ ଏତତ୍ସ୍ଥିତମ୍ ଏତତ୍ସତ୍
ଏବେ ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ — ଏହିଅଟି ଅକାର ଆକାର, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣ ଠାରୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ଏବଂ ଆତ୍ମାର ଭିତରେ ଥିବା ଆକାଶ — ଏହିଅଟି ମରଣଶୀଳ, ଏହିଅଟି ଦୃଢ଼, ଏହିଅଟି ଅସ୍ତିତ୍ୱଶୀଳ।
ତସ୍ଯୈତସ୍ଯ ମୂର୍ତସ୍ଯ, ଏତସ୍ଯ ମର୍ତ୍ଯସ୍ଯୈତସ୍ଯ ସ୍ଥିତସ୍ଯୈତସ୍ଯ ସତଏଷରସୋ ଯଚ୍ଚକ୍ଷୁଃ; ସତହ୍ଯ୍ ଏଷରସଃ
ଏହି ଆକାର ଆକାର, ଏହି ମରଣଶୀଳ, ଏହି ଦୃଢ଼, ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱଶୀଳର ରସ — ଚକ୍ଷୁ; ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହେଉଛି ଏହିଅଟି ରସ।
ଅଥାମୂର୍ତମ୍ ପ୍ରାଣଶ୍ଚ ଯଶ୍ଚାଯମନ୍ତରାତ୍ମନ୍ନାକାଶ, ଏତଦମୃତମ୍ ଏତଦ୍ଯଦ୍ ଏତତ୍ତ୍ଯଂ
ଏବେ ଅକାର ଆକାର — ପ୍ରାଣ ଓ ଆତ୍ମାର ଭିତରେ ଥିବା ଆକାଶ — ଏହିଅମୃତ; ଏହିଅଟି ହେଉଛି ସେ ତତ୍ତ୍ୱ।
ତସ୍ଯୈତସ୍ଯାମୂର୍ତସ୍ଯୈତସ୍ଯାମୃତସ୍ଯୈତସ୍ଯ ଯତ, ଏତସ୍ଯ ତ୍ଯସ୍ଯୈଷରସୋ ଯୋଽଯଂ ଦକ୍ଷିଣେଽକ୍ଷନ୍ପୁରୁଷସ୍; ତ୍ଯସ୍ଯ ହ୍ଯ୍ ଏଷରସଃ
ଏହି ଅକାର ଆକାର, ଏହିଅମୃତ ତତ୍ତ୍ୱର ରସ — ଡାହାଣ ଚକ୍ଷୁରେ ଥିବା ପୁରୁଷ ହେଉଛି ଏହାର ରସ; ଏହିଅଟି ତତ୍ତ୍ୱର ରସ।
ତସ୍ଯ ହୈତସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ ରୂପଂ ଯଥା ମାହାରଜନଂ ଵାସୋ, ଯଥା ପାଣ୍ଡ୍ଵାଵିକଂ, ଯଥେନ୍ଦ୍ରଗୋପୋ, ଯଥାଗ୍ନ୍ଯର୍ଚିଃ ଯଥା ପୁଣ୍ଡରୀକଂ, ଯଥା ସକୃଦ୍ଵିଦ୍ଯୁତ୍ତଁ॥ ସକୃଦ୍ଵିଦ୍ଯୁତ୍ତେଵ ହ ଵାଅସ୍ଯ ଶ୍ରୀର୍ଭଵତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ପୁରୁଷର ଆକାର ରାଜା ଜାମା ପରି, ଧଳା ଉନ୍ନ ପରି, ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ ପରି, ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି, ପଦ୍ମ ପରି, ଏକ ତିରିକି ହେଲେ ଯାହା ପରି; ଏକ ତିରିକି ପରି ତାଙ୍କର ଚମକ ହେଉଛି; ଯେଉଁଜଣ ଏହିପରି ଜାଣିଛି।
ଅଥାତ ଆଦେଶଃ ନେତି ନେତି, ନହ୍ଯ୍ ଏତସ୍ମାଦିତି ନେତ୍ଯନ୍ଯତ୍ପରମସ୍ତି॥ ଅଥ ନାମଧେଯଁ ସତ୍ଯସ୍ଯ ସତ୍ଯମିତିଃ ପ୍ରାଣାଵୈସତ୍ଯଂ, ତେଷାମେଷସତ୍ଯମ୍॥ 4
