ଦ୍ଵଯାହ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯା, ଦେଵାଶ୍ଚାସୁରାଶ୍ଚ॥ ତତଃ କାନୀଯସାଏଵଦେଵା, ଜ୍ଯାଯସାଅସୁରାଃ॥ ତଏଷୁଲୋକେଷ୍ଵସ୍ପର୍ଧନ୍ତ
ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ସନ୍ତାନ ଥିଲେ— ଦେବତାମାନେ ଓ ଅସୁରମାନେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଦେବତାମାନେ ଛୋଟ, ଅସୁରମାନେ ବଡ଼ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଏହି ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କଲେ।
ତେହ ଦେଵାଊଚୁଃ ହନ୍ତାସୁରାନ୍ଯଜ୍ଞଉଦ୍ଗୀଥେନାତ୍ଯଯାମେତି
ତେବେ ଦେବତାମାନେ କହିଲେ— 'ଆସ, ଯଜ୍ଞର ଗୀତ ଗାଇ ଅସୁରମାନେଠାରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯିବା।'
ତେହ ଵାଚମୂଚୁଃ ତ୍ଵଂ ନ ଉଦ୍ଗାଯେତି॥ ତଥେତି॥ ତେଭ୍ଯୋ ଵାଗୁଦଗାଯଦ୍॥ ଯୋଵାଚିଭୋଗସ୍ ତଂ ଦେଵେଭ୍ଯ ଆଗାଯଦ୍ ଯତ୍କଲ୍ଯାଣଂ ଵଦତି ତଦାତ୍ମନେ॥ ତେଽଵିଦୁଃ ଅନେନ ଵୈନ ଉଦ୍ଗାତ୍ରାତ୍ଯେଷ୍ଯନ୍ତୀତି॥ ତମଭିଦ୍ରୁତ୍ଯ ପାପ୍ମନାଵିଧ୍ଯନ୍ତ୍॥ ସଯଃ ସପାପ୍ମାଯଦେଵେଦମପ୍ରତିରୂପଂ ଵଦତି, ସଏଵସପାପ୍ମା
ଅଥ ହ ପ୍ରାଣମୂଚୁଃ ତ୍ଵଂ ନ ଉଦ୍ଗାଯେତି॥ ତଥେତି॥ ତେଭ୍ଯଃ ପ୍ରାଣଉଦଗାଯଦ୍॥ ଯଃ ପ୍ରାଣେଭୋଗସ୍ ତଂ ଦେଵେଭ୍ଯ ଆଗାଯଦ୍ ଯତ୍କଲ୍ଯାଣଂ ଜିଘ୍ରତି ତଦାତ୍ମନେ॥ ତେଽଵିଦୁଃ ଅନେନ ଵୈନ ଉଦ୍ଗାତ୍ରାତ୍ଯେଷ୍ଯନ୍ତୀତି॥ ତମଭିଦ୍ରୁତ୍ଯ ପାପ୍ମନାଵିଧ୍ଯନ୍ତ୍॥ ସଯଃ ସପାପ୍ମାଯଦେଵେଦମପ୍ରତିରୂପଂ ଜିଘ୍ରତି, ସଏଵସପାପ୍ମା
ଅଥ ହ ଚକ୍ଷୁରୂଚୁଃ ତ୍ଵଂ ନ ଉଦ୍ଗାଯେତି॥ ତଥେତି॥ ତେଭ୍ଯଶ୍ଚକ୍ଷୁରୁଦଗାଯଦ୍॥ ଯଶ୍ଚକ୍ଷୁଷି ଭୋଗସ୍ ତଂ ଦେଵେଭ୍ଯ ଆଗାଯଦ୍ ଯତ୍କଲ୍ଯାଣଂ ପଶ୍ଯତି ତଦାତ୍ମନେ॥ ତେଽଵିଦୁଃ ଅନେନ ଵୈନ ଉଦ୍ଗାତ୍ରାତ୍ଯେଷ୍ଯନ୍ତୀତି॥ ତମଭିଦ୍ରୁତ୍ଯ ପାପ୍ମନାଵିଧ୍ଯନ୍ତ୍॥ ସଯଃ ସପାପ୍ମାଯଦେଵେଦମପ୍ରତିରୂପଂ ପଶ୍ଯତି, ସଏଵସପାପ୍ମା
ଅଥ ହ ଶ୍ରୋତ୍ରମୂଚୁଃ ତ୍ଵଂ ନ ଉଦ୍ଗାଯେତି॥ ତଥେତି॥ ତେଭ୍ଯଃ ଶ୍ରୋତ୍ରମୁଦଗାଯଦ୍॥ ଯଃ ଶ୍ରୋତ୍ରେ ଭୋଗସ୍ ତଂ ଦେଵେଭ୍ଯ ଆଗାଯଦ୍ ଯତ୍କଲ୍ଯାଣଁ ଶୃଣୋତି ତଦାତ୍ମନେ॥ ତେଽଵିଦୁଃ ଅନେନ ଵୈନ ଉଦ୍ଗାତ୍ରାତ୍ଯେଷ୍ଯନ୍ତୀତି॥ ତମଭିଦ୍ରୁତ୍ଯ ପାପ୍ମନାଵିଧ୍ଯନ୍ତ୍॥ ସଯଃ ସପାପ୍ମାଯଦେଵେଦମପ୍ରତିରୂପଁ ଶୃଣୋତି, ସଏଵସପାପ୍ମା
ତେହୋଚୁଃ କ୍ଵନୁ ସୋଽଭୂଦ୍ ଯୋନ ଇତ୍ଥମସକ୍ତେତି॥ ଅଯମାସ୍ଯେଽନ୍ତରିତି, ସୋଽଯାସ୍ଯ; ଆଙ୍ଗିରସୋ, ଅଙ୍ଗାନାଁ ହିରସଃ
ସେମାନେ ପଚାରିଲେ: ଏହିପରି ଆଟକିଥିବା ସେ କେଉଁଠି ଗଲେ? ସେମାନେ କହିଲେ: ସେ ମୁହଁର ଭିତରେ ଅଛନ୍ତି; ସେ ଶରୀରର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକର ରସ, ଅଙ୍ଗଗୁଡିକର ସାର।
