ପୃଥିଵ୍ଯୈଚୈନମଗ୍ନେଶ୍ଚ ଦୈଵୀ ଵାଗାଵିଶତି॥ ସାଵୈଦୈଵୀ ଵାଗ୍ଯଯା, ଯଦ୍-ଯଦେଵଵଦତି, ତତ୍-ତଦ୍ଭଵତି
ପୃଥିବୀ ଓ ଅଗ୍ନିରୁ ଦେବୀୟ ବାଣୀ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ବାଣୀ ଦେବୀୟ ହେବା ସତ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ଯେଉଁ କଥା କହିବେ, ସେହି କଥା ସତ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଦିଵଶ୍ଚୈନମାଦିତ୍ଯାଚ୍ଚ ଦୈଵଂ ମନ ଆଵିଶତି॥ ତଦ୍ଵୈଦୈଵଂ ମନୋ ଯେନାନନ୍ଦ୍ଯ୍ ଏଵଭଵତି ଅଥୋ ନଶୋଚତି
ଆକାଶ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଦେବୀୟ ମନ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ମନ ଦେବୀୟ ହେବା ସତ୍ୟ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ ନାହିଁ।
ଅଥାତୋ ଵ୍ରତମୀମାଁସା॥ ପ୍ରଜାପତିର୍ହ କର୍ମାଣି ସସୃଜେ॥ ତାନି ସୃଷ୍ଟାନ୍ଯନ୍ଯୋଽନ୍ଯେନାସ୍ପର୍ଧନ୍ତଃ ଵଦିଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଏଵାହମିତି ଵାଗ୍ଦଧ୍ରେ; ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହମିତି ଚକ୍ଷୁଃ; ଶ୍ରୋଷ୍ଯାମ୍ଯହମିତି ଶ୍ରୋତ୍ରମ୍; ଏଵମନ୍ଯାନି କର୍ମାଣି ଯଥାକର୍ମମ୍
ଏବେ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଉ। ପ୍ରଜାପତି କର୍ମମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେଗୁଡିକ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ କର୍ମ ଏକାଅପେକା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଦ୍ଧା କଲା— 'ମୁଁ କହିବି,' ବାଣୀ କହିଲା; 'ମୁଁ ଦେଖିବି,' ଚକ୍ଷୁ କହିଲା; 'ମୁଁ ଶୁଣିବି,' କଣ କହିଲା; ଏଭଳି ଅନ୍ୟ କର୍ମମାନେ ତାଙ୍କର ନିଜ ନିଜ କାମ ଅନୁଯାୟୀ କହିଲେ।
ତାନି ମୃତ୍ଯୁଃ ଶ୍ରମୋ ଭୂତ୍ଵୋପଯେମେ, ତାନ୍ଯ୍ ଆପ୍ନୋତ୍; ତାନ୍ଯ୍ ଆପ୍ତ୍ଵାମୃତ୍ଯୁରଵାରୁନ୍ଦ୍ଧ॥ ତସ୍ମାଚ୍ଛ୍ରାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏଵଵାକ୍ ଶ୍ରାମ୍ଯତି ଚକ୍ଷୁଃ, ଶ୍ରାମ୍ଯତି ଶ୍ରୋତ୍ରମ୍॥ ଅଥେମମେଵନାପ୍ନୋଦ୍ ଯୋଽଯଂ ମଧ୍ଯମଃ ପ୍ରାଣଃ
ମୃତ୍ୟୁ ଶ୍ରମର ଆକାର ଧରି ସେମାନଙ୍କୁ ଜପଟିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଜିତିଲେ। ଏହିପରି ଜପଟି ଧରି ମୃତ୍ୟୁ ସେମାନଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଲେ। ତେଣୁ ମୁଁଠ ଥକିଯାଏ, ଚକ୍ଷୁ ଥକିଯାଏ, କାନ ଥକିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହି ମଧ୍ୟମ ପ୍ରାଣକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଜପଟିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଅଥାଧିଦେଵତମ୍ ଜ୍ଵଲିଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଏଵାହମିତ୍ଯଗ୍ନିର୍ଦଧ୍ରେ; ତପ୍ସ୍ଯାମ୍ଯହମିତ୍ଯ୍ ଆଦିତ୍ଯୋ; ଭାସ୍ଯାମ୍ଯହମିତି ଚନ୍ଦ୍ରମା; ଏଵମନ୍ଯାଦେଵତା ଯଥାଦେଵତଁ॥ ସଯଥୈଷାଂ ପ୍ରାଣାନାଂ ମଧ୍ଯମଃ ପ୍ରାଣ, ଏଵମେତାସାଂ ଦେଵତାନାଂ ଵାଯୁଃ॥ ମ୍ଲୋଚନ୍ତି ହ୍ଯନ୍ଯାଦେଵତା, ନଵାଯୁଃ॥ ସୈଷାନସ୍ତମିତା ଦେଵତା ଯଦ୍ଵାଯୁଃ
ତ୍ରଯଂ ଵାଇଦଂ, ନାମ ରୂପଂ କର୍ମ॥ ତେଷାଂ ନାମ୍ନାଂ ଵାଗିତ୍ଯ୍ ଏତଦେଷାମୁକ୍ଥମ୍ ଅତୋ ହିସର୍ଵାଣି ନାମାନ୍ଯ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି॥ ଏତଦେଷାଁ ସାମୈତଦ୍ଧିସର୍ଵୈର୍ନାମଭିଃ ସମମ୍॥ ଏତଦେଷାଂ ବ୍ରହ୍ମୈତଦ୍ଧିସର୍ଵାଣି ନାମାନି ବିଭର୍ତି