ଏବେ ନିର୍ଦେଶ — 'ନୁହେଁ, ନୁହେଁ'; ଏହି 'ନୁହେଁ' ଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ। ଏବେ ନାମ — 'ସତ୍ୟର ସତ୍ୟ'; ପ୍ରାଣ ସତ୍ୟ, ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହିଅଟି ସତ୍ୟ।
ମୈତ୍ରେଯୀତି ହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, ଉଦ୍ଯାସ୍ଯନ୍ଵାଅରେଽହମସ୍ମାତ୍ସ୍ଥାନାଦସ୍ମି॥ ହନ୍ତ ତେଽନଯା କାତ୍ଯାଯନ୍ଯାନ୍ତଂ କରଵାଣୀତି
ମୈତ୍ରେୟୀ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ — ମୁଁ ଏଠାରୁ ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଯାଉଛି। ଆସ, ତୁମେ ଓ କାତ୍ୟାୟନୀ ପାଇଁ ଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଦେଇବି।
ସାହୋଵାଚ ମୈତ୍ରେଯୀଃ ଯନ୍ମ ଇଯଂ, ଭଗୋଃ, ସର୍ଵା ପୃଥିଵୀଵିତ୍ତେନ ପୂର୍ଣାସ୍ଯାତ୍ କଥଂ ତେନାମୃତା ସ୍ଯାମିତି॥ ନେତି ହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋ; ଯଥୈଵୋପକରଣଵତାଂ ଜୀଵିତଂ, ତଥୈଵତେ ଜୀଵିତଁ ସ୍ଯାଦ୍; ଅମୃତତ୍ଵସ୍ଯ ତୁନାଶାସ୍ତି ଵିତ୍ତେନେତି
ମୈତ୍ରେୟୀ କହିଲେ — ଯଦି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଧନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଯାଏ, ତେବେ ମୁଁ କିପରି ଅମୃତ ହେବି? ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ — ଯେପରି ଉପକରଣ ଥିବା ଲୋକର ଜୀବନ, ସେପରି ତୁମର ଜୀବନ ହେବ; ଧନରେ ଅମୃତତ୍ୱର ଆଶା ନାହିଁ।
ସାହୋଵାଚ ମୈତ୍ରେଯୀଃ ଯେନାହଂ ନାମୃତା ସ୍ଯାଂ, କିମହଂ ତେନ କୁର୍ଯାଂ॥ ଯଦେଵଭଗଵାନ୍ଵେଦ, ତଦେଵମେ ବ୍ରୂହୀତି
ମୈତ୍ରେୟୀ କହିଲେ — ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଅମୃତ ହେବିନାହିଁ, ତାହାରେ ମୁଁ କଣ କରିବି? ଯେଉଁ ଜଣେ ଭଗବାନ ଜାଣିଛନ୍ତି, ତାହା ମତେ କହନ୍ତୁ।
ସହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ ପ୍ରିଯାଵତାରେ ନଃ ସତୀପ୍ରିଯଂ ଭାଷସ॥ ଏହି ଆସ୍ଵ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯାମି ତେ॥ ଵ୍ଯାଚକ୍ଷାଣସ୍ଯ ତୁମେ ନିଦିଧ୍ଯାସସ୍ଵେତି॥ ବ୍ରଵିତୁ ଭଗଵାନିତି . ॥.
