ଅଥ କର୍ମଣାମାତ୍ମେତ୍ଯ୍ ଏତଦେଷାମୁକ୍ଥମ୍ ଅତୋ ହିସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣ୍ଯ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି॥ ଏତଦେଷାଁ ସାମୈତଦ୍ଧିସର୍ଵୈଃ କର୍ମଭିଃ ସମମ୍॥ ଏତଦେଷାଂ ବ୍ରହ୍ମୈତଦ୍ଧିସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ବିଭର୍ତି॥ ତଦେତତ୍ତ୍ରଯଁ ସଦେକମଯମାତ୍ମାତ୍ମୋଏକଃ ସନ୍ନେତତ୍ତ୍ରଯଂ॥ ତଦେତଦମୃତଁ ସତ୍ଯେନ ଛନ୍ନଂ॥ ପ୍ରାଣୋଵାଅମୃତଂ, ନାମରୂପେସତ୍ଯଂ; ତାଭ୍ଯାମଯଂ ପ୍ରାଣଶ୍ଛନ୍ନଃ॥ 2 = 14.5.1-9=
ଏବେ, କାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମା ହେଉଛି ଉତ୍ସ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଆତ୍ମା ଠାରୁ ଉପଜେ। ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ସ୍ୱର; ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସହ ସମାନ। ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ବ୍ରହ୍ମ; ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ତିନିଟି ଏକାଠି ଏକ ହୋଇଯାଇଛି; ଆତ୍ମା ଏକା ଅଛି, ଏହି ତିନିଟି ଆତ୍ମାରେ ଏକତା। ଏହି ଅମୃତ ତଥ୍ୟରେ ଆଛି। ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଅମୃତ; ନାମ ଓ ରୂପ ହେଉଛି ତଥ୍ୟ। ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣ ଢାକି ରହିଛି।
ଡୃପ୍ତବାଲାକିର୍ହାନୂଚାନୋଗାର୍ଗ୍ଯ ଆସ॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଂ କାଶ୍ଯମ୍ ବ୍ରହ୍ମ ତେ ବ୍ରଵାଣୀତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ସହସ୍ରମେତସ୍ଯାଂ ଵାଚିଦଦ୍ମୋଃ ଜନକୋ, ଜନକଇତି ଵୈଜନା ଧାଵନ୍ତୀତି
ଦୃପ୍ତ ବାଳାକି, ଅନୁଙ୍କ ପୁଅ, ଗାର୍ଗ୍ୟ ବଂଶର, ସେଠାରେ ଥିଲେ। ସେ କାଶୀର ଅଜାତଶତ୍ରୁଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏହି କଥା ପାଇଁ ଆମେ ଏକ ହଜାର ଦେବା। ଜନକ, ଜନକ! ଏଭଳି ଲୋକେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି।'
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାସାଵାଦିତ୍ଯେପୁରୁଷ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠା॥ ଅତିଷ୍ଠାଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଭୂତାନାଂ ମୂର୍ଧାରାଜେତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ଅତିଷ୍ଠାଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଭୂତାନାଂ ମୂର୍ଧାରାଜା ଭଵତି
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ପୂଜା କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏହି ବିଷୟରେ ମୋ ସହ କଥା ନ କର। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଓ ଶାସକ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଓ ଶାସକ ହୁଅନ୍ତି।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାସୌଚନ୍ଦ୍ରେପୁରୁଷ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠା॥ ବୃହନ୍ପାଣ୍ଦରଵାସାଃ ସୋମୋ ରାଜେତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ଅହର୍-ଅହର୍ହ ସୁତଃ ପ୍ରସୁତୋ ଭଵତି, ନାସ୍ଯାନ୍ନଂ କ୍ଷୀଯତେ