ତିନିଟି ଅଛି — ନାମ, ରୂପ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ନାମର ଉତ୍ସ ହେଉଛି ବାକ୍; ସମସ୍ତ ନାମ ବାକ୍ ଠାରୁ ଉପଜେ। ଏହି ବାକ୍ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ନାମର ସ୍ୱର; ଏହି ବାକ୍ ସମସ୍ତ ନାମ ସହ ସମାନ। ଏହି ବାକ୍ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ନାମର ବ୍ରହ୍ମ; ଏହି ବାକ୍ ସମସ୍ତ ନାମକୁ ଧାରଣ କରେ।
ଅଥ ରୂପାଣାଂ ଚକ୍ଷୁରିତ୍ଯ୍ ଏତଦେଷାମୁକ୍ଥମ୍ ଅତୋ ହିସର୍ଵାଣି ରୂପାଣ୍ଯ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି॥ ଏତଦେଷାଁ ସାମୈତଦ୍ଧିସର୍ଵୈ ରୂପୈଃ ସମମ୍॥ ଏତଦେଷାଂ ବ୍ରହ୍ମୈତଦ୍ଧିସର୍ଵାଣି ରୂପାଣି ବିଭର୍ତି
ଏବେ, ରୂପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ଉତ୍ସ; ସମସ୍ତ ରୂପ ଚକ୍ଷୁ ଠାରୁ ଉପଜେ। ଏହି ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ରୂପର ସ୍ୱର; ଏହି ଚକ୍ଷୁ ସମସ୍ତ ରୂପ ସହ ସମାନ। ଏହି ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ରୂପର ବ୍ରହ୍ମ; ଏହି ଚକ୍ଷୁ ସମସ୍ତ ରୂପକୁ ଧାରଣ କରେ।
ଡୃପ୍ତବାଲାକିର୍ହାନୂଚାନୋଗାର୍ଗ୍ଯ ଆସ॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଂ କାଶ୍ଯମ୍ ବ୍ରହ୍ମ ତେ ବ୍ରଵାଣୀତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ସହସ୍ରମେତସ୍ଯାଂ ଵାଚିଦଦ୍ମୋଃ ଜନକୋ, ଜନକଇତି ଵୈଜନା ଧାଵନ୍ତୀତି
ଦୃପ୍ତ ବାଳାକି, ଅନୁଙ୍କ ପୁଅ, ଗାର୍ଗ୍ୟ ବଂଶର, ସେଠାରେ ଥିଲେ। ସେ କାଶୀର ଅଜାତଶତ୍ରୁଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏହି କଥା ପାଇଁ ଆମେ ଏକ ହଜାର ଦେବା। ଜନକ, ଜନକ! ଏଭଳି ଲୋକେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି।'
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାସାଵାଦିତ୍ଯେପୁରୁଷ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠା॥ ଅତିଷ୍ଠାଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଭୂତାନାଂ ମୂର୍ଧାରାଜେତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ଅତିଷ୍ଠାଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଭୂତାନାଂ ମୂର୍ଧାରାଜା ଭଵତି
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ପୂଜା କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏହି ବିଷୟରେ ମୋ ସହ କଥା ନ କର। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଓ ଶାସକ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଓ ଶାସକ ହୁଅନ୍ତି।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାସୌଚନ୍ଦ୍ରେପୁରୁଷ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠା॥ ବୃହନ୍ପାଣ୍ଦରଵାସାଃ ସୋମୋ ରାଜେତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ଅହର୍-ଅହର୍ହ ସୁତଃ ପ୍ରସୁତୋ ଭଵତି, ନାସ୍ଯାନ୍ନଂ କ୍ଷୀଯତେ
