ସଯଥା ମହାରାଜୋଜାନପଦାନ୍ଗୃହୀତ୍ଵାସ୍ଵେଜନପଦେଯଥାକାମଂ ପରିଵର୍ତେତୈଵମେଵୈଷଏତତ୍ପ୍ରାଣାନ୍ଗୃହୀତ୍ଵାସ୍ଵେଶରୀରେ ଯଥାକାମଂ ପରିଵର୍ତତେ
ଯେପରି ବଡ଼ ରାଜା ନିଜ ଜନପଦର ଲୋକମାନେକୁ ଧରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ନିଜ ଦେଶରେ ଘୁଞ୍ଚିବା, ସେପରି ଏହି ପୁରୁଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏକତ୍ର କରି, ନିଜ ଶରୀରରେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଚଳାଯାଏ।
ଅଥ ଯଦାସୁଷୁପ୍ତୋ ଭଵତି, ଯଦାନକସ୍ଯ ଚନଵେଦ, ହିତାନାମ ନାଦ୍ଯୋଦ୍ଵାସପ୍ତତିଃ ସହସ୍ରାଣି ହୃଦଯାତ୍ପୁରୀତତମଭିପ୍ରତିଷ୍ଠନ୍ତେ !॥ ତାଭିଃ ପ୍ରତ୍ଯଵସୃପ୍ଯ ପୁରୀତତି ଶେତେ
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ରହେ, ଯେତେବେଳେ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ, ତେବେ ହୃଦୟରୁ ବହିଯାଉଥିବା ବହୁତ ଚ୍ୟାନେଲ୍—ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଏକାତ୍ତରି ହଜାର—ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଶରୀରରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ; ସେ ଏହି ଚ୍ୟାନେଲ୍ ମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ ଶରୀରରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ।
ସ . ଯଥା କୁମାରୋ . ଵା ମହାବ୍ରାହ୍ମଣୋଵାତିଘ୍ନୀମାନନ୍ଦସ୍ଯ ଗତ୍ଵାଶଯୀତୈଵମେଵୈଷଏତଚ୍ଛେତେ
ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ, କିମ୍ବା ବଡ଼ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିମ୍ବା ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥିବା ଜଣେ ଅନନ୍ଦରେ ଶୁଇଥାଏ, ସେପରି ଏହି ପୁରୁଷ ବିଶ୍ରାମ କରେ।
ସଯଥୋର୍ଣଵାଭିସ୍ ତନ୍ତୁନୋଚ୍ଚରେଦ୍ ଯଥା ଅଗ୍ନେଃ କ୍ଷୁଦ୍ରାଵିଷ୍ଫୁଲିଙ୍ଗା ଵ୍ଯୁଚ୍ଚରନ୍ତି ଏଵମେଵାସ୍ମାଦାତ୍ମନଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରାଣାଃ ସର୍ଵେ ଲୋକାଃ ସର୍ଵେ ଦେଵାଃ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ସର୍ଵ ଏତଆତ୍ମନୋ . ॥. ଵ୍ଯୁଚ୍ଚରନ୍ତି॥ ତସ୍ଯୋପନିଷତ୍ସତ୍ଯସ୍ଯ ସତ୍ଯମିତିଃ ପ୍ରାଣାଵୈସତ୍ଯଂ, ତେଷାମେଷସତ୍ଯମ୍॥ 2