ସାଵାଏଷାଦେଵତା ଦୂର୍ନାମ, ଦୂରଁ ହ୍ଯସ୍ଯା ମୃତ୍ଯୁଃ॥ ଦୂରଁ ହ ଵାଅସ୍ମାନ୍ମୃତ୍ଯୁର୍ଭଵତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ଏହି ଦେବୀଙ୍କୁ 'ଦୂର' ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, କାରଣ ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କଠାରେ ଦୂରରେ ଅଛି। ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେଠି ମୃତ୍ୟୁ ଦୂରରେ ରହେ।
ସାଵାଏଷାଦେଵତୈତାସାଂ ଦେଵତାନାଂ ପାପ୍ମାନଂ ମୃତ୍ଯୁମପହତ୍ଯ, ଯତ୍ରାସାଂ ଦିଶାମନ୍ତଃ ତଦ୍ଗମଯାଂ ଚକାର, ତଦାସାଂ ପାପ୍ମନୋ ଵିନ୍ଯଦଧାତ୍॥ ତସ୍ମାନ୍ନଜନମିଯାନ୍ ନାନ୍ତମିଯାନ୍ ନେତ୍ପାପ୍ମାନଂ ମୃତ୍ଯୁମନ୍ଵଵାଯାନୀତି
ଏହି ଦେବୀ, ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅପରାଧ ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦୂରକରି, ସେମାନେ ଯେଉଁଠି ଦିଗର ସମାପ୍ତି ଅଛି, ସେଠିକୁ ନେଇଗଲେ; ସେଠି ସେମାନଙ୍କର ଅପରାଧ ରଖିଦେଲେ। ଏହିପରି, ମନୁଷ୍ୟ ଠାରୁ ତଳକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଦିଗର ସମାପ୍ତିକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଅପରାଧ ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସାଵାଏଷାଦେଵତୈତାସାଂ ଦେଵତାନାଂ ପାପ୍ମାନଂ ମୃତ୍ଯୁମପହତ୍ଯାଥୈନା ମୃତ୍ଯୁମତ୍ଯଵହତ୍
ଏହି ଦେବୀ, ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅପରାଧ ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦୂରକରି, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁର ପାରେ ନେଇଗଲେ।
ସାଵୈଵାଚମେଵପ୍ରଥମାମତ୍ଯଵହତ୍॥ ସାଯଦାମୃତ୍ଯୁମତ୍ଯମୁଚ୍ଯତ, ସୋଽଗ୍ନିରଭଵତ୍; ସୋଽଯମଗ୍ନିଃ ପରେଣ ମୃତ୍ଯୁମତିକ୍ରାନ୍ତୋ ଦୀପ୍ଯତେ
ସେ ପ୍ରଥମେ ବାକ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁର ପାରେ ନେଇଗଲେ। ବାକ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ପରେ, ବାକ୍ ଅଗ୍ନି ହେଲା; ଏହି ଅଗ୍ନି, ମୃତ୍ୟୁର ପାରେ ଯାଇ, ଆଜି ଜ୍ୱଳିଉଛି।
ଅଥ ପ୍ରାଣମତ୍ଯଵହତ୍॥ ସଯଦାମୃତ୍ଯୁମତ୍ଯମୁଚ୍ଯତ, ସଵାଯୁରଭଵତ୍; ସୋଽଯଂ ଵାଯୁଃ ପରେଣ ମୃତ୍ଯୁମତିକ୍ରାନ୍ତଃ ପଵତେ