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ପୂଜା କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏହି ବିଷୟରେ ମୋ ସହ କଥା ନ କର। ସୋମ ରାଜା ବଡ଼ ଓ ଧଳା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧନ୍ତି; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ନୂତନ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ କେବେ କମି ନଯାଏ।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯଂ ଵିଦ୍ଯୁତି ପୁରୁଷ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠାଃ॥ ତେଜସ୍ଵୀତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ତେଜସ୍ଵୀହ ଭଵତି, ତେଜସ୍ଵିନୀ ହାସ୍ଯ ପ୍ରଜାଭଵତି
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ବିଦ୍ୟୁତରେ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ପୂଜା କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏହି ବିଷୟରେ ମୋ ସହ କଥା ନ କର। ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଅନ୍ତି।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯମାକାଶେପୁରୁଷ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠାଃ॥ ପୂର୍ଣମପ୍ରଵର୍ତୀତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ପୂର୍ଯତେ ପ୍ରଜଯା ପଶୁଭିଃ ନାସ୍ଯାସ୍ମାଲ୍ ଲୋକାତ୍ପ୍ରଜୋଦ୍ଵର୍ତତେ
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଆକାଶରେ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ପୂଜା କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏହି ବିଷୟରେ ମୋ ସହ କଥା ନ କର। ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅଚଳ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେ ସନ୍ତାନ ଓ ପଶୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ଲୋକରୁ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ବିଦା ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯଂ ଵାଯୌପୁରୁଷ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠା॥ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଵୈକୁଣ୍ଠୋଽପରାଜିତା ସେନେତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ଜିଷ୍ଣୁର୍ହାପରାଜିଷ୍ଣୁର୍ଭଵତ୍ଯନ୍ଯତସ୍ତ୍ଯଜାଯୀ
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ବାୟୁରେ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ପୂଜା କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଥିରେ ମୋ ସହ କଥା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଜୟ, ସେନାପତି; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେ ଜୟୀ ହୁଅନ୍ତି, କେହି ତାଙ୍କୁ ହରାଇପାରିବେ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଛାଡି ଆଗକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯମଗ୍ନୌପୁରୁଷ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠା॥ ଵିଷାସହିରିତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ଵିଷାସହିର୍ହ ଭଵତି, ଵିଷାସହିର୍ହାସ୍ଯ ପ୍ରଜାଭଵତି