ଯେପରି ମକୁଡ଼ି ତାନ୍ତୁ ଚାଲିଯାଏ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ଛୋଟ ଚିଙ୍ଗା ଉଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ, ସମସ୍ତ ଜଗତ, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ସମସ୍ତ ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ସତ୍ୟର ଉପନିଷଦ ହେଉଛି: ପ୍ରାଣମାନେ ସତ୍ୟ, ଏହି ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ।
ଯୋହ ଵୈଶିଶୁଁ ସାଧାନଁ ସପ୍ରତ୍ଯାଧାନଁ ସସ୍ଥୂଣଁ ସଦାମଂ ଵେଦ, ସପ୍ତହ ଦ୍ଵିଷତୋଭ୍ରାତୃଵ୍ଯାନଵରୁଣଦ୍ଧି
ଯିଏ ଶିଶୁ, ଆଧାର, ପ୍ରତିଆଧାର, ଥାମ୍ବା, ଦାମ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ସପ୍ତ ପିଢି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜୟ କରିପାରିବ।
ଅଯଂ ଵାଵଶିଶୁର୍ଯୋଽଯଂ ମଧ୍ଯମଃ ପ୍ରାଣସ୍; ତସ୍ଯେଦମେଵାଧାନମ୍ ଇଦଂ ପ୍ରତ୍ଯାଧାନଂ, ପ୍ରାଣଃ ସ୍ଥୂଣାନ୍ନଂ ଦାମ
ଏହି ଶିଶୁ ମଧ୍ୟମ ପ୍ରାଣ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଆଧାର, ଏହା ପ୍ରତିଆଧାର, ପ୍ରାଣ ଥାମ୍ବା, ଖାଦ୍ୟ ଦାମ।
ତମେତାଃ ସପ୍ତାକ୍ଷିତଯ ଉପତିଷ୍ଠନ୍ତେଃ
ଏହି ପ୍ରାଣକୁ ସାତଟି ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାର ଉପସ୍ଥିତ ରହେ।
ତଦ୍ଯାଇମାଅକ୍ଷଁଲ୍ ଲୋହିନ୍ଯୋ ରାଜଯଃ ତାଭିରେନଁ ର଼ୁଦ୍ରୋଽନ୍ଵାଯତ୍ତୋ; ଅଥ ଯାଅକ୍ଷନ୍ନାପଃ ତାଭିଃ ପର୍ଜନ୍ଯୋ; ଯାକନୀନକା, ତଯାଦିତ୍ଯୋ; ଯଚ୍ଛୁକ୍ଲଂ \^ ତେନାଗ୍ନିଃ ଯଚ୍କୃଷ୍ଣଂ ତେନେନ୍ଦ୍ରୋ॥ ଅଧରଯୈନଂ ଵର୍ତନ୍ଯାପୃଥିଵ୍ଯନ୍ଵାଯତ୍ତା, ଦ୍ଯୌରୁତ୍ତରଯା॥ ନାସ୍ଯାନ୍ନଂ କ୍ଷୀଯତେ, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ଚକ୍ଷୁର ଲାଲ ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ରୁଦ୍ର ଜଡିତ; ଜଳୀୟ ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ପର୍ଜନ୍ୟ; ହଳଦୀୟ ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଆଦିତ୍ୟ; ଧଳା ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଅଗ୍ନି; କଳା ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ର। ତଳ ଚକ୍ଷୁପାଟି ପୃଥିବୀ ସହିତ, ଉପର ଚକ୍ଷୁପାଟି ଆକାଶ ସହିତ ଜଡିତ। ଯିଏ ଏହି ଜାଣିଥାଏ, ତାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ତଦେଷଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି ଅର୍ଵାଗ୍ବିଲଶ୍ଚମସଊର୍ଧ୍ଵବୁଧ୍ନସ୍; ତସ୍ମିନ୍ଯଶୋ ନିହିତଂ ଵିଶ୍ଵରୂପଂ॥ ତସ୍ଯାସତ ଋଷଯଃ ସପ୍ତତୀରେ; ଵାଗଷ୍ଟମୀବ୍ରହ୍ମଣା ସଂଵିଦାନେତି
