ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯଂ ଦିକ୍ଷୁପୁରୁଷ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠା॥ ଦ୍ଵିତୀଯୋଽନପଗଇତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ଦ୍ଵିତୀଯଵାନ୍ହ ଭଵତି, ନାସ୍ମାଦ୍ଗଣଶ୍ଛିଦ୍ଯତେ
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯିଏ ଏହି ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠିକୁ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପୂଜେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଥିରେ ମୋ ସହ କଥା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ, ସେ ଅପସାରି ଯାଏନାହିଁ; ମୁଁ ଏହିଠିକୁ ପୂଜେ।' ଯେଉଁଠି ଏପରି ପୂଜା କରେ, ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ ହୁଏ, ତାଙ୍କର ଦଳ କେବେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ନାହିଁ।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯଂ ଯନ୍ତଂ ପଶ୍ଚାଚ୍ଶବ୍ଦୋଽନୂଦେତି ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠା॥ ଅସୁରିତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ସର୍ଵଁ ହୈଵାସ୍ମିଁଲ୍ ଲୋକଆଯୁରେତି, ନୈନଂ ପୁରାକାଲାତ୍ପ୍ରାଣୋଜହାତି
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯିଏଠାରୁ ପଛରୁ ଶବ୍ଦ ଆସେ, ସେଠିକୁ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପୂଜେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଥିରେ ମୋ ସହ କଥା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସେ ଅସୁର; ମୁଁ ଏହିଠିକୁ ପୂଜେ।' ଯେଉଁଠି ଏପରି ପୂଜା କରେ, ସେ ଏହି ଜଗତରେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ପାଏ; ପ୍ରାଣ ନିଜ ସମୟରୁ ପୂର୍ବରୁ ଛାଡ଼ିଯାଏ ନାହିଁ।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯଂ ଛାଯାମଯଃ ପୁରୁଷ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠା॥ ମୃତ୍ଯୁରିତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ସର୍ଵଁ ହୈଵାସ୍ମିଁଲ୍ ଲୋକଆଯୁରେତି, ନୈନଂ ପୁରାକାଲାନ୍ମୃତ୍ଯୁରାଗଚ୍ଛତି