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଅଗ୍ନିରେ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ପୂଜା କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଥିରେ ମୋ ସହ କଥା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଅନ୍ତି।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯମପ୍ସୁପୁରୁଷ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠାଃ॥ ପ୍ରତିରୂପଇତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ପ୍ରତିରୂପଁ ହୈଵୈନମୁପଗଚ୍ଛତି, ନାପ୍ରତିରୂପମ୍ ଅଥୋ ପ୍ରତିରୁପୋଽସ୍ମାଜ୍ ଜାଯତେ
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଜଳରେ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ପୂଜା କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଥିରେ ମୋ ସହ କଥା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ସୁନ୍ଦର; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୂଜା କରାଯାଏ, ସୁନ୍ଦରତା ତାଙ୍କୁ ଆସେ, କିଛି ଅସୁନ୍ଦର ତାଙ୍କୁ ଆସେନାହିଁ, ତାଙ୍କଠାରୁ ସୁନ୍ଦରତା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯମାଦର୍ଶେପୁରୁଷ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠା॥ ରୋଚିଷ୍ଣୁରିତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ରୋଚିଷ୍ଣୁର୍ହ ଭଵତି, ରୋଚିଷ୍ଣୁର୍ହାସ୍ଯ ପ୍ରଜାଭଵତି ଅଥୋ ଯୈଃ ସଂନିଗଚ୍ଛତି, ସର୍ଵାଁସ୍ ତାନତିରୋଚତେ
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଆଇନାରେ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ପୂଜା କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଥିରେ ମୋ ସହ କଥା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ଚମକିଲା; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେ ଚମକିଲା ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଚମକିଲା ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଛାଡି ଚମକି ଦେଉନ୍ତି।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯଂ ଦିକ୍ଷୁପୁରୁଷ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠା॥ ଦ୍ଵିତୀଯୋଽନପଗଇତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ଦ୍ଵିତୀଯଵାନ୍ହ ଭଵତି, ନାସ୍ମାଦ୍ଗଣଶ୍ଛିଦ୍ଯତେ
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯିଏ ଏହି ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠିକୁ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପୂଜେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଥିରେ ମୋ ସହ କଥା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ, ସେ ଅପସାରି ଯାଏନାହିଁ; ମୁଁ ଏହିଠିକୁ ପୂଜେ।' ଯେଉଁଠି ଏପରି ପୂଜା କରେ, ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ ହୁଏ, ତାଙ୍କର ଦଳ କେବେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ନାହିଁ।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯଂ ଯନ୍ତଂ ପଶ୍ଚାଚ୍ଶବ୍ଦୋଽନୂଦେତି ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠା॥ ଅସୁରିତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ସର୍ଵଁ ହୈଵାସ୍ମିଁଲ୍ ଲୋକଆଯୁରେତି, ନୈନଂ ପୁରାକାଲାତ୍ପ୍ରାଣୋଜହାତି