ଏହି ଶ୍ଲୋକ: ତଳ ମୁହଁ ଓ ଉପର ତଳ ଥିବା ପାତ୍ର; ଏହାରେ ସମସ୍ତ ରୂପର ଯଶ ବସିଥାଏ। ଏହାର ସାତଟି କୂଳ ଋଷିମାନେ; ଅଷ୍ଟମ କୂଳ ବାକ୍, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ସହିତ ଏକତ୍ର।
ଅର୍ଵାଗ୍ବିଲଶ୍ଚମସଊର୍ଧ୍ଵବୁଧ୍ନ ଇତୀଦଂ ତଚ୍ଛରୀର, ଏଷହ୍ଯର୍ଵାଗ୍ବିଲଶ୍ଚମସଊର୍ଧ୍ଵବୁଧ୍ନଃ॥ ତସ୍ମିନ୍ଯଶୋ ନିହିତଂ ଵିଶ୍ଵରୂପମିତି, ପ୍ରାଣାଵୈଯଶୋ ନିହିତଂ ଵିଶ୍ଵରୂପଂ, ପ୍ରାଣାନେତଦାହ॥ ତସ୍ଯାସତ ଋଷଯଃ ସପ୍ତତୀର ଇତି, ପ୍ରାଣାଵାଋଷଯଃ, ପ୍ରାଣାଣେତଦାହ॥ ଵାଗଷ୍ଟମୀବ୍ରହ୍ମଣା ସଂଵିଦାନେତି, ଵାଗ୍ଘ୍ଯଷ୍ଟମୀବ୍ରହ୍ମଣା ସଂଵିତ୍ତେ
ତଳ ମୁହଁ ଓ ଉପର ତଳ ଥିବା ପାତ୍ର ଏହି ଶରୀର; ଏହି ତଳ ମୁହଁ ଓ ଉପର ତଳ ଥିବା ପାତ୍ର। ଏହାରେ ସମସ୍ତ ରୂପର ଯଶ ରହିଛି—ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଏହି ଯଶ, ପ୍ରାଣ ଏହି କଥା କୁହେ। ସାତଟି କୂଳ ଋଷିମାନେ—ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଋଷି, ପ୍ରାଣ ଏହି କଥା କୁହେ। ବାକ୍ ଅଷ୍ଟମ କୂଳ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ସହିତ ଏକତ୍ର—ବାକ୍ ହେଉଛି ଅଷ୍ଟମ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ସହିତ ଏକତ୍ର।
ଇମାଵେଵଗୋତମଭରଦ୍ଵାଜାଉ ଅଯମେଵଗୋତମୋ, ଅଯଂ ଭରଦ୍ଵାଜ॥ ଇମାଵେଵଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଜମଦଗ୍ନୀଃ ଅଯମେଵଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ, ଅଯଂ ଜମଦଗ୍ନିଃ॥ ଇମାଵେଵଵସିଷ୍ଠକଶ୍ଯପାଉ ଅଯମେଵଵସିଷ୍ଠୋ, ଅଯଂ କଶ୍ଯପୋ॥ ଵାଗେଵାତ୍ରିଃ ଵାଚାହ୍ଯନ୍ନମଦ୍ଯତେ, ଅତ୍ତିର୍ହ ଵୈନାମୈତଦ୍ଯଦତ୍ରିରିତି॥ ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ତାଭଵତି, ସର୍ଵମସ୍ଯାନ୍ନଂ ଭଵତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ॥ 3
ଏହି ଦୁଇ ଜଣେ ଗୌତମ ଓ ଭରଦ୍ୱାଜ; ଏହି ଗୌତମ, ଏହି ଭରଦ୍ୱାଜ। ଏହି ଦୁଇ ଜଣେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଜମଦଗ୍ନି; ଏହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଏହି ଜମଦଗ୍ନି। ଏହି ଦୁଇ ଜଣେ ବସିଷ୍ଠ ଓ କଶ୍ୟପ; ଏହି ବସିଷ୍ଠ, ଏହି କଶ୍ୟପ। ବାକ୍ ହେଉଛି ଅତ୍ରି; ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଖାଯାଏ। ଏହି ଅତ୍ରିର ଅର୍ଥ ଏହି। ଯିଏ ଏହି ଜାଣିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟର ଭୋକ୍ତା ହୁଏ, ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ହୁଏ।