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ — ତୁମେ ପ୍ରିୟ ଭାବରେ କଥା କହିଛ; ଆସ, ବସ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଇବି। ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ସମୟରେ ଚିନ୍ତା କର। କହ, ଭଗବାନ।
ସହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋ ==ସଂବଂଧିତ କଡ଼ିଯାଁ== #[[ଉପନିଷଦ୍]] ##[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 1]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 2]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 3]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 4]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 5]] ==ବାହରୀ କଡିଯାଁ== [[ଵର୍ଗଃ:]] [[ଵର୍ଗଃ:]]
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ — ଏହି ହେଉଛି ସଂଯୋଗ — ଉପନିଷଦ — ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦ — ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦ ୧ — ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦ ୨ — ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦ ୩ — ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦ ୪ — ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦ ୫ — ବାହାର ଅଂଶ — ଅଂଶ।
ସଯଥା ଦୁନ୍ଦୁଭେର୍ହନ୍ଯମାନସ୍ଯ ନବାହ୍ଯାଙ୍ଛବ୍ଦାଙ୍ଛକ୍ନୁଯାଦ୍ଗ୍ରହଣାଯ, ଦୁନ୍ଦୁଭେସ୍ ତୁଗ୍ରହଣେନ ଦୁନ୍ଦୁଭ୍ଯାଘାତସ୍ଯ ଵା ଶବ୍ଦୋ ଗୃହୀତଃ;
ଯେପରି ଡୁଣ୍ଡୁଭିକୁ ମାରିଲେ, ଡୁଣ୍ଡୁଭି ଠାରୁ ବାହାର ଶବ୍ଦକୁ ଧରିପାରିବା ଯାଉନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଡୁଣ୍ଡୁଭିକୁ ଧରିଲେ କିମ୍ବା ମାରିଲେ, ଡୁଣ୍ଡୁଭିର ଶବ୍ଦ ଧରିଯାଏ।
ସଯଥା ଵୀଣାଯୈ ଵାଦ୍ଯମାନାଯୈ ନବାହ୍ଯାଙ୍ଛବ୍ଦାଙ୍ଛକ୍ନୁଯାଦ୍ଗ୍ରହଣାଯ, ଵୀଣାଯୈ ତୁଗ୍ରହଣେନ ଵୀଣାଵାଦସ୍ଯ ଵା ଶବ୍ଦୋ ଗ୍ର୍ହୀତଃ;
ଯେପରି ବୀଣା ଚ଼ଳିଲେ, ବୀଣା ଠାରୁ ବାହାର ଶବ୍ଦକୁ ଧରିପାରିବା ଯାଉନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ବୀଣାକୁ ଧରିଲେ କିମ୍ବା ବାଜାଇଲେ, ବୀଣାର ଶବ୍ଦ ଧରିଯାଏ।
ସଯଥା ଶଙ୍ଖସ୍ଯ ଧ୍ମାଯମାନସ୍ଯ ନବାହ୍ଯାଙ୍ଛବ୍ଦାଙ୍ଛକ୍ନୁଯାଦ୍ଗ୍ରହଣାଯ, ଶଙ୍ଖସ୍ଯ ତୁଗ୍ରହଣେନ ଶଙ୍ଖଧ୍ମସ୍ଯ ଵା ଶବ୍ଦୋ ଗୃହୀତଃ;
ଯେପରି ଶଂଖ ଫୁଙ୍ଗିଲେ, ଶଂଖ ଠାରୁ ବାହାର ଶବ୍ଦକୁ ଧରିପାରିବା ଯାଉନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଶଂଖକୁ ଧରିଲେ କିମ୍ବା ଫୁଙ୍ଗିଲେ, ଶଂଖର ଶବ୍ଦ ଧରିଯାଏ।
ସଯଥାର୍ଦ୍ରୈଧାଗ୍ନେରଭ୍ଯାହିତସ୍ଯ ପୃଥଗ୍ଧୂମାଵିନିଶ୍ଚରନ୍ତି ଏଵଵାଅରେଽସ୍ଯ ମହତୋଭୂତସ୍ଯ ନିଶ୍ଵସିତମ୍ ଏତଦ୍ଯଦୃଗ୍ଵେଦୋଯଜୁର୍ଵେଦଃ ସାମଵେଦୋଽଥର୍ଵାଙ୍ଗିରସ ଇତିହାସଃ ପୁରାଣଂ ଵିଦ୍ଯାଉପନିଷଦଃ ଶ୍ଲୋକାଃ ସୂତ୍ରାଣ୍ଯନୁଵ୍ଯାଖ୍ଯାନାନି ଵ୍ଯାଖ୍ଯାନନି ଅସ୍ଯୈଵୈତାନି ସର୍ଵାଣି ନିଶ୍ଵସିତାନି