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ପୂଜା କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏହି ବିଷୟରେ ମୋ ସହ କଥା ନ କର। ସୋମ ରାଜା ବଡ଼ ଓ ଧଳା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧନ୍ତି; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ନୂତନ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ କେବେ କମି ନଯାଏ।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯଂ ଵିଦ୍ଯୁତି ପୁରୁଷ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠାଃ॥ ତେଜସ୍ଵୀତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ତେଜସ୍ଵୀହ ଭଵତି, ତେଜସ୍ଵିନୀ ହାସ୍ଯ ପ୍ରଜାଭଵତି
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ବିଦ୍ୟୁତରେ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ପୂଜା କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏହି ବିଷୟରେ ମୋ ସହ କଥା ନ କର। ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଅନ୍ତି।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯମାକାଶେପୁରୁଷ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠାଃ॥ ପୂର୍ଣମପ୍ରଵର୍ତୀତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ପୂର୍ଯତେ ପ୍ରଜଯା ପଶୁଭିଃ ନାସ୍ଯାସ୍ମାଲ୍ ଲୋକାତ୍ପ୍ରଜୋଦ୍ଵର୍ତତେ
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଆକାଶରେ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ପୂଜା କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏହି ବିଷୟରେ ମୋ ସହ କଥା ନ କର। ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅଚଳ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେ ସନ୍ତାନ ଓ ପଶୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ଲୋକରୁ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ବିଦା ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯଂ ଵାଯୌପୁରୁଷ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠା॥ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଵୈକୁଣ୍ଠୋଽପରାଜିତା ସେନେତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ଜିଷ୍ଣୁର୍ହାପରାଜିଷ୍ଣୁର୍ଭଵତ୍ଯନ୍ଯତସ୍ତ୍ଯଜାଯୀ
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ବାୟୁରେ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ପୂଜା କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଥିରେ ମୋ ସହ କଥା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଜୟ, ସେନାପତି; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେ ଜୟୀ ହୁଅନ୍ତି, କେହି ତାଙ୍କୁ ହରାଇପାରିବେ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଛାଡି ଆଗକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯମଗ୍ନୌପୁରୁଷ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠା॥ ଵିଷାସହିରିତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ଵିଷାସହିର୍ହ ଭଵତି, ଵିଷାସହିର୍ହାସ୍ଯ ପ୍ରଜାଭଵତି