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯିଏ ଛାୟାରେ ତିଆରି, ସେଠିକୁ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପୂଜେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଥିରେ ମୋ ସହ କଥା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସେ ମୃତ୍ୟୁ; ମୁଁ ଏହିଠିକୁ ପୂଜେ।' ଯେଉଁଠି ଏପରି ପୂଜା କରେ, ସେ ଏହି ଜଗତରେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ପାଏ; ମୃତ୍ୟୁ ନିଜ ସମୟରୁ ପୂର୍ବରୁ ଆସେ ନାହିଁ।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯମାତ୍ମନି ପୁରୁଷୋ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହ ଉଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠା॥ ଅତ୍ମନ୍ଵୀତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତ, ଆତ୍ମନ୍ଵୀହ ଭଵତି ଆତ୍ମନ୍ଵିନୀ ହାସ୍ଯ ପ୍ରଜାଭଵତି॥ ସହ ତୂଷ୍ଣୀମାସ ଗାର୍ଗ୍ଯଃ
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯିଏ ଆତ୍ମାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠିକୁ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପୂଜେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଥିରେ ମୋ ସହ କଥା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସେ ଆତ୍ମା; ମୁଁ ଏହିଠିକୁ ପୂଜେ।' ଯେଉଁଠି ଏପରି ପୂଜା କରେ, ସେ ନିଜକୁ ଜଣିଥାଏ, ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଜଣିଥାନ୍ତି। ଏପରେ ଗାର୍ଗ୍ୟ ଚୁପ୍ଚାପ ହେଲେ।
ସ! ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ଏତାଵନ୍ନ୍ଵ୍୩ ଇତି॥ ଏତାଵଦ୍ଧୀତି॥ ନୈତାଵତା ଵିଦିତଂ ଭଵତୀତି॥ ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯଃ ଉପ ତ୍ଵାଯାନୀତି
ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଠାରେ ସେଶ ହେଲା।' 'ଏଠାରେ ସେଶ ହେଲା।' 'ଏତିକି ଦ୍ୱାରା ସେ ଜଣାଯାଏନାହିଁ।' ତେବେ ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସୁଛି।'
ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ପ୍ରତିଲୋମଂ ଵୈତଦ୍ଯଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କ୍ଷତ୍ରିଯମୁପେଯାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ମେ ଵକ୍ଷ୍ଯତୀତି॥ ଵ୍ଯ୍ ଏଵତ୍ଵା ଜ୍ଞପଯିଷ୍ଯାମୀତି॥ ତଂ ପାଣାଵାଦାଯୋତ୍ତସ୍ଥୌ॥ ତୌହ ପୁରୁଷଁ ସୁପ୍ତମାଜଗ୍ମତୁଃ॥ ତମେତୈର୍ନାମଭିରାମନ୍ତ୍ରଯାଂ ଚକ୍ରେଃ ବୃହନ୍ପାଣ୍ଦରଵାସଃ, ସୋମ ରାଜନ୍ନିତି॥ ସନୋତ୍ତସ୍ଥୌ॥ ତଂ ପାଣିନାପେଷଂ ବୋଧଯାଂ ଚକାର॥ ସହୋତ୍ତସ୍ଥୌ
ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏହା ଉଲ୍ଟା ହେଲା; ଯେତେବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଆସେ, ସେ ମୋତେ ଶିଖେଇବେ।' 'ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମକୁ ଜଣେଇବି।' ସେ ତାଙ୍କର ହାତ ଧରି ଉଠିଲେ। ଦୁଇଜଣେ ଏକ ଘୁମାଉଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେ ଏହି ନାମରେ ଡାକିଲେ: 'ବଡ଼, ସଫେଦ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିବା, ସୋମ ରାଜା।' ସେ ଉଠିଲେ। ପଛରେ ହାତରେ ଛୁଇଁ ଜଗାଇଲେ। ସେ ଉଠିଲେ।
ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ଯତ୍ରୈଷଏତତ୍ସୁପ୍ତୋଽଭୂଦ୍ ଯଏଷଵିଜ୍ଞାନମଯଃ ପୁରୁଷଃ, କ୍ଵୈଷତଦାଭୂତ୍ କୁତ ଏତଦାଗାଦିତି॥ ତଦୁ ହ ନମେନେ ଗାର୍ଗ୍ଯଃ
ଅଜାତଶତ୍ରୁ ପଚ୍ଛିଲେ: ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ଗଠିତ ପୁରୁଷ ଯେତେବେଳେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେ କେଉଁଠି ଥିଲେ? ସେ କେଉଁଠୁ ଫେରିଲେ? ଏହାକୁ ଗାର୍ଗ୍ୟ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ।
ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ଯତ୍ରୈଷଏତତ୍ସୁପ୍ତୋଽଭୂଦ୍ ଯଏଷଵିଜ୍ଞାନମଯଃ ପୁରୁଷଃ ତଦେଷାଂ ପ୍ରାଣାନାଂ ଵିଜ୍ଞାନେନ ଵିଜ୍ନାନମାଦାଯ, ଯଏଷୋଽନ୍ତର୍ହୃଦଯ ଆକାଶଃ ତସ୍ମିଙ୍ଛେତେ
ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ: ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ ପୁରୁଷ ଯେତେବେଳେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେ ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକର ଜ୍ଞାନକୁ ଏକତ୍ର କରେ; ହୃଦୟର ଭିତର ଏହି ଆକାଶରେ ସେ ବିଶ୍ରାମ କରେ।
ତାନି ଯଦାଗୃହ୍ଣାତି ଅଥ ହୈତତ୍ପୁରୁଷଃ ସ୍ଵପିତି ନାମ॥ ତଦ୍ଗୃହୀତଏଵପ୍ରାଣୋଭଵତି, ଗୃହୀତାଵାଗ୍ ଗୃହୀତଂ ଚକ୍ଷୁଃ ଗୃହୀତଁ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ, ଗୃହୀତଂ ମନଃ
ଯେତେବେଳେ ସେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧରିଥାଏ, ତେବେ ଏହି ପୁରୁଷ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାଣ ଧରାଯାଏ, ବାକ୍ ଧରାଯାଏ, ଚକ୍ଷୁ ଧରାଯାଏ, ଶ୍ରୋତ୍ର ଧରାଯାଏ, ମନ ଧରାଯାଏ।
ସଯତ୍ରୈତତ୍ସ୍ଵପ୍ନ୍ଯଯା ଚରତି, ତେହାସ୍ଯ ଲୋକାଃ॥ ତଦୁତେଵ ମହାରାଜୋଭଵତି ଉତେଵ ମହାବ୍ରାହ୍ମଣ, ଉତେଵୋଚ୍ଚାଵଚଂ ନିଗଚ୍ଛତି
ଯେତେବେଳେ ସେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଚଳାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ଜଗତ। ଏଠାରେ ସେ ଏକ ବଡ଼ ରାଜା ଭଳି, କିମ୍ବା ବଡ଼ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଳି ହୁଏ, ଏବଂ ଇଚ୍ଛାମତେ ଉପର-ନିଚେ ଯାଏ।