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯିଏଠାରୁ ପଛରୁ ଶବ୍ଦ ଆସେ, ସେଠିକୁ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପୂଜେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଥିରେ ମୋ ସହ କଥା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସେ ଅସୁର; ମୁଁ ଏହିଠିକୁ ପୂଜେ।' ଯେଉଁଠି ଏପରି ପୂଜା କରେ, ସେ ଏହି ଜଗତରେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ପାଏ; ପ୍ରାଣ ନିଜ ସମୟରୁ ପୂର୍ବରୁ ଛାଡ଼ିଯାଏ ନାହିଁ।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯଂ ଛାଯାମଯଃ ପୁରୁଷ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠା॥ ମୃତ୍ଯୁରିତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତେ, ସର୍ଵଁ ହୈଵାସ୍ମିଁଲ୍ ଲୋକଆଯୁରେତି, ନୈନଂ ପୁରାକାଲାନ୍ମୃତ୍ଯୁରାଗଚ୍ଛତି
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯିଏ ଛାୟାରେ ତିଆରି, ସେଠିକୁ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପୂଜେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଥିରେ ମୋ ସହ କଥା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସେ ମୃତ୍ୟୁ; ମୁଁ ଏହିଠିକୁ ପୂଜେ।' ଯେଉଁଠି ଏପରି ପୂଜା କରେ, ସେ ଏହି ଜଗତରେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ପାଏ; ମୃତ୍ୟୁ ନିଜ ସମୟରୁ ପୂର୍ବରୁ ଆସେ ନାହିଁ।
ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯୋଃ ଯଏଵାଯମାତ୍ମନି ପୁରୁଷୋ, ଏତମେଵାହଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସ ଇତି॥ ସହ ଉଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ମାମୈତସ୍ମିନ୍ତ୍ସଂଵଦିଷ୍ଠା॥ ଅତ୍ମନ୍ଵୀତି ଵାଅହମେତମୁପାସ ଇତି॥ ସଯଏତମେଵମୁପାସ୍ତ, ଆତ୍ମନ୍ଵୀହ ଭଵତି ଆତ୍ମନ୍ଵିନୀ ହାସ୍ଯ ପ୍ରଜାଭଵତି॥ ସହ ତୂଷ୍ଣୀମାସ ଗାର୍ଗ୍ଯଃ
ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ଯିଏ ଆତ୍ମାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠିକୁ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପୂଜେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଥିରେ ମୋ ସହ କଥା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସେ ଆତ୍ମା; ମୁଁ ଏହିଠିକୁ ପୂଜେ।' ଯେଉଁଠି ଏପରି ପୂଜା କରେ, ସେ ନିଜକୁ ଜଣିଥାଏ, ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଜଣିଥାନ୍ତି। ଏପରେ ଗାର୍ଗ୍ୟ ଚୁପ୍ଚାପ ହେଲେ।
ସ! ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ଏତାଵନ୍ନ୍ଵ୍୩ ଇତି॥ ଏତାଵଦ୍ଧୀତି॥ ନୈତାଵତା ଵିଦିତଂ ଭଵତୀତି॥ ସହୋଵାଚ ଗାର୍ଗ୍ଯଃ ଉପ ତ୍ଵାଯାନୀତି
ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଠାରେ ସେଶ ହେଲା।' 'ଏଠାରେ ସେଶ ହେଲା।' 'ଏତିକି ଦ୍ୱାରା ସେ ଜଣାଯାଏନାହିଁ।' ତେବେ ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସୁଛି।'
ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ପ୍ରତିଲୋମଂ ଵୈତଦ୍ଯଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କ୍ଷତ୍ରିଯମୁପେଯାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ମେ ଵକ୍ଷ୍ଯତୀତି॥ ଵ୍ଯ୍ ଏଵତ୍ଵା ଜ୍ଞପଯିଷ୍ଯାମୀତି॥ ତଂ ପାଣାଵାଦାଯୋତ୍ତସ୍ଥୌ॥ ତୌହ ପୁରୁଷଁ ସୁପ୍ତମାଜଗ୍ମତୁଃ॥ ତମେତୈର୍ନାମଭିରାମନ୍ତ୍ରଯାଂ ଚକ୍ରେଃ ବୃହନ୍ପାଣ୍ଦରଵାସଃ, ସୋମ ରାଜନ୍ନିତି॥ ସନୋତ୍ତସ୍ଥୌ॥ ତଂ ପାଣିନାପେଷଂ ବୋଧଯାଂ ଚକାର॥ ସହୋତ୍ତସ୍ଥୌ
ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏହା ଉଲ୍ଟା ହେଲା; ଯେତେବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଆସେ, ସେ ମୋତେ ଶିଖେଇବେ।' 'ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମକୁ ଜଣେଇବି।' ସେ ତାଙ୍କର ହାତ ଧରି ଉଠିଲେ। ଦୁଇଜଣେ ଏକ ଘୁମାଉଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେ ଏହି ନାମରେ ଡାକିଲେ: 'ବଡ଼, ସଫେଦ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିବା, ସୋମ ରାଜା।' ସେ ଉଠିଲେ। ପଛରେ ହାତରେ ଛୁଇଁ ଜଗାଇଲେ। ସେ ଉଠିଲେ।
ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ଯତ୍ରୈଷଏତତ୍ସୁପ୍ତୋଽଭୂଦ୍ ଯଏଷଵିଜ୍ଞାନମଯଃ ପୁରୁଷଃ, କ୍ଵୈଷତଦାଭୂତ୍ କୁତ ଏତଦାଗାଦିତି॥ ତଦୁ ହ ନମେନେ ଗାର୍ଗ୍ଯଃ
ଅଜାତଶତ୍ରୁ ପଚ୍ଛିଲେ: ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ଗଠିତ ପୁରୁଷ ଯେତେବେଳେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେ କେଉଁଠି ଥିଲେ? ସେ କେଉଁଠୁ ଫେରିଲେ? ଏହାକୁ ଗାର୍ଗ୍ୟ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ।
ସହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ ଯତ୍ରୈଷଏତତ୍ସୁପ୍ତୋଽଭୂଦ୍ ଯଏଷଵିଜ୍ଞାନମଯଃ ପୁରୁଷଃ ତଦେଷାଂ ପ୍ରାଣାନାଂ ଵିଜ୍ଞାନେନ ଵିଜ୍ନାନମାଦାଯ, ଯଏଷୋଽନ୍ତର୍ହୃଦଯ ଆକାଶଃ ତସ୍ମିଙ୍ଛେତେ
ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ: ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ ପୁରୁଷ ଯେତେବେଳେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେ ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକର ଜ୍ଞାନକୁ ଏକତ୍ର କରେ; ହୃଦୟର ଭିତର ଏହି ଆକାଶରେ ସେ ବିଶ୍ରାମ କରେ।
ତାନି ଯଦାଗୃହ୍ଣାତି ଅଥ ହୈତତ୍ପୁରୁଷଃ ସ୍ଵପିତି ନାମ॥ ତଦ୍ଗୃହୀତଏଵପ୍ରାଣୋଭଵତି, ଗୃହୀତାଵାଗ୍ ଗୃହୀତଂ ଚକ୍ଷୁଃ ଗୃହୀତଁ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ, ଗୃହୀତଂ ମନଃ
ଯେତେବେଳେ ସେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧରିଥାଏ, ତେବେ ଏହି ପୁରୁଷ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାଣ ଧରାଯାଏ, ବାକ୍ ଧରାଯାଏ, ଚକ୍ଷୁ ଧରାଯାଏ, ଶ୍ରୋତ୍ର ଧରାଯାଏ, ମନ ଧରାଯାଏ।
ସଯତ୍ରୈତତ୍ସ୍ଵପ୍ନ୍ଯଯା ଚରତି, ତେହାସ୍ଯ ଲୋକାଃ॥ ତଦୁତେଵ ମହାରାଜୋଭଵତି ଉତେଵ ମହାବ୍ରାହ୍ମଣ, ଉତେଵୋଚ୍ଚାଵଚଂ ନିଗଚ୍ଛତି
ଯେତେବେଳେ ସେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଚଳାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ଜଗତ। ଏଠାରେ ସେ ଏକ ବଡ଼ ରାଜା ଭଳି, କିମ୍ବା ବଡ଼ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଳି ହୁଏ, ଏବଂ ଇଚ୍ଛାମତେ ଉପର-ନିଚେ ଯାଏ।