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଅଗ୍ନିରେ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ପୂଜା କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଥିରେ ମୋ ସହ କଥା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଅନ୍ତି।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯମପ୍ସୁପୁରୁଷ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠାଃ॥ ପ୍ରତିରୂପଇତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ପ୍ରତିରୂପଁ ହୈଵୈନମୁପଗଚ୍ଛତି, ନାପ୍ରତିରୂପମ୍ ଅଥୋ ପ୍ରତିରୁପୋଽସ୍ମାଜ୍ ଜାଯତେ
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଜଳରେ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ପୂଜା କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଥିରେ ମୋ ସହ କଥା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ସୁନ୍ଦର; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୂଜା କରାଯାଏ, ସୁନ୍ଦରତା ତାଙ୍କୁ ଆସେ, କିଛି ଅସୁନ୍ଦର ତାଙ୍କୁ ଆସେନାହିଁ, ତାଙ୍କଠାରୁ ସୁନ୍ଦରତା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯମାଦର୍ଶେପୁରୁଷ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠା॥ ରୋଚିଷ୍ଣୁରିତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ରୋଚିଷ୍ଣୁର୍ହ ଭଵତି, ରୋଚିଷ୍ଣୁର୍ହାସ୍ଯ ପ୍ରଜାଭଵତି ଅଥୋ ଯୈଃ ସଂନିଗଚ୍ଛତି, ସର୍ଵାଁସ୍ ତାନତିରୋଚତେ
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଆଇନାରେ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ପୂଜା କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଥିରେ ମୋ ସହ କଥା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ଚମକିଲା; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେ ଚମକିଲା ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଚମକିଲା ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଛାଡି ଚମକି ଦେଉନ୍ତି।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯଂ ଦିକ୍ଷୁପୁରୁଷ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠା॥ ଦ୍ଵିତୀଯୋଽନପଗଇତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ଦ୍ଵିତୀଯଵାନ୍ହ ଭଵତି, ନାସ୍ମାଦ୍ଗଣଶ୍ଛିଦ୍ଯତେ
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯିଏ ଏହି ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠିକୁ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପୂଜେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଥିରେ ମୋ ସହ କଥା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ, ସେ ଅପସାରି ଯାଏନାହିଁ; ମୁଁ ଏହିଠିକୁ ପୂଜେ।' ଯେଉଁଠି ଏପରି ପୂଜା କରେ, ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ ହୁଏ, ତାଙ୍କର ଦଳ କେବେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ନାହିଁ।