ସଯଥା ମହାରାଜୋଜାନପଦାନ୍ଗୃହୀତ୍ଵାସ୍ଵେଜନପଦେଯଥାକାମଂ ପରିଵର୍ତେତୈଵମେଵୈଷଏତତ୍ପ୍ରାଣାନ୍ଗୃହୀତ୍ଵାସ୍ଵେଶରୀରେ ଯଥାକାମଂ ପରିଵର୍ତତେ
ଯେପରି ବଡ଼ ରାଜା ନିଜ ଜନପଦର ଲୋକମାନେକୁ ଧରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ନିଜ ଦେଶରେ ଘୁଞ୍ଚିବା, ସେପରି ଏହି ପୁରୁଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏକତ୍ର କରି, ନିଜ ଶରୀରରେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଚଳାଯାଏ।
ଅଥ ଯଦାସୁଷୁପ୍ତୋ ଭଵତି, ଯଦାନକସ୍ଯ ଚନଵେଦ, ହିତାନାମ ନାଦ୍ଯୋଦ୍ଵାସପ୍ତତିଃ ସହସ୍ରାଣି ହୃଦଯାତ୍ପୁରୀତତମଭିପ୍ରତିଷ୍ଠନ୍ତେ !॥ ତାଭିଃ ପ୍ରତ୍ଯଵସୃପ୍ଯ ପୁରୀତତି ଶେତେ
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ରହେ, ଯେତେବେଳେ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ, ତେବେ ହୃଦୟରୁ ବହିଯାଉଥିବା ବହୁତ ଚ୍ୟାନେଲ୍—ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଏକାତ୍ତରି ହଜାର—ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଶରୀରରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ; ସେ ଏହି ଚ୍ୟାନେଲ୍ ମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ ଶରୀରରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ।
ସ . ଯଥା କୁମାରୋ . ଵା ମହାବ୍ରାହ୍ମଣୋଵାତିଘ୍ନୀମାନନ୍ଦସ୍ଯ ଗତ୍ଵାଶଯୀତୈଵମେଵୈଷଏତଚ୍ଛେତେ
ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ, କିମ୍ବା ବଡ଼ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିମ୍ବା ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥିବା ଜଣେ ଅନନ୍ଦରେ ଶୁଇଥାଏ, ସେପରି ଏହି ପୁରୁଷ ବିଶ୍ରାମ କରେ।
ସଯଥୋର୍ଣଵାଭିସ୍ ତନ୍ତୁନୋଚ୍ଚରେଦ୍ ଯଥା ଅଗ୍ନେଃ କ୍ଷୁଦ୍ରାଵିଷ୍ଫୁଲିଙ୍ଗା ଵ୍ଯୁଚ୍ଚରନ୍ତି ଏଵମେଵାସ୍ମାଦାତ୍ମନଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରାଣାଃ ସର୍ଵେ ଲୋକାଃ ସର୍ଵେ ଦେଵାଃ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ସର୍ଵ ଏତଆତ୍ମନୋ . ॥. ଵ୍ଯୁଚ୍ଚରନ୍ତି॥ ତସ୍ଯୋପନିଷତ୍ସତ୍ଯସ୍ଯ ସତ୍ଯମିତିଃ ପ୍ରାଣାଵୈସତ୍ଯଂ, ତେଷାମେଷସତ୍ଯମ୍॥ 2