ଦ୍ଵେଵାଵବ୍ରହ୍ମଣୋ ରୂପେଃ ମୂର୍ତଂ ଚୈଵାମୂର୍ତଂ ଚ, ମର୍ତ୍ଯଂ ଚାମୃତଂ ଚ, ସ୍ଥିତଂ ଚ ଯଚ୍ଚ, ସଚ୍ଚ ତ୍ଯଂ ଚ
ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି: ଗଠିତ ଓ ଅଗଠିତ, ମରଣଶୀଳ ଓ ଅମର, ଅଟୁ ଓ ଚଳିତ, ପ୍ରକାଶିତ ଓ ଅପ୍ରକାଶିତ।
ତଦେତନ୍ମୂର୍ତଂ ଯଦନ୍ଯଦ୍ଵାଯୋଶ୍ଚାନ୍ତରିକ୍ଷାଚ୍ଚୈତନ୍ମର୍ତ୍ଯମ୍ ଏତତ୍ସ୍ଥିତମ୍ ଏତତ୍ସତ୍
ଯାହା ଗଠିତ, ସେ ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ; ଏହି ମରଣଶୀଳ, ଏହି ଅଟୁ, ଏହି ପ୍ରକାଶିତ।
ତସ୍ଯୈତସ୍ଯ ମୂର୍ତସ୍ଯୈତସ୍ଯ ମର୍ତ୍ଯସ୍ଯୈତସ୍ଯ ସ୍ଥିତସ୍ଯୈତସ୍ଯ ସତଏଷରସୋ ଯଏଷତପତି; ସତୋହ୍ଯ୍ ଏଷରସଃ
ଏହି ଗଠିତ, ମରଣଶୀଳ, ଅଟୁ, ପ୍ରକାଶିତର ରସ ହେଉଛି ଯାହା ଚମକେ; ଏହି ରସ ହେଉଛି ତାହାର ଚମକ।
ଅଥାମୂର୍ତଂ ଵାଯୁଶ୍ଚାନ୍ତରିକ୍ଷଶ୍ଚୈତଦମୃତମ୍ ଏତଦ୍ଯଦ୍ ଏତତ୍ତ୍ଯମ୍
ଏବେ ଅକାର ଆକାର — ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ — ଏହିଅମୃତ; ଏହିଅଟି ହେଉଛି ସେ ତତ୍ତ୍ୱ।
ତସ୍ଯୈତସ୍ଯାମୂର୍ତସ୍ଯ, ତସ୍ଯାମୃତସ୍ଯୈତସ୍ଯ ଯତ, ଏତସ୍ଯ ତ୍ଯସ୍ଯୈଷରସୋ ଯଏଷଏତସ୍ମିନ୍ମଣ୍ଡଲେ ପୁରୁଷସ୍; ତ୍ଯସ୍ଯ ହ୍ଯ୍ ଏଷରସ॥ ଇତ୍ଯଧିଦେଵତମ୍
ଏହି ଅକାର ଆକାର, ଏହିଅମୃତ ତତ୍ତ୍ୱର ରସ — ଏହି ମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ପୁରୁଷ ହେଉଛି ଏହାର ରସ; ଏହିଅଟି ତତ୍ତ୍ୱର ରସ। ଏହା ଦେବତା ବିଷୟର ବ୍ୟାଖ୍ୟା।
ଅଥାଧ୍ଯାତ୍ମମ୍॥ ଇଦମେଵମୂର୍ତଂ ଯଦନ୍ଯତ୍ପ୍ରାଣାଚ୍ଚ ଯଶ୍ଚାଯମନ୍ତରାତ୍ମନ୍ନାକାଶଃ ଏତନ୍ମର୍ତ୍ଯମ୍ ଏତତ୍ସ୍ଥିତମ୍ ଏତତ୍ସତ୍
ଏବେ ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ — ଏହିଅଟି ଅକାର ଆକାର, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣ ଠାରୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ଏବଂ ଆତ୍ମାର ଭିତରେ ଥିବା ଆକାଶ — ଏହିଅଟି ମରଣଶୀଳ, ଏହିଅଟି ଦୃଢ଼, ଏହିଅଟି ଅସ୍ତିତ୍ୱଶୀଳ।
ତସ୍ଯୈତସ୍ଯ ମୂର୍ତସ୍ଯ, ଏତସ୍ଯ ମର୍ତ୍ଯସ୍ଯୈତସ୍ଯ ସ୍ଥିତସ୍ଯୈତସ୍ଯ ସତଏଷରସୋ ଯଚ୍ଚକ୍ଷୁଃ; ସତହ୍ଯ୍ ଏଷରସଃ
ଏହି ଆକାର ଆକାର, ଏହି ମରଣଶୀଳ, ଏହି ଦୃଢ଼, ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱଶୀଳର ରସ — ଚକ୍ଷୁ; ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହେଉଛି ଏହିଅଟି ରସ।
ଅଥାମୂର୍ତମ୍ ପ୍ରାଣଶ୍ଚ ଯଶ୍ଚାଯମନ୍ତରାତ୍ମନ୍ନାକାଶ, ଏତଦମୃତମ୍ ଏତଦ୍ଯଦ୍ ଏତତ୍ତ୍ଯଂ
ଏବେ ଅକାର ଆକାର — ପ୍ରାଣ ଓ ଆତ୍ମାର ଭିତରେ ଥିବା ଆକାଶ — ଏହିଅମୃତ; ଏହିଅଟି ହେଉଛି ସେ ତତ୍ତ୍ୱ।