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯଂ ଯନ୍ତଂ ପଶ୍ଚାଚ୍ଶବ୍ଦୋଽନୂଦେତି ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠା॥ ଅସୁରିତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ସର୍ଵଁ ହୈଵାସ୍ମିଁଲ୍ ଲୋକଆଯୁରେତି, ନୈନଂ ପୁରାକାଲାତ୍ପ୍ରାଣୋଜହାତି
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯିଏଠାରୁ ପଛରୁ ଶବ୍ଦ ଆସେ, ସେଠିକୁ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପୂଜେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଥିରେ ମୋ ସହ କଥା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସେ ଅସୁର; ମୁଁ ଏହିଠିକୁ ପୂଜେ।' ଯେଉଁଠି ଏପରି ପୂଜା କରେ, ସେ ଏହି ଜଗତରେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ପାଏ; ପ୍ରାଣ ନିଜ ସମୟରୁ ପୂର୍ବରୁ ଛାଡ଼ିଯାଏ ନାହିଁ।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯଂ ଛାଯାମଯଃ ପୁରୁଷ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠା॥ ମୃତ୍ଯୁରିତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ସର୍ଵଁ ହୈଵାସ୍ମିଁଲ୍ ଲୋକଆଯୁରେତି, ନୈନଂ ପୁରାକାଲାନ୍ମୃତ୍ଯୁରାଗଚ୍ଛତି
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯିଏ ଛାୟାରେ ତିଆରି, ସେଠିକୁ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପୂଜେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଥିରେ ମୋ ସହ କଥା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସେ ମୃତ୍ୟୁ; ମୁଁ ଏହିଠିକୁ ପୂଜେ।' ଯେଉଁଠି ଏପରି ପୂଜା କରେ, ସେ ଏହି ଜଗତରେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ପାଏ; ମୃତ୍ୟୁ ନିଜ ସମୟରୁ ପୂର୍ବରୁ ଆସେ ନାହିଁ।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯମାତ୍ମନି ପୁରୁଷୋ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହ ଉଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠା॥ ଅତ୍ମନ୍ଵୀତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତ, ଆତ୍ମନ୍ଵୀହ ଭଵତି ଆତ୍ମନ୍ଵିନୀ ହାସ୍ଯ ପ୍ରଜାଭଵତି॥ ସହ ତୂଷ୍ଣୀମାସ ଗାର୍ଗ୍ଯଃ
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯିଏ ଆତ୍ମାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠିକୁ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପୂଜେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଥିରେ ମୋ ସହ କଥା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସେ ଆତ୍ମା; ମୁଁ ଏହିଠିକୁ ପୂଜେ।' ଯେଉଁଠି ଏପରି ପୂଜା କରେ, ସେ ନିଜକୁ ଜଣିଥାଏ, ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଜଣିଥାନ୍ତି। ଏପରେ ଗାର୍ଗ୍ୟ ଚୁପ୍ଚାପ ହେଲେ।
ସ! ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ଏତାଵନ୍ନ୍ଵ୍୩ ଇତି॥ ଏତାଵଦ୍ଧୀତି॥ ନୈତାଵତା ଵିଦିତଂ ଭଵତୀତି॥ ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯଃ ଉପ ତ୍ଵାଯାନୀତି
ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଠାରେ ସେଶ ହେଲା।' 'ଏଠାରେ ସେଶ ହେଲା।' 'ଏତିକି ଦ୍ୱାରା ସେ ଜଣାଯାଏନାହିଁ।' ତେବେ ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସୁଛି।'
ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ପ୍ରତିଲୋମଂ ଵୈତଦ୍ଯଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କ୍ଷତ୍ରିଯମୁପେଯାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ମେ ଵକ୍ଷ୍ଯତୀତି॥ ଵ୍ଯ୍ ଏଵତ୍ଵା ଜ୍ଞପଯିଷ୍ଯାମୀତି॥ ତଂ ପାଣାଵାଦାଯୋତ୍ତସ୍ଥୌ॥ ତୌହ ପୁରୁଷଁ ସୁପ୍ତମାଜଗ୍ମତୁଃ॥ ତମେତୈର୍ନାମଭିରାମନ୍ତ୍ରଯାଂ ଚକ୍ରେଃ ବୃହନ୍ପାଣ୍ଦରଵାସଃ, ସୋମ ରାଜନ୍ନିତି॥ ସନୋତ୍ତସ୍ଥୌ॥ ତଂ ପାଣିନାପେଷଂ ବୋଧଯାଂ ଚକାର॥ ସହୋତ୍ତସ୍ଥୌ
ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏହା ଉଲ୍ଟା ହେଲା; ଯେତେବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଆସେ, ସେ ମୋତେ ଶିଖେଇବେ।' 'ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମକୁ ଜଣେଇବି।' ସେ ତାଙ୍କର ହାତ ଧରି ଉଠିଲେ। ଦୁଇଜଣେ ଏକ ଘୁମାଉଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେ ଏହି ନାମରେ ଡାକିଲେ: 'ବଡ଼, ସଫେଦ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିବା, ସୋମ ରାଜା।' ସେ ଉଠିଲେ। ପଛରେ ହାତରେ ଛୁଇଁ ଜଗାଇଲେ। ସେ ଉଠିଲେ।
ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ଯତ୍ରୈଷଏତତ୍ସୁପ୍ତୋଽଭୂଦ୍ ଯଏଷଵିଜ୍ଞାନମଯଃ ପୁରୁଷଃ, କ୍ଵୈଷତଦାଭୂତ୍ କୁତ ଏତଦାଗାଦିତି॥ ତଦୁ ହ ନମେନେ ଗାର୍ଗ୍ଯଃ
ଅଜାତଶତ୍ରୁ ପଚ୍ଛିଲେ: ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ଗଠିତ ପୁରୁଷ ଯେତେବେଳେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେ କେଉଁଠି ଥିଲେ? ସେ କେଉଁଠୁ ଫେରିଲେ? ଏହାକୁ ଗାର୍ଗ୍ୟ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ।
ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ଯତ୍ରୈଷଏତତ୍ସୁପ୍ତୋଽଭୂଦ୍ ଯଏଷଵିଜ୍ଞାନମଯଃ ପୁରୁଷଃ ତଦେଷାଂ ପ୍ରାଣାନାଂ ଵିଜ୍ଞାନେନ ଵିଜ୍ନାନମାଦାଯ, ଯଏଷୋଽନ୍ତର୍ହୃଦଯ ଆକାଶଃ ତସ୍ମିଙ୍ଛେତେ
ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ: ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ ପୁରୁଷ ଯେତେବେଳେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେ ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକର ଜ୍ଞାନକୁ ଏକତ୍ର କରେ; ହୃଦୟର ଭିତର ଏହି ଆକାଶରେ ସେ ବିଶ୍ରାମ କରେ।
ତାନି ଯଦାଗୃହ୍ଣାତି ଅଥ ହୈତତ୍ପୁରୁଷଃ ସ୍ଵପିତି ନାମ॥ ତଦ୍ଗୃହୀତଏଵପ୍ରାଣୋଭଵତି, ଗୃହୀତାଵାଗ୍ ଗୃହୀତଂ ଚକ୍ଷୁଃ ଗୃହୀତଁ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ, ଗୃହୀତଂ ମନଃ
ଯେତେବେଳେ ସେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧରିଥାଏ, ତେବେ ଏହି ପୁରୁଷ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାଣ ଧରାଯାଏ, ବାକ୍ ଧରାଯାଏ, ଚକ୍ଷୁ ଧରାଯାଏ, ଶ୍ରୋତ୍ର ଧରାଯାଏ, ମନ ଧରାଯାଏ।