ତାପରେ ସେ ପ୍ରାଣକୁ ମୃତ୍ୟୁର ପାରେ ନେଇଗଲେ। ପ୍ରାଣକୁ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ପରେ, ପ୍ରାଣ ବାୟୁ ହେଲା; ଏହି ବାୟୁ, ମୃତ୍ୟୁର ପାରେ ଯାଇ, ଆଜି ବହୁଉଛି।
ଅଥ ଚକ୍ଷୁରତ୍ଯଵହତ୍॥ ତଦ୍ଯଦାମୃତ୍ଯୁମତ୍ଯମୁଚ୍ଯତ, ସଆଦିତ୍ଯୋଽଭଵତ୍; ସୋଽସାଵାଦିତ୍ଯଃ ପରେଣ ମୃତ୍ଯୁମତିକ୍ରାନ୍ତସ୍ ତପତି
ତାପରେ ସେ ଚକ୍ଷୁକୁ ମୃତ୍ୟୁର ପାରେ ନେଇଗଲେ। ଚକ୍ଷୁକୁ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ପରେ, ଚକ୍ଷୁ ଆଦିତ୍ୟ ହେଲା; ଏହି ଆଦିତ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁର ପାରେ ଯାଇ, ଆଜି ଆଲୋକିତ ହେଉଛି।
ଅଥ ଶ୍ରୋତ୍ରମତ୍ଯଵହତ୍॥ ତଦ୍ଯଦାମୃତ୍ଯୁମତ୍ଯମୁଚ୍ଯତ, ତାଦିଶୋଽଭଵନ୍; ତାଇମାଦିଶଃ ପରେଣ ମୃତ୍ଯୁମତିକ୍ରାନ୍ତାଃ
ତାପରେ ସେ ଶ୍ରୋତ୍ରକୁ ମୃତ୍ୟୁର ପାରେ ନେଇଗଲେ। ଶ୍ରୋତ୍ରକୁ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ପରେ, ଶ୍ରୋତ୍ର ଦିଗ ହେଲା; ଏହି ଦିଗଗୁଡିକ, ମୃତ୍ୟୁର ପାରେ ଯାଇ, ଏବେ ଅଛନ୍ତି।
ଅଥ ମନୋଽତ୍ଯଵହତ୍॥ ତଦ୍ଯଦାମୃତ୍ଯୁମତ୍ଯମୁଚ୍ଯତ, ସଚନ୍ଦ୍ରମା ଅଭଵତ୍; ସୋଽସୌଚନ୍ଦ୍ରଃ ପରେଣ ମୃତ୍ଯୁମତିକ୍ରାନ୍ତୋ ଭାତି॥ ଏଵଁ ହ ଵାଏନମେଷାଦେଵତା ମୃତ୍ଯୁମତିଵହତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ତାପରେ ସେ ମନକୁ ମୃତ୍ୟୁର ପାରେ ନେଇଗଲେ। ମନକୁ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ପରେ, ମନ ଚନ୍ଦ୍ରମା ହେଲା; ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରମା, ମୃତ୍ୟୁର ପାରେ ଯାଇ, ଆଲୋକିତ ହେଉଛି। ଏହିପରି, ଏହି ଦେବୀ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମୃତ୍ୟୁର ପାରେ ନେଇଯାନ୍ତି।
ଅଥାତ୍ମନେଽନ୍ନାଦ୍ଯମାଗାଯଦ୍॥ ଯଦ୍ଧିକିଙ୍ଚାନ୍ନମଦ୍ଯତେ, ଅନେନୈଵତଦଦ୍ଯତ; ଇହପ୍ରତିତିଷ୍ଠତି
ତାପରେ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଆଣାଯାଇଲା। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଯାଏ, ସେ ଏହି ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଖାଯାଏ; ଏଠି ଏହି ଆତ୍ମାରେ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ରହିଛି।
ତେଦେଵାଅବ୍ରୁଵନ୍ନ୍ ଏତାଵଦ୍ଵାଇଦଁ ସର୍ଵଂ ଯଦନ୍ନଂ, ତଦାତ୍ମନ ଆଗାସୀଃ ଅନୁ ନୋଽସ୍ମିନ୍ନନ୍ନ ଆଭଜସ୍ଵେତି॥ ତେଵୈମାଭିସଂଵିଶତେତି॥ ତଥେତି॥ ତଁ ସମନ୍ତଂ ପରିଣ୍ଯଵିଶନ୍ତ॥ ତସ୍ମାଦ୍ଯଦନେନାନ୍ନମତ୍ତି, ତେନୈତାସ୍ ତୃପ୍ଯନ୍ତି॥ ଏଵଁ ହ ଵାଏନଁ ସ୍ଵାଅଭିସଂଵିଶନ୍ତି, ଭର୍ତା ସ୍ଵାନାଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ପୁରଏତାଭଵତ୍ଯନ୍ନାଦୋଽଧିପତିଃ ଯଏଵଂ ଵେଦ