ଯେପରି ମକୁଡ଼ି ତାନ୍ତୁ ଚାଲିଯାଏ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ଛୋଟ ଚିଙ୍ଗା ଉଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ, ସମସ୍ତ ଜଗତ, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ସମସ୍ତ ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ସତ୍ୟର ଉପନିଷଦ ହେଉଛି: ପ୍ରାଣମାନେ ସତ୍ୟ, ଏହି ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ।
ଯୋହ ଵୈଶିଶୁଁ ସାଧାନଁ ସପ୍ରତ୍ଯାଧାନଁ ସସ୍ଥୂଣଁ ସଦାମଂ ଵେଦ, ସପ୍ତହ ଦ୍ଵିଷତୋଭ୍ରାତୃଵ୍ଯାନଵରୁଣଦ୍ଧି
ଯିଏ ଶିଶୁ, ଆଧାର, ପ୍ରତିଆଧାର, ଥାମ୍ବା, ଦାମ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ସପ୍ତ ପିଢି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜୟ କରିପାରିବ।
ଅଯଂ ଵାଵଶିଶୁର୍ଯୋଽଯଂ ମଧ୍ଯମଃ ପ୍ରାଣସ୍; ତସ୍ଯେଦମେଵାଧାନମ୍ ଇଦଂ ପ୍ରତ୍ଯାଧାନଂ, ପ୍ରାଣଃ ସ୍ଥୂଣାନ୍ନଂ ଦାମ
ଏହି ଶିଶୁ ମଧ୍ୟମ ପ୍ରାଣ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଆଧାର, ଏହା ପ୍ରତିଆଧାର, ପ୍ରାଣ ଥାମ୍ବା, ଖାଦ୍ୟ ଦାମ।
ତମେତାଃ ସପ୍ତାକ୍ଷିତଯ ଉପତିଷ୍ଠନ୍ତେଃ
ଏହି ପ୍ରାଣକୁ ସାତଟି ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାର ଉପସ୍ଥିତ ରହେ।
ତଦ୍ଯାଇମାଅକ୍ଷଁଲ୍ ଲୋହିନ୍ଯୋ ରାଜଯଃ ତାଭିରେନଁ ର଼ୁଦ୍ରୋଽନ୍ଵାଯତ୍ତୋ; ଅଥ ଯାଅକ୍ଷନ୍ନାପଃ ତାଭିଃ ପର୍ଜନ୍ଯୋ; ଯାକନୀନକା, ତଯାଦିତ୍ଯୋ; ଯଚ୍ଛୁକ୍ଲଂ \^ ତେନାଗ୍ନିଃ ଯଚ୍କୃଷ୍ଣଂ ତେନେନ୍ଦ୍ରୋ॥ ଅଧରଯୈନଂ ଵର୍ତନ୍ଯାପୃଥିଵ୍ଯନ୍ଵାଯତ୍ତା, ଦ୍ଯୌରୁତ୍ତରଯା॥ ନାସ୍ଯାନ୍ନଂ କ୍ଷୀଯତେ, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ଚକ୍ଷୁର ଲାଲ ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ରୁଦ୍ର ଜଡିତ; ଜଳୀୟ ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ପର୍ଜନ୍ୟ; ହଳଦୀୟ ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଆଦିତ୍ୟ; ଧଳା ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଅଗ୍ନି; କଳା ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ର। ତଳ ଚକ୍ଷୁପାଟି ପୃଥିବୀ ସହିତ, ଉପର ଚକ୍ଷୁପାଟି ଆକାଶ ସହିତ ଜଡିତ। ଯିଏ ଏହି ଜାଣିଥାଏ, ତାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ତଦେଷଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି ଅର୍ଵାଗ୍ବିଲଶ୍ଚମସଊର୍ଧ୍ଵବୁଧ୍ନସ୍; ତସ୍ମିନ୍ଯଶୋ ନିହିତଂ ଵିଶ୍ଵରୂପଂ॥ ତସ୍ଯାସତ ଋଷଯଃ ସପ୍ତତୀରେ; ଵାଗଷ୍ଟମୀବ୍ରହ୍ମଣା ସଂଵିଦାନେତି
ଏହି ଶ୍ଲୋକ: ତଳ ମୁହଁ ଓ ଉପର ତଳ ଥିବା ପାତ୍ର; ଏହାରେ ସମସ୍ତ ରୂପର ଯଶ ବସିଥାଏ। ଏହାର ସାତଟି କୂଳ ଋଷିମାନେ; ଅଷ୍ଟମ କୂଳ ବାକ୍, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ସହିତ ଏକତ୍ର।