ତସ୍ଯୈତସ୍ଯାମୂର୍ତସ୍ଯୈତସ୍ଯାମୃତସ୍ଯୈତସ୍ଯ ଯତ, ଏତସ୍ଯ ତ୍ଯସ୍ଯୈଷରସୋ ଯୋଽଯଂ ଦକ୍ଷିଣେଽକ୍ଷନ୍ପୁରୁଷସ୍; ତ୍ଯସ୍ଯ ହ୍ଯ୍ ଏଷରସଃ
ଏହି ଅକାର ଆକାର, ଏହିଅମୃତ ତତ୍ତ୍ୱର ରସ — ଡାହାଣ ଚକ୍ଷୁରେ ଥିବା ପୁରୁଷ ହେଉଛି ଏହାର ରସ; ଏହିଅଟି ତତ୍ତ୍ୱର ରସ।
ତସ୍ଯ ହୈତସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ ରୂପଂ ଯଥା ମାହାରଜନଂ ଵାସୋ, ଯଥା ପାଣ୍ଡ୍ଵାଵିକଂ, ଯଥେନ୍ଦ୍ରଗୋପୋ, ଯଥାଗ୍ନ୍ଯର୍ଚିଃ ଯଥା ପୁଣ୍ଡରୀକଂ, ଯଥା ସକୃଦ୍ଵିଦ୍ଯୁତ୍ତଁ॥ ସକୃଦ୍ଵିଦ୍ଯୁତ୍ତେଵ ହ ଵାଅସ୍ଯ ଶ୍ରୀର୍ଭଵତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ପୁରୁଷର ଆକାର ରାଜା ଜାମା ପରି, ଧଳା ଉନ୍ନ ପରି, ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ ପରି, ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି, ପଦ୍ମ ପରି, ଏକ ତିରିକି ହେଲେ ଯାହା ପରି; ଏକ ତିରିକି ପରି ତାଙ୍କର ଚମକ ହେଉଛି; ଯେଉଁଜଣ ଏହିପରି ଜାଣିଛି।
ଅଥାତ ଆଦେଶଃ ନେତି ନେତି, ନହ୍ଯ୍ ଏତସ୍ମାଦିତି ନେତ୍ଯନ୍ଯତ୍ପରମସ୍ତି॥ ଅଥ ନାମଧେଯଁ ସତ୍ଯସ୍ଯ ସତ୍ଯମିତିଃ ପ୍ରାଣାଵୈସତ୍ଯଂ, ତେଷାମେଷସତ୍ଯମ୍॥ 4
ଏବେ ନିର୍ଦେଶ — 'ନୁହେଁ, ନୁହେଁ'; ଏହି 'ନୁହେଁ' ଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ। ଏବେ ନାମ — 'ସତ୍ୟର ସତ୍ୟ'; ପ୍ରାଣ ସତ୍ୟ, ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହିଅଟି ସତ୍ୟ।
ମୈତ୍ରେଯୀତି ହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ, ଉଦ୍ଯାସ୍ଯନ୍ଵାଅରେଽହମସ୍ମାତ୍ସ୍ଥାନାଦସ୍ମି॥ ହନ୍ତ ତେଽନଯା କାତ୍ଯାଯନ୍ଯାନ୍ତଂ କରଵାଣୀତି
ମୈତ୍ରେୟୀ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ — ମୁଁ ଏଠାରୁ ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଯାଉଛି। ଆସ, ତୁମେ ଓ କାତ୍ୟାୟନୀ ପାଇଁ ଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଦେଇବି।
ସାହୋଵାଚ ମୈତ୍ରେଯୀଃ ଯନ୍ମ ଇଯଂ, ଭଗୋଃ, ସର୍ଵା ପୃଥିଵୀଵିତ୍ତେନ ପୂର୍ଣାସ୍ଯାତ୍ କଥଂ ତେନାମୃତା ସ୍ଯାମିତି॥ ନେତି ହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋ; ଯଥୈଵୋପକରଣଵତାଂ ଜୀଵିତଂ, ତଥୈଵତେ ଜୀଵିତଁ ସ୍ଯାଦ୍; ଅମୃତତ୍ଵସ୍ଯ ତୁନାଶାସ୍ତି ଵିତ୍ତେନେତି
ମୈତ୍ରେୟୀ କହିଲେ — ଯଦି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଧନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଯାଏ, ତେବେ ମୁଁ କିପରି ଅମୃତ ହେବି? ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ — ଯେପରି ଉପକରଣ ଥିବା ଲୋକର ଜୀବନ, ସେପରି ତୁମର ଜୀବନ ହେବ; ଧନରେ ଅମୃତତ୍ୱର ଆଶା ନାହିଁ।