ସଯତ୍ରୈତତ୍ସ୍ଵପ୍ନ୍ଯଯା ଚରତି, ତେହାସ୍ଯ ଲୋକାଃ॥ ତଦୁତେଵ ମହାରାଜୋଭଵତି ଉତେଵ ମହାବ୍ରାହ୍ମଣ, ଉତେଵୋଚ୍ଚାଵଚଂ ନିଗଚ୍ଛତି
ଯେତେବେଳେ ସେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଚଳାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ଜଗତ। ଏଠାରେ ସେ ଏକ ବଡ଼ ରାଜା ଭଳି, କିମ୍ବା ବଡ଼ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଳି ହୁଏ, ଏବଂ ଇଚ୍ଛାମତେ ଉପର-ନିଚେ ଯାଏ।
ସଯଥା ମହାରାଜୋଜାନପଦାନ୍ଗୃହୀତ୍ଵାସ୍ଵେଜନପଦେଯଥାକାମଂ ପରିଵର୍ତେତୈଵମେଵୈଷଏତତ୍ପ୍ରାଣାନ୍ଗୃହୀତ୍ଵାସ୍ଵେଶରୀରେ ଯଥାକାମଂ ପରିଵର୍ତତେ
ଯେପରି ବଡ଼ ରାଜା ନିଜ ଜନପଦର ଲୋକମାନେକୁ ଧରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ନିଜ ଦେଶରେ ଘୁଞ୍ଚିବା, ସେପରି ଏହି ପୁରୁଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏକତ୍ର କରି, ନିଜ ଶରୀରରେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଚଳାଯାଏ।
ଅଥ ଯଦାସୁଷୁପ୍ତୋ ଭଵତି, ଯଦାନକସ୍ଯ ଚନଵେଦ, ହିତାନାମ ନାଦ୍ଯୋଦ୍ଵାସପ୍ତତିଃ ସହସ୍ରାଣି ହୃଦଯାତ୍ପୁରୀତତମଭିପ୍ରତିଷ୍ଠନ୍ତେ !॥ ତାଭିଃ ପ୍ରତ୍ଯଵସୃପ୍ଯ ପୁରୀତତି ଶେତେ
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ରହେ, ଯେତେବେଳେ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ, ତେବେ ହୃଦୟରୁ ବହିଯାଉଥିବା ବହୁତ ଚ୍ୟାନେଲ୍—ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଏକାତ୍ତରି ହଜାର—ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଶରୀରରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ; ସେ ଏହି ଚ୍ୟାନେଲ୍ ମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ ଶରୀରରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ।
ସ . ଯଥା କୁମାରୋ . ଵା ମହାବ୍ରାହ୍ମଣୋଵାତିଘ୍ନୀମାନନ୍ଦସ୍ଯ ଗତ୍ଵାଶଯୀତୈଵମେଵୈଷଏତଚ୍ଛେତେ
ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ, କିମ୍ବା ବଡ଼ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିମ୍ବା ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥିବା ଜଣେ ଅନନ୍ଦରେ ଶୁଇଥାଏ, ସେପରି ଏହି ପୁରୁଷ ବିଶ୍ରାମ କରେ।
ସଯଥୋର୍ଣଵାଭିସ୍ ତନ୍ତୁନୋଚ୍ଚରେଦ୍ ଯଥା ଅଗ୍ନେଃ କ୍ଷୁଦ୍ରାଵିଷ୍ଫୁଲିଙ୍ଗା ଵ୍ଯୁଚ୍ଚରନ୍ତି ଏଵମେଵାସ୍ମାଦାତ୍ମନଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରାଣାଃ ସର୍ଵେ ଲୋକାଃ ସର୍ଵେ ଦେଵାଃ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ସର୍ଵ ଏତଆତ୍ମନୋ . ॥. ଵ୍ଯୁଚ୍ଚରନ୍ତି॥ ତସ୍ଯୋପନିଷତ୍ସତ୍ଯସ୍ଯ ସତ୍ଯମିତିଃ ପ୍ରାଣାଵୈସତ୍ଯଂ, ତେଷାମେଷସତ୍ଯମ୍॥ 2
ଯେପରି ମକୁଡ଼ି ତାନ୍ତୁ ଚାଲିଯାଏ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ଛୋଟ ଚିଙ୍ଗା ଉଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ, ସମସ୍ତ ଜଗତ, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ସମସ୍ତ ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ସତ୍ୟର ଉପନିଷଦ ହେଉଛି: ପ୍ରାଣମାନେ ସତ୍ୟ, ଏହି ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ।