ଯଉ ହୈଵଂଵିଦଁ ସ୍ଵେଷୁ ପ୍ରତିପ୍ରତିର୍ବୁଭୂଷତି, ନହୈଵାଲଂ ଭାର୍ଯେଭ୍ଯୋ ଭଵତି ଅଥ ଯଏଵୈତମନୁଭଵତି, ଯୋଵୈତମନୁ ଭାର୍ଯାନ୍ବୁଭୂର୍ଷତି, ସହୈଵାଲଂ ଭାର୍ଯେଭ୍ଯୋ ଭଵତି
ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତାନ ଚାହେଇଲେ, ସେ ଜନାନୀମାନେ ପାଇଁ ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଜନାନୀମାନେ ପାଇଁ ସନ୍ତାନ ଚାହେଇଲେ, ସେ ଜନାନୀମାନେ ପାଇଁ ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ସୋଽଯାସ୍ଯ ଆଙ୍ଗିରସୋ, ଅଙ୍ଗାନାଁ ହିରସଃ॥ ପ୍ରାଣୋଵାଅଙ୍ଗାନାଁ ରସଃ॥ ପ୍ରାଣୋହିଵାଅଙ୍ଗାନାଁ ରସଃ ତସ୍ମାଦ୍ଯସ୍ମାତ୍କସ୍ମାଚ୍ଚାଙ୍ଗାତ୍ପ୍ରାଣଉତ୍କ୍ରାମତି, ତଦେଵତଚ୍ଛୁଷ୍ଯତି ଏଷହିଵାଅଙ୍ଗାନାଁ ରସଃ
ସେ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକର ସାର, ଅଙ୍ଗଗୁଡିକର ରସ। ପ୍ରାଣ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକର ରସ। ପ୍ରାଣ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକର ରସ; ଯେଉଁ ଅଙ୍ଗରୁ ପ୍ରାଣ ବିଦାୟ ହୁଏ, ସେ ଅଙ୍ଗ ଶୁଷ୍କ ହୁଏ, କାରଣ ପ୍ରାଣ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକର ରସ।
ଏଷଉ ଏଵବୃହସ୍ପତିଃ ଵାଗ୍ଵୈବୃହତୀ, ତସ୍ଯା ଏଷପତିଃ ତସ୍ମାଦୁ ବୃହସ୍ପତିଃ
ସେ ନିଜେ ବୃହସ୍ପତି; ବାକ୍ ବୃହତୀ, ଏହି ସେ ତାଙ୍କର ନାଥ; ତେଣୁ ସେ ବୃହସ୍ପତି।
ଏଷଉ ଏଵବ୍ରହ୍ମଣସ୍ପତିଃ ଵାଗ୍ଵୈବ୍ରହ୍ମ, ତସ୍ଯା ଏଷପତିଃ ତସ୍ମାଦୁ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ପତିଃ
ସେ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ପତି; ବାକ୍ ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ସେ ତାଙ୍କର ନାଥ; ତେଣୁ ସେ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ପତି।
ଏଷଉ ଏଵସାମ; ଵାଗ୍ଵୈସାମୈଷସାଚାମଶ୍ଚେତି, ତତ୍ସାମ୍ନଃ ସାମତ୍ଵଂ॥ ଯଦ୍ଵେଵସମଃ ପ୍ଲୁଷିଣା, ସମୋମଶକେନ, ସମୋନାଗେନ, ସମଏଭିସ୍ ତ୍ରିଭିର୍ଲୋକୈଃ, ସମୋଽନେନ ସର୍ଵେଣ, ତସ୍ମାଦ୍ଵେଵସାମାଶ୍ନୁତେସାମ୍ନଃ ସାଯୁଜ୍ଯଁ ସଲୋକତାଂ, ଯଏଵମେତତ୍ସାମ ଵେଦ
ସେ ନିଜେ ସାମ; ବାକ୍ ସାମ, ଏହି ସେ ଗାଇଥିବା; ଏହି ସାମର ସାର। ଯେଉଁଠି ଘୋଡା ସହ ସମ, ମଶା ସହ ସମ, ହାତୀ ସହ ସମ, ଏହି ତିନି ଲୋକ ସହ ସମ, ସମସ୍ତ ସହ ସମ—ତେଣୁ ସେ ସାମର ସାୟୁଜ୍ୟ ଓ ସାଲୋକତା ପାଉଥିବା, ଯେଉଁଠି ଏହି ସାମ ଜାଣିଥିବା।