ଯେପରି ଭିଜା କାଠ ଦେଇ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇଲେ, ଅଲଗା ଧୂଆଁ ବାହାରିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ମହା ଭୂତର ଶ୍ୱାସ — ଏହି ରୁଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରସ, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ବିଦ୍ୟା, ଉପନିଷଦ, ଶ୍ଲୋକ, ସୂତ୍ର, ଅନୁବ୍ୟାଖ୍ୟାନ, ବ୍ୟାଖ୍ୟାନ — ଏସବୁ ଏହିଅଟିର ଶ୍ୱାସ।
ସଯଥା ସର୍ଵାସାମପାଁ ସମୁଦ୍ରଏକାଯନମ୍ ଏଵଁ ସର୍ଵେଷାଁ ସ୍ପର୍ଶାନାଂ ତ୍ଵଗେକାଯନମ୍ ଏଵଁ ସର୍ଵେଷାଂ ଗନ୍ଧାନାଂ ନାସିକେ ଏକାଯନମ୍ ଏଵଁ ସର୍ଵେଷାଁ ରସାନାଂ ଜିହ୍ଵୈକାଯନମ୍ ଏଵଁ ସର୍ଵେଷାଁ ରୂପାଣାଂ ଚକ୍ଷୁରେକାଯନମ୍ ଏଵଁ ସର୍ଵେଷଁ ଶବ୍ଦାନାଁ ଶ୍ରୋତ୍ରମେକାଯନମ୍ ଏଵଁ ସର୍ଵେଷାଁ ସଙ୍କଲ୍ପାନାଂ ମନ ଏକାଯନମ୍ ଏଵଁ ସର୍ଵେଷାଂ ଵେଦାନାଂ ଵାଗେକାଯନମ୍ ଏଵଁ ସର୍ଵେଷାଂ କର୍ମଣାଁ ହସ୍ତାଵେକାଯନମ୍ ଏଵଁ ସର୍ଵେଷାମଧ୍ଵନାଂ ପାଦାଵେକାଯନମ୍ ଏଵଁ ସର୍ଵେଷାମାନନ୍ଦାନାମୁପସ୍ଥ ଏକାଯନମ୍ ଏଵଁ ସର୍ଵେଷାଂ ଵିସର୍ଗାଣାଂ ପାଯୁରେକାଯନମ୍ ଏଵଁ ସର୍ଵାସାଂ ଵିଦ୍ଯାନାଁ ହୃଦଯମେକାଯନମ୍
ସଯଥା ସୈନ୍ଧଵଖିଲ୍ଯଉଦକେପ୍ରାସ୍ତ ଉଦକମେଵାନୁଵିଲୀଯେତ, ନାହାସ୍ଯୋଦ୍ଗ୍ରହଣାଯୈଵ ସ୍ଯାଦ୍ ଯତୋ-ଯତସ୍ ତ୍ଵାଦଦୀତ ଲଵଣମେଵୈଵଂ ଵାଅର ଇଦଂ ମହଦ୍ଭୂତମନନ୍ତମପାରଂ ଵିଜ୍ଞାନଘନଏଵୈତେଭ୍ଯୋ ଭୂତେଭ୍ଯଃ ସମୁତ୍ଥାଯ, ତାନ୍ଯ୍ ଏଵାନୁଵିନଶ୍ଯତି; ନପ୍ରେତ୍ଯ ସଂଜ୍ଞାସ୍ତୀତ୍ଯରେ ବ୍ରଵୀମୀତି ହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ
ଯେପରି ଏକ ଲୁଣ୍ଡ ଲୁଣ୍ ଜଳରେ ପକାଇଦିଲେ ସେ ଜଳରେ ମିଶିଯାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଚଖିଲେ ଲୁଣ୍ ରସ ମିଳେ, ଏହିପରି ଏହି ବଡ଼, ଅନନ୍ତ, ଅପାର ଜ୍ଞାନର ଗଠି ଏହି ପଞ୍ଚଭୂତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମିଶିଯାଏ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅଲଗା ଚେତନା ରହିନାହିଁ, ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ କହୁଛି, ବୋଲି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ।
ସାହୋଵାଚ ମୈତ୍ରେଯି ଅତ୍ରୈଵମା ଭଗଵାନମୂମୁହଦ୍ ନପ୍ରେତ୍ଯ ସଂଜ୍ଞାସ୍ତୀତି
ମୈତ୍ରେୟୀ କହିଲେ: ଭଗବନ୍, ଆପଣ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅଲଗା ଚେତନା ନାହିଁ ବୋଲି କହିବାରେ ମୋତେ ଭଲ ଭାବରେ ଭ୍ରମିତ କରିଦେଲେ।
ସହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋ . ନଵାଅରେଽହଂ ମୋହଂ ବ୍ରଵୀମି ଅଲଂ ଵାଅର ଇଦଂ ଵିଜ୍ଞାନାଯ
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: ନା, ପ୍ରିୟ, ମୁଁ ଭ୍ରମ କଥା କହୁନାହିଁ; ଏହି କଥା ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ପ୍ରଚୁର।
ଯତ୍ର ହିଦ୍ଵୈତମିଵ ଭଵତି, ତଦିତର ଇତରଂ ଜିଘ୍ରତି, ତଦିତର ଇତରଂ ପଶ୍ଯତି ତଦିତର ଇତରଁ ଶୃଣୋତି, ତଦିତର ଇତରମଭିଵଦତି, ତଦିତର ଇତରଂ ମନୁତେ, ତଦିତର ଇତରଂ ଵିଜାନାତି
ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱିତୀୟତା ରହିଛି, ସେଠି ଜଣେ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କୁ ଦେଖେ, ଜଣେ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କୁ ଘ୍ରାଣ କରେ, ଜଣେ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କୁ ଶୁଣେ, ଜଣେ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କୁ କଥା କହେ, ଜଣେ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ଜଣେ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କୁ ଜାଣିଥାଏ।
ଯତ୍ର ତ୍ଵସ୍ଯ ସର୍ଵମାତ୍ମୈଵାଭୂତ୍ ତତ୍କେନ କଂ ପଶ୍ଯେତ୍ ତତ୍କେନ କଂ ଜିଘ୍ରେତ୍ ତତ୍କେନ କଁ ଶୃଣୁଯାତ୍ ତତ୍କେନ କମଭିଵଦେତ୍ ତତ୍କେନ କଂ ମନ୍ଵୀତ, ତତ୍କେନ କଂ ଵିଜାନୀଯାଦ୍॥ ଯେନେଦଁ ସର୍ଵଂ ଵିଜାନାତି, ତଂ କେନ ଵିଜାନୀଯାଦ୍ ଵିଜ୍ଞାତାରମରେ କେନ ଵିଜାନୀଯାଦିତି॥ 5
ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ କିଛି ଆତ୍ମା ହୋଇଯାଏ, ସେଠି କେଉଁ ଦ୍ୱାରା କାହାକୁ ଦେଖିବେ? କେଉଁ ଦ୍ୱାରା କାହାକୁ ଘ୍ରାଣ କରିବେ? କେଉଁ ଦ୍ୱାରା କାହାକୁ ଶୁଣିବେ? କେଉଁ ଦ୍ୱାରା କାହାକୁ କଥା କହିବେ? କେଉଁ ଦ୍ୱାରା କାହାକୁ ଚିନ୍ତା କରିବେ? କେଉଁ ଦ୍ୱାରା କାହାକୁ ଜାଣିବେ? ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣିଯାଏ, ସେ ଜ୍ଞାତାକୁ କେଉଁ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିବେ?
ଇଯଂ ପୃଥିଵୀସର୍ଵେଷାଂ ଭୂତାନାଂ ମଧୁ ଅସ୍ଯୈପୃଥିଵ୍ଯୈସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ମଧୁ; ଯଶ୍ଚାଯମସ୍ଯାଂ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ତେଜୋମଯୋଽମୃତମଯଃ ପୁରୁଷୋ, ଯସ୍ ଚାଯମଧ୍ଯାତ୍ମଁ ଶାରୀରସ୍ ତେଜୋମଯୋଽମୃତମଯଃ ପୁରୁଷୋ, ଅଯମେଵସଯୋଽଯମାତ୍ମେଦମମୃତମ୍ ଇଦଂ ବ୍ରହ୍ମ, ଇଦଁ ସର୍ଵମ୍
ଏହି ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମଧୁ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧୁ; ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅବସ୍ଥିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅମର ପୁରୁଷ ଏବଂ ଶରୀରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅମର ପୁରୁଷ, ସେଇ ଆତ୍ମା, ଏହି ଅମୃତ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ସମସ୍ତ।
ଇମାଆପଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଭୂତାନାଂ ମଧୁ ଆସାମପାଁ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ମଧୁ; ଯଶ୍ଚାଯମାସ୍ଵପ୍ସୁତେଜୋମଯୋଽମୃତମଯଃ ପୁରୁଷୋ, ଯଶ୍ଚାଯମଧ୍ଯାତ୍ମଁ ରୈତସସ୍ ତେଜୋମଯୋଽମୃତମଯଃ ପୁରୁଷୋ, ଅଯମେଵସଯୋଽଯମାତ୍ମେଦମମୃତମ୍ ଇଦଂ ବ୍ରହ୍ମ, ଇଦଁ ସର୍ଵମ୍