ଅର୍ଵାଗ୍ବିଲଶ୍ଚମସଊର୍ଧ୍ଵବୁଧ୍ନ ଇତୀଦଂ ତଚ୍ଛରୀର, ଏଷହ୍ଯର୍ଵାଗ୍ବିଲଶ୍ଚମସଊର୍ଧ୍ଵବୁଧ୍ନଃ॥ ତସ୍ମିନ୍ଯଶୋ ନିହିତଂ ଵିଶ୍ଵରୂପମିତି, ପ୍ରାଣାଵୈଯଶୋ ନିହିତଂ ଵିଶ୍ଵରୂପଂ, ପ୍ରାଣାନେତଦାହ॥ ତସ୍ଯାସତ ଋଷଯଃ ସପ୍ତତୀର ଇତି, ପ୍ରାଣାଵାଋଷଯଃ, ପ୍ରାଣାଣେତଦାହ॥ ଵାଗଷ୍ଟମୀବ୍ରହ୍ମଣା ସଂଵିଦାନେତି, ଵାଗ୍ଘ୍ଯଷ୍ଟମୀବ୍ରହ୍ମଣା ସଂଵିତ୍ତେ
ତଳ ମୁହଁ ଓ ଉପର ତଳ ଥିବା ପାତ୍ର ଏହି ଶରୀର; ଏହି ତଳ ମୁହଁ ଓ ଉପର ତଳ ଥିବା ପାତ୍ର। ଏହାରେ ସମସ୍ତ ରୂପର ଯଶ ରହିଛି—ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଏହି ଯଶ, ପ୍ରାଣ ଏହି କଥା କୁହେ। ସାତଟି କୂଳ ଋଷିମାନେ—ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଋଷି, ପ୍ରାଣ ଏହି କଥା କୁହେ। ବାକ୍ ଅଷ୍ଟମ କୂଳ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ସହିତ ଏକତ୍ର—ବାକ୍ ହେଉଛି ଅଷ୍ଟମ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ସହିତ ଏକତ୍ର।
ଇମାଵେଵଗୋତମଭରଦ୍ଵାଜାଉ ଅଯମେଵଗୋତମୋ, ଅଯଂ ଭରଦ୍ଵାଜ॥ ଇମାଵେଵଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଜମଦଗ୍ନୀଃ ଅଯମେଵଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ, ଅଯଂ ଜମଦଗ୍ନିଃ॥ ଇମାଵେଵଵସିଷ୍ଠକଶ୍ଯପାଉ ଅଯମେଵଵସିଷ୍ଠୋ, ଅଯଂ କଶ୍ଯପୋ॥ ଵାଗେଵାତ୍ରିଃ ଵାଚାହ୍ଯନ୍ନମଦ୍ଯତେ, ଅତ୍ତିର୍ହ ଵୈନାମୈତଦ୍ଯଦତ୍ରିରିତି॥ ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ତାଭଵତି, ସର୍ଵମସ୍ଯାନ୍ନଂ ଭଵତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ॥ 3
ଏହି ଦୁଇ ଜଣେ ଗୌତମ ଓ ଭରଦ୍ୱାଜ; ଏହି ଗୌତମ, ଏହି ଭରଦ୍ୱାଜ। ଏହି ଦୁଇ ଜଣେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଜମଦଗ୍ନି; ଏହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଏହି ଜମଦଗ୍ନି। ଏହି ଦୁଇ ଜଣେ ବସିଷ୍ଠ ଓ କଶ୍ୟପ; ଏହି ବସିଷ୍ଠ, ଏହି କଶ୍ୟପ। ବାକ୍ ହେଉଛି ଅତ୍ରି; ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଖାଯାଏ। ଏହି ଅତ୍ରିର ଅର୍ଥ ଏହି। ଯିଏ ଏହି ଜାଣିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟର ଭୋକ୍ତା ହୁଏ, ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ହୁଏ।
ଦ୍ଵେଵାଵବ୍ରହ୍ମଣୋ ରୂପେଃ ମୂର୍ତଂ ଚୈଵାମୂର୍ତଂ ଚ, ମର୍ତ୍ଯଂ ଚାମୃତଂ ଚ, ସ୍ଥିତଂ ଚ ଯଚ୍ଚ, ସଚ୍ଚ ତ୍ଯଂ ଚ
ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି: ଗଠିତ ଓ ଅଗଠିତ, ମରଣଶୀଳ ଓ ଅମର, ଅଟୁ ଓ ଚଳିତ, ପ୍ରକାଶିତ ଓ ଅପ୍ରକାଶିତ।
ତଦେତନ୍ମୂର୍ତଂ ଯଦନ୍ଯଦ୍ଵାଯୋଶ୍ଚାନ୍ତରିକ୍ଷାଚ୍ଚୈତନ୍ମର୍ତ୍ଯମ୍ ଏତତ୍ସ୍ଥିତମ୍ ଏତତ୍ସତ୍
ଯାହା ଗଠିତ, ସେ ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ; ଏହି ମରଣଶୀଳ, ଏହି ଅଟୁ, ଏହି ପ୍ରକାଶିତ।
ତସ୍ଯୈତସ୍ଯ ମୂର୍ତସ୍ଯୈତସ୍ଯ ମର୍ତ୍ଯସ୍ଯୈତସ୍ଯ ସ୍ଥିତସ୍ଯୈତସ୍ଯ ସତଏଷରସୋ ଯଏଷତପତି; ସତୋହ୍ଯ୍ ଏଷରସଃ
ଏହି ଗଠିତ, ମରଣଶୀଳ, ଅଟୁ, ପ୍ରକାଶିତର ରସ ହେଉଛି ଯାହା ଚମକେ; ଏହି ରସ ହେଉଛି ତାହାର ଚମକ।
ଅଥାମୂର୍ତଂ ଵାଯୁଶ୍ଚାନ୍ତରିକ୍ଷଶ୍ଚୈତଦମୃତମ୍ ଏତଦ୍ଯଦ୍ ଏତତ୍ତ୍ଯମ୍
ଏବେ ଅକାର ଆକାର — ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ — ଏହିଅମୃତ; ଏହିଅଟି ହେଉଛି ସେ ତତ୍ତ୍ୱ।
ତସ୍ଯୈତସ୍ଯାମୂର୍ତସ୍ଯ, ତସ୍ଯାମୃତସ୍ଯୈତସ୍ଯ ଯତ, ଏତସ୍ଯ ତ୍ଯସ୍ଯୈଷରସୋ ଯଏଷଏତସ୍ମିନ୍ମଣ୍ଡଲେ ପୁରୁଷସ୍; ତ୍ଯସ୍ଯ ହ୍ଯ୍ ଏଷରସ॥ ଇତ୍ଯଧିଦେଵତମ୍
ଏହି ଅକାର ଆକାର, ଏହିଅମୃତ ତତ୍ତ୍ୱର ରସ — ଏହି ମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ପୁରୁଷ ହେଉଛି ଏହାର ରସ; ଏହିଅଟି ତତ୍ତ୍ୱର ରସ। ଏହା ଦେବତା ବିଷୟର ବ୍ୟାଖ୍ୟା।
ଅଥାଧ୍ଯାତ୍ମମ୍॥ ଇଦମେଵମୂର୍ତଂ ଯଦନ୍ଯତ୍ପ୍ରାଣାଚ୍ଚ ଯଶ୍ଚାଯମନ୍ତରାତ୍ମନ୍ନାକାଶଃ ଏତନ୍ମର୍ତ୍ଯମ୍ ଏତତ୍ସ୍ଥିତମ୍ ଏତତ୍ସତ୍
ଏବେ ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ — ଏହିଅଟି ଅକାର ଆକାର, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣ ଠାରୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ଏବଂ ଆତ୍ମାର ଭିତରେ ଥିବା ଆକାଶ — ଏହିଅଟି ମରଣଶୀଳ, ଏହିଅଟି ଦୃଢ଼, ଏହିଅଟି ଅସ୍ତିତ୍ୱଶୀଳ।
ତସ୍ଯୈତସ୍ଯ ମୂର୍ତସ୍ଯ, ଏତସ୍ଯ ମର୍ତ୍ଯସ୍ଯୈତସ୍ଯ ସ୍ଥିତସ୍ଯୈତସ୍ଯ ସତଏଷରସୋ ଯଚ୍ଚକ୍ଷୁଃ; ସତହ୍ଯ୍ ଏଷରସଃ
ଏହି ଆକାର ଆକାର, ଏହି ମରଣଶୀଳ, ଏହି ଦୃଢ଼, ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱଶୀଳର ରସ — ଚକ୍ଷୁ; ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହେଉଛି ଏହିଅଟି ରସ।
ଅଥାମୂର୍ତମ୍ ପ୍ରାଣଶ୍ଚ ଯଶ୍ଚାଯମନ୍ତରାତ୍ମନ୍ନାକାଶ, ଏତଦମୃତମ୍ ଏତଦ୍ଯଦ୍ ଏତତ୍ତ୍ଯଂ
ଏବେ ଅକାର ଆକାର — ପ୍ରାଣ ଓ ଆତ୍ମାର ଭିତରେ ଥିବା ଆକାଶ — ଏହିଅମୃତ; ଏହିଅଟି ହେଉଛି ସେ ତତ୍ତ୍ୱ।
ତସ୍ଯୈତସ୍ଯାମୂର୍ତସ୍ଯୈତସ୍ଯାମୃତସ୍ଯୈତସ୍ଯ ଯତ, ଏତସ୍ଯ ତ୍ଯସ୍ଯୈଷରସୋ ଯୋଽଯଂ ଦକ୍ଷିଣେଽକ୍ଷନ୍ପୁରୁଷସ୍; ତ୍ଯସ୍ଯ ହ୍ଯ୍ ଏଷରସଃ
ଏହି ଅକାର ଆକାର, ଏହିଅମୃତ ତତ୍ତ୍ୱର ରସ — ଡାହାଣ ଚକ୍ଷୁରେ ଥିବା ପୁରୁଷ ହେଉଛି ଏହାର ରସ; ଏହିଅଟି ତତ୍ତ୍ୱର ରସ।