ଯୋହ ଵୈଶିଶୁଁ ସାଧାନଁ ସପ୍ରତ୍ଯାଧାନଁ ସସ୍ଥୂଣଁ ସଦାମଂ ଵେଦ, ସପ୍ତହ ଦ୍ଵିଷତୋଭ୍ରାତୃଵ୍ଯାନଵରୁଣଦ୍ଧି
ଯିଏ ଶିଶୁ, ଆଧାର, ପ୍ରତିଆଧାର, ଥାମ୍ବା, ଦାମ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ସପ୍ତ ପିଢି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜୟ କରିପାରିବ।
ଅଯଂ ଵାଵଶିଶୁର୍ଯୋଽଯଂ ମଧ୍ଯମଃ ପ୍ରାଣସ୍; ତସ୍ଯେଦମେଵାଧାନମ୍ ଇଦଂ ପ୍ରତ୍ଯାଧାନଂ, ପ୍ରାଣଃ ସ୍ଥୂଣାନ୍ନଂ ଦାମ
ଏହି ଶିଶୁ ମଧ୍ୟମ ପ୍ରାଣ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଆଧାର, ଏହା ପ୍ରତିଆଧାର, ପ୍ରାଣ ଥାମ୍ବା, ଖାଦ୍ୟ ଦାମ।
ତମେତାଃ ସପ୍ତାକ୍ଷିତଯ ଉପତିଷ୍ଠନ୍ତେଃ
ଏହି ପ୍ରାଣକୁ ସାତଟି ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାର ଉପସ୍ଥିତ ରହେ।
ତଦ୍ଯାଇମାଅକ୍ଷଁଲ୍ ଲୋହିନ୍ଯୋ ରାଜଯଃ ତାଭିରେନଁ ର଼ୁଦ୍ରୋଽନ୍ଵାଯତ୍ତୋ; ଅଥ ଯାଅକ୍ଷନ୍ନାପଃ ତାଭିଃ ପର୍ଜନ୍ଯୋ; ଯାକନୀନକା, ତଯାଦିତ୍ଯୋ; ଯଚ୍ଛୁକ୍ଲଂ \^ ତେନାଗ୍ନିଃ ଯଚ୍କୃଷ୍ଣଂ ତେନେନ୍ଦ୍ରୋ॥ ଅଧରଯୈନଂ ଵର୍ତନ୍ଯାପୃଥିଵ୍ଯନ୍ଵାଯତ୍ତା, ଦ୍ଯୌରୁତ୍ତରଯା॥ ନାସ୍ଯାନ୍ନଂ କ୍ଷୀଯତେ, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ଚକ୍ଷୁର ଲାଲ ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ରୁଦ୍ର ଜଡିତ; ଜଳୀୟ ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ପର୍ଜନ୍ୟ; ହଳଦୀୟ ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଆଦିତ୍ୟ; ଧଳା ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଅଗ୍ନି; କଳା ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ର। ତଳ ଚକ୍ଷୁପାଟି ପୃଥିବୀ ସହିତ, ଉପର ଚକ୍ଷୁପାଟି ଆକାଶ ସହିତ ଜଡିତ। ଯିଏ ଏହି ଜାଣିଥାଏ, ତାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ତଦେଷଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି ଅର୍ଵାଗ୍ବିଲଶ୍ଚମସଊର୍ଧ୍ଵବୁଧ୍ନସ୍; ତସ୍ମିନ୍ଯଶୋ ନିହିତଂ ଵିଶ୍ଵରୂପଂ॥ ତସ୍ଯାସତ ଋଷଯଃ ସପ୍ତତୀରେ; ଵାଗଷ୍ଟମୀବ୍ରହ୍ମଣା ସଂଵିଦାନେତି
ଏହି ଶ୍ଲୋକ: ତଳ ମୁହଁ ଓ ଉପର ତଳ ଥିବା ପାତ୍ର; ଏହାରେ ସମସ୍ତ ରୂପର ଯଶ ବସିଥାଏ। ଏହାର ସାତଟି କୂଳ ଋଷିମାନେ; ଅଷ୍ଟମ କୂଳ ବାକ୍, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ସହିତ ଏକତ୍ର।
ଅର୍ଵାଗ୍ବିଲଶ୍ଚମସଊର୍ଧ୍ଵବୁଧ୍ନ ଇତୀଦଂ ତଚ୍ଛରୀର, ଏଷହ୍ଯର୍ଵାଗ୍ବିଲଶ୍ଚମସଊର୍ଧ୍ଵବୁଧ୍ନଃ॥ ତସ୍ମିନ୍ଯଶୋ ନିହିତଂ ଵିଶ୍ଵରୂପମିତି, ପ୍ରାଣାଵୈଯଶୋ ନିହିତଂ ଵିଶ୍ଵରୂପଂ, ପ୍ରାଣାନେତଦାହ॥ ତସ୍ଯାସତ ଋଷଯଃ ସପ୍ତତୀର ଇତି, ପ୍ରାଣାଵାଋଷଯଃ, ପ୍ରାଣାଣେତଦାହ॥ ଵାଗଷ୍ଟମୀବ୍ରହ୍ମଣା ସଂଵିଦାନେତି, ଵାଗ୍ଘ୍ଯଷ୍ଟମୀବ୍ରହ୍ମଣା ସଂଵିତ୍ତେ
ତଳ ମୁହଁ ଓ ଉପର ତଳ ଥିବା ପାତ୍ର ଏହି ଶରୀର; ଏହି ତଳ ମୁହଁ ଓ ଉପର ତଳ ଥିବା ପାତ୍ର। ଏହାରେ ସମସ୍ତ ରୂପର ଯଶ ରହିଛି—ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଏହି ଯଶ, ପ୍ରାଣ ଏହି କଥା କୁହେ। ସାତଟି କୂଳ ଋଷିମାନେ—ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଋଷି, ପ୍ରାଣ ଏହି କଥା କୁହେ। ବାକ୍ ଅଷ୍ଟମ କୂଳ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ସହିତ ଏକତ୍ର—ବାକ୍ ହେଉଛି ଅଷ୍ଟମ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ସହିତ ଏକତ୍ର।