ସାହୋଵାଚ ମୈତ୍ରେଯୀଃ ଯେନାହଂ ନାମୃତା ସ୍ଯାଂ, କିମହଂ ତେନ କୁର୍ଯାଂ॥ ଯଦେଵଭଗଵାନ୍ଵେଦ, ତଦେଵମେ ବ୍ରୂହୀତି
ମୈତ୍ରେୟୀ କହିଲେ — ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଅମୃତ ହେବିନାହିଁ, ତାହାରେ ମୁଁ କଣ କରିବି? ଯେଉଁ ଜଣେ ଭଗବାନ ଜାଣିଛନ୍ତି, ତାହା ମତେ କହନ୍ତୁ।
ସହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଃ ପ୍ରିଯାଵତାରେ ନଃ ସତୀପ୍ରିଯଂ ଭାଷସ॥ ଏହି ଆସ୍ଵ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯାମି ତେ॥ ଵ୍ଯାଚକ୍ଷାଣସ୍ଯ ତୁମେ ନିଦିଧ୍ଯାସସ୍ଵେତି॥ ବ୍ରଵିତୁ ଭଗଵାନିତି . ॥.
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ — ତୁମେ ପ୍ରିୟ ଭାବରେ କଥା କହିଛ; ଆସ, ବସ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଇବି। ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ସମୟରେ ଚିନ୍ତା କର। କହ, ଭଗବାନ।
ସହୋଵାଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋ ==ସଂବଂଧିତ କଡ଼ିଯାଁ== #[[ଉପନିଷଦ୍]] ##[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 1]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 2]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 3]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 4]] ###[[ବୃହଦାରଣ୍ଯକ ଉପନିଷଦ୍ 5]] ==ବାହରୀ କଡିଯାଁ== [[ଵର୍ଗଃ:]] [[ଵର୍ଗଃ:]]
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ — ଏହି ହେଉଛି ସଂଯୋଗ — ଉପନିଷଦ — ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦ — ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦ ୧ — ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦ ୨ — ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦ ୩ — ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦ ୪ — ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦ ୫ — ବାହାର ଅଂଶ — ଅଂଶ।
ସଯଥା ଦୁନ୍ଦୁଭେର୍ହନ୍ଯମାନସ୍ଯ ନବାହ୍ଯାଙ୍ଛବ୍ଦାଙ୍ଛକ୍ନୁଯାଦ୍ଗ୍ରହଣାଯ, ଦୁନ୍ଦୁଭେସ୍ ତୁଗ୍ରହଣେନ ଦୁନ୍ଦୁଭ୍ଯାଘାତସ୍ଯ ଵା ଶବ୍ଦୋ ଗୃହୀତଃ;