ଅଦ୍ଭ୍ଯଶ୍ଚୈନଂ ଚନ୍ଦ୍ରମସଶ୍ଚ ଦୈଵଃ ପ୍ରାଣଆଵିଶତି॥ ସଵୈଦୈଵଃ ପ୍ରାଣୋଯଃ ସଂଚରଁଶ୍ଚାସଂଚରଁଶ୍ଚ ନଵ୍ଯଥତେ, ଅଥୋ ନରିଷ୍ଯତି॥ ସଏଷଏଵଂଵିତ୍ସର୍ଵେଷାଂ ଭୂତାନାମାତ୍ମାଭଵତି॥ ଯଥୈଷାଦେଵତୈଵଁ ସ॥ ଯଥୈତାଂ ଦେଵତାଁ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନ୍ଯଵନ୍ତି ଏଵଁ ହୈଵଂଵିଦଁ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନ୍ଯଵନ୍ତି॥ ଯଦୁ କିଙ୍ଚେମାଃ ପ୍ରଜାଃ ଶୋଚନ୍ତି ଅମୈଵାସାଂ ତଦ୍ଭଵତି, ପୁଣ୍ଯମେଵାମୁଂ ଗଚ୍ଛତି, ନହ ଵୈଦେଵାନ୍ପାପଂ ଗଚ୍ଛତି
ଜଳ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାରୁ ଦେବୀୟ ପ୍ରାଣ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ପ୍ରାଣ ଦେବୀୟ ହେବା ସତ୍ୟ, ଯେଉଁ ପ୍ରାଣ ଚଳିଥାଏ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ରହିଥାଏ, ଯେଉଁ ପ୍ରାଣ କଷ୍ଟ ଭୋଗେ ନାହିଁ ଓ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆତ୍ମା ହୁଅନ୍ତି। ଯେପରି ଏହି ଦେବତା ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ସେ ଅଛନ୍ତି। ଯେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଦେବତାକୁ ଭରସା କରନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଜ୍ଞାନୀକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଭରସା କରନ୍ତି। ଯଦି ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦୁଃଖ କରନ୍ତି, ଏହା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ ନାହିଁ; ସେ ପୁଣ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି, କାରଣ ଦେବତାମାନେ ମନ୍ଦ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗିବେ ନାହିଁ।
ତାନି ଜ୍ଞାତୁଂ ଦଧ୍ରିରେଃ ଅଯଂ ଵୈନଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଯଃ ସଂଚରଂଶ୍ଚାସଂଚରଂଶ୍ଚ ନଵ୍ଯଥତେ, ଅଥୋ ନରିଷ୍ଯତି॥ ହନ୍ତାସ୍ଯୈଵସର୍ଵେ ରୂପଂ ଭଵାମେତି॥ ତଏତସ୍ଯୈଵସର୍ଵେ ରୂପମଭଵନଃ॥ ତସ୍ମାଦେତଏତେନାଖ୍ଯାଯନ୍ତେ ପ୍ରାଣାଇତି॥ ତେନ ହ ଵାଵତତ୍କୁଲମାଚକ୍ଷତେ, ଯସ୍ମିନ୍କୁଲେ ଭଵତି ଯଏଵଂ ଵେଦ॥ ଯଉ ହୈଵଂଵିଦା ସ୍ପର୍ଧତେ ॥ ଅନୁଶୁଷ୍ଯ ହୈଵାନ୍ତତୋମ୍ରିଯତ॥ ଇତ୍ଯଧ୍ଯାତ୍ମମ୍
ସେମାନେ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ—‘ଏହି ପ୍ରାଣ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେ ଚଳିଥାଏ ଓ ଅଚଳ ରହିଥାଏ, ଯାହା କଷ୍ଟ ଭୋଗେ ନାହିଁ, ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଚଲ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହାର ଆକାର ହେବା।’ ତେଣୁ ସମସ୍ତେ ଏହାର ଆକାର ହେଲେ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତେ ପ୍ରାଣ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେ କୁଳରେ ଏହି ପ୍ରାଣ ଅଛି, ସେଠାରେ କୁହନ୍ତି—‘ଏହି ଜଣେ ଏଭଳି ଜାଣିଛି, ତେଣୁ ସେ ଉତ୍ତମ କୁଳର।’ ଯେମାନେ ଏଭଳି ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଦ୍ଧା କରନ୍ତି, ଶେଷରେ ଶ୍ରମିତ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ।
ଦେବତାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ—‘ମୁଁ ଜ୍ୱଳିବି,’ ଅଗ୍ନି କହିଲେ; ‘ମୁଁ ତାପିବି,’ ଆଦିତ୍ୟ କହିଲେ; ‘ମୁଁ ଆଲୋକିବି,’ ଚନ୍ଦ୍ରମା କହିଲେ; ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ କହିଲେ। ଯେପରି ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟମ ପ୍ରାଣ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ କ୍ଷୟ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବାୟୁ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ବାୟୁ ହେଉଛି ଅକ୍ଷୟ ଦେବତା।
ଅଥୈଷଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତିଃ ଯତଶ୍ଚୋଦେତି ସୂର୍ଯୋ, ଅସ୍ତଂ ଯତ୍ର ଚ ଗଚ୍ଛତୀତି ପ୍ରାଣାଦ୍ଵାଏଷଉଦେତି, ପ୍ରାଣେଽସ୍ତମେତି ତଂ ଦେଵାଶ୍ଚକ୍ରିରେ ଧର୍ମଁ, ସଏଵାଦ୍ଯ, ସଉ ଶ୍ଵଇତି॥ ଯଦ୍ଵାଏତେଽମୁର୍ହ୍ଯଧ୍ରିଯନ୍ତ, ତଦେଵାପ୍ଯଦ୍ଯକୁର୍ଵନ୍ତି॥ ତସ୍ମାଦେକମେଵଵ୍ରତଂ ଚରେତ୍॥ ପ୍ରାଣ୍ଯାଚ୍ଚୈଵାପାନ୍ଯାଚ୍ଚଃ ନେନ୍ମା ପାପ୍ମାମୃତ୍ଯୁରାପ୍ନଵଦିତି॥ ଯଦ୍ଯ୍ ଉ ଚରେତ୍ ସମାପିପଯିଷେତ୍॥ ତେନୋ ଏତସ୍ଯୈ ଦେଵତାଯୈ ସାଯୁଜ୍ଯଁ ସଲୋକତାଂ ଜଯତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ॥ 6 = 14.4.4.1-4=
ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ—‘ଯେଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ, ଯେଠାରେ ସେ ଅସ୍ତ ହୁଏ’—ପ୍ରାଣରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ, ପ୍ରାଣରେ ସେ ଅସ୍ତ ହୁଏ। ଦେବତାମାନେ ଏହାକୁ ଧର୍ମ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ସେ ଆଜି ଅଛି, ସେ ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଯେ ଦେବତାମାନେ ପୂର୍ବରୁ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏବେ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଏକ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ—‘ପ୍ରାଣ ଓ ଜଳରୁ, ମୋତେ କିଛି ଅପମାନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ଛୁଇଁ ନପାରୁ।’ ଯଦି ଏହି ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରିଥାଏ, ସେ ଦେବତା ସହ ସାଯୁଜ୍ୟ ଓ ସାମୀପ୍ୟ ପାଏ, ଯେଉଁ ଜଣେ ଏଭଳି ଜାଣିଛି।
ଅଥ କର୍ମଣାମାତ୍ମେତ୍ଯ୍ ଏତଦେଷାମୁକ୍ଥମ୍ ଅତୋ ହିସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣ୍ଯ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି॥ ଏତଦେଷାଁ ସାମୈତଦ୍ଧିସର୍ଵୈଃ କର୍ମଭିଃ ସମମ୍॥ ଏତଦେଷାଂ ବ୍ରହ୍ମୈତଦ୍ଧିସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ବିଭର୍ତି॥ ତଦେତତ୍ତ୍ରଯଁ ସଦେକମଯମାତ୍ମାତ୍ମୋଏକଃ ସନ୍ନେତତ୍ତ୍ରଯଂ॥ ତଦେତଦମୃତଁ ସତ୍ଯେନ ଛନ୍ନଂ॥ ପ୍ରାଣୋଵାଅମୃତଂ, ନାମରୂପେସତ୍ଯଂ; ତାଭ୍ଯାମଯଂ ପ୍ରାଣଶ୍ଛନ୍ନଃ॥ 2 = 14.5.1-9=
ଏବେ, କାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମା ହେଉଛି ଉତ୍ସ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଆତ୍ମା ଠାରୁ ଉପଜେ। ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ସ୍ୱର; ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସହ ସମାନ। ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ବ୍ରହ୍ମ; ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ତିନିଟି ଏକାଠି ଏକ ହୋଇଯାଇଛି; ଆତ୍ମା ଏକା ଅଛି, ଏହି ତିନିଟି ଆତ୍ମାରେ ଏକତା। ଏହି ଅମୃତ ତଥ୍ୟରେ ଆଛି। ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଅମୃତ; ନାମ ଓ ରୂପ ହେଉଛି ତଥ୍ୟ। ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣ ଢାକି ରହିଛି।