ଏହି ଜଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମଧୁ, ଏହି ଜଳରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧୁ; ଏହି ଜଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅମର ପୁରୁଷ ଏବଂ ରେତସରେ ଅବସ୍ଥିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅମର ପୁରୁଷ, ସେଇ ଆତ୍ମା, ଏହି ଅମୃତ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ସମସ୍ତ।
ବ୍ରହ୍ମ ତଂ ପରାଦାଦ୍ଯୋଽନ୍ଯତ୍ରାତ୍ମନୋ ବ୍ରହ୍ମ ଵେଦ; କ୍ଷତ୍ରଂ ତଂ ପରାଦାଦ୍ଯୋଽନ୍ଯତ୍ରାତ୍ମନଃ କ୍ଷତ୍ରଂ ଵେଦ; ଲୋକାସ୍ ତଂ ପରାଦୁର୍ଯୋଽନ୍ଯତ୍ରାତ୍ମନୋ ଲୋକାନ୍ଵେଦ; ଦେଵାସ୍ ତଂ ପରାଦୁର୍ଯୋଽନ୍ଯତ୍ରାତ୍ମନୋ ଦେଵାନ୍ଵେଦ; ଭୂତାନି ତଂ ପରାଦୁର୍ଯୋଽନ୍ଯତ୍ରାତ୍ମନୋ ଭୂତାନି ଵେଦ; ସର୍ଵଂ ତଂ ପରାଦାଦ୍ଯୋଽନ୍ଯତ୍ରାତ୍ମନଃ ସର୍ଵଂ ଵେଦେଦଂ ବ୍ରହ୍ମେଦଂ କ୍ଷତ୍ରମ୍ ଇମେଲୋକା, ଇମେଦେଵା, ଇମାନି ଭୂତାନୀଦଁ ସର୍ଵଂ, ଯଦଯମାତ୍ମା
ଯେଉଁଜଣେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଆତ୍ମା ଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି, ସେଉଁଜଣଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ମିଳେନାହିଁ; ଯେଉଁଜଣେ ଶକ୍ତିକୁ ଆତ୍ମା ଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି, ସେଉଁଜଣଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ; ଯେଉଁଜଣେ ଲୋକକୁ ଆତ୍ମା ଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି, ସେଉଁଜଣଙ୍କୁ ଲୋକ ମିଳେନାହିଁ; ଯେଉଁଜଣେ ଦେବତାକୁ ଆତ୍ମା ଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି, ସେଉଁଜଣଙ୍କୁ ଦେବତା ମିଳେନାହିଁ; ଯେଉଁଜଣେ ଭୂତକୁ ଆତ୍ମା ଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି, ସେଉଁଜଣଙ୍କୁ ଭୂତ ମିଳେନାହିଁ; ଯେଉଁଜଣେ ସମସ୍ତକୁ ଆତ୍ମା ଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି, ସେଉଁଜଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ମିଳେନାହିଁ। ଏହିଅଟି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହିଅଟି ଶକ୍ତି, ଏହିଅଟି ଲୋକ, ଏହିଅଟି ଦେବତା, ଏହିଅଟି ଭୂତ, ଏହିଅଟି ସମସ୍ତ — ଏହିଅଟି ଆତ୍ମା।
ଯେପରି ସମସ୍ତ ଜଳର ଗତି ସମୁଦ୍ର, ସମସ୍ତ ସ୍ପର୍ଶର ଗତି ଚମ୍ମ, ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧର ଗତି ନାକ, ସମସ୍ତ ରସର ଗତି ଜିହ୍ବା, ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟର ଗତି ଚକ୍ଷୁ, ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦର ଗତି କାନ, ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତାର ଗତି ମନ, ସମସ୍ତ ବେଦର ଗତି ବାକ୍, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଗତି ହାତ, ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳର ଗତି ପା, ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦର ଗତି ଉପସ୍ଥ, ସମସ୍ତ ବିସର୍ଗର ଗତି ପାୟୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଗତି ହୃଦୟ।