ଯେପରି ଡୁଣ୍ଡୁଭିକୁ ମାରିଲେ, ଡୁଣ୍ଡୁଭି ଠାରୁ ବାହାର ଶବ୍ଦକୁ ଧରିପାରିବା ଯାଉନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଡୁଣ୍ଡୁଭିକୁ ଧରିଲେ କିମ୍ବା ମାରିଲେ, ଡୁଣ୍ଡୁଭିର ଶବ୍ଦ ଧରିଯାଏ।
ସଯଥା ଵୀଣାଯୈ ଵାଦ୍ଯମାନାଯୈ ନବାହ୍ଯାଙ୍ଛବ୍ଦାଙ୍ଛକ୍ନୁଯାଦ୍ଗ୍ରହଣାଯ, ଵୀଣାଯୈ ତୁଗ୍ରହଣେନ ଵୀଣାଵାଦସ୍ଯ ଵା ଶବ୍ଦୋ ଗ୍ର୍ହୀତଃ;
ଯେପରି ବୀଣା ଚ଼ଳିଲେ, ବୀଣା ଠାରୁ ବାହାର ଶବ୍ଦକୁ ଧରିପାରିବା ଯାଉନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ବୀଣାକୁ ଧରିଲେ କିମ୍ବା ବାଜାଇଲେ, ବୀଣାର ଶବ୍ଦ ଧରିଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମ ତଂ ପରାଦାଦ୍ଯୋଽନ୍ଯତ୍ରାତ୍ମନୋ ବ୍ରହ୍ମ ଵେଦ; କ୍ଷତ୍ରଂ ତଂ ପରାଦାଦ୍ଯୋଽନ୍ଯତ୍ରାତ୍ମନଃ କ୍ଷତ୍ରଂ ଵେଦ; ଲୋକାସ୍ ତଂ ପରାଦୁର୍ଯୋଽନ୍ଯତ୍ରାତ୍ମନୋ ଲୋକାନ୍ଵେଦ; ଦେଵାସ୍ ତଂ ପରାଦୁର୍ଯୋଽନ୍ଯତ୍ରାତ୍ମନୋ ଦେଵାନ୍ଵେଦ; ଭୂତାନି ତଂ ପରାଦୁର୍ଯୋଽନ୍ଯତ୍ରାତ୍ମନୋ ଭୂତାନି ଵେଦ; ସର୍ଵଂ ତଂ ପରାଦାଦ୍ଯୋଽନ୍ଯତ୍ରାତ୍ମନଃ ସର୍ଵଂ ଵେଦେଦଂ ବ୍ରହ୍ମେଦଂ କ୍ଷତ୍ରମ୍ ଇମେଲୋକା, ଇମେଦେଵା, ଇମାନି ଭୂତାନୀଦଁ ସର୍ଵଂ, ଯଦଯମାତ୍ମା
ଯେଉଁଜଣେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଆତ୍ମା ଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି, ସେଉଁଜଣଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ମିଳେନାହିଁ; ଯେଉଁଜଣେ ଶକ୍ତିକୁ ଆତ୍ମା ଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି, ସେଉଁଜଣଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ; ଯେଉଁଜଣେ ଲୋକକୁ ଆତ୍ମା ଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି, ସେଉଁଜଣଙ୍କୁ ଲୋକ ମିଳେନାହିଁ; ଯେଉଁଜଣେ ଦେବତାକୁ ଆତ୍ମା ଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି, ସେଉଁଜଣଙ୍କୁ ଦେବତା ମିଳେନାହିଁ; ଯେଉଁଜଣେ ଭୂତକୁ ଆତ୍ମା ଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି, ସେଉଁଜଣଙ୍କୁ ଭୂତ ମିଳେନାହିଁ; ଯେଉଁଜଣେ ସମସ୍ତକୁ ଆତ୍ମା ଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି, ସେଉଁଜଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ମିଳେନାହିଁ। ଏହିଅଟି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହିଅଟି ଶକ୍ତି, ଏହିଅଟି ଲୋକ, ଏହିଅଟି ଦେବତା, ଏହିଅଟି ଭୂତ, ଏହିଅଟି ସମସ୍ତ — ଏହିଅଟି ଆତ୍ମା।