ଏଷଉ ଵାଉଦ୍ଗୀଥଃ॥ ପ୍ରାଣୋଵାଉତ୍ ପ୍ରାଣେନ ହୀଦଁ ସର୍ଵମୁତ୍ତବ୍ଧଂ॥ ଵାଗେଵଗୀଥୋଚ୍ଚ ଗୀଥା ଚେତି, ସଉଦ୍ଗୀଥଃ
ସେ ନିଜେ ଉଦ୍ଗୀଥ; ପ୍ରାଣ ଉଦ୍ଗୀଥ, କାରଣ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ। ବାକ୍ ଗୀଥ ଓ ଗୀଥାଳି; ତେଣୁ ସେ ଉଦ୍ଗୀଥ।
ତଦ୍ଧାପି ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଶ୍ଚୈକିତାନେଯୋରାଜାନଂ ଭକ୍ଷଯନ୍ନୁଵାଚାଯଂ ତ୍ଯସ୍ଯ ରାଜା ମୂର୍ଧାନଂ ଵିପାତଯତାଦ୍ ଯଦିତୋଽଯାସ୍ଯ ଆଙ୍ଗିରସୋଽନ୍ଯେନୋଦଗାଯଦିତି॥ ଵାଚାଚ ହ୍ଯ୍ ଏଵସପ୍ରାଣେନ ଚୋଦଗାଯଦିତି
ଏକଦା, ଚିକିତାନ ରାଜା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ଭୋଜନ କରୁଥିବାବେଳେ କହିଲେ: ଏହି ହେଉଛି ସେ ରାଜା, ଯିଏ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଭାଗ କାଟିଦେଲେ; ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ସାର ଅନ୍ୟ ପଥରେ ବିଦାୟ ହେଲା, ସେ ବାକ୍ ଓ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ବିଦାୟ ହେଲା।
ତସ୍ଯ ହୈତସ୍ଯ ସାମ୍ନୋ ଯଃ ସୁଵର୍ଣଂ ଵେଦ, ଭଵତି ହାସ୍ଯ ସୁଵର୍ଣଂ॥ ତସ୍ଯ ଵୈସ୍ଵର ଏଵସୁଵର୍ଣଂ॥ ଭଵତି ହାସ୍ଯ ସୁଵର୍ଣଂ, ଯଏଵମେତତ୍ସାମ୍ନଃ ସୁଵର୍ଣଂ ଵେଦ
ଯେଉଁଠି ସାମ ଗୀତିର ସୁନା କିଏ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସୁନା ପାଏ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱରଟି ହେଉଛି ସେଇ ସୁନା। ଯେଉଁଠି ସାମ ଗୀତିର ସୁନା କିଏ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସୁନା ପାଏ।
ତସ୍ଯ ହୈତସ୍ଯ ସାମ୍ନୋ ଯଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ ଵେଦ, ପ୍ରତି ହ ତିଷ୍ଠତି॥ ତସ୍ଯ ଵୈଵାଗେଵପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଵାଚିହିଖଲ୍ଵେଷଏତତ୍ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତୋ ଗୀଯତେ, ଅନ୍ନ ଇତ୍ଯ୍ ଉ ହୈକ ଆହୁଃ
ଯେଉଁଠି ସାମ ଗୀତିର ଭିତ୍ତି କିଏ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ରହିଥାଏ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭିତ୍ତି ହେଉଛି କଥା। ପ୍ରାଣ ଏହି କଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଗୀତିରେ ଗାଯାଏ। କେହି କହନ୍ତି, ଏହା ହେଉଛି ଖାଦ୍ୟ।
ଅଥାତଃ ପଵମାନାନାମେଵାଭ୍ଯାରୋହଃ॥ ସଵୈଖଲୁ ପ୍ରସ୍ତୋତାସାମ ପ୍ରସ୍ତୌତି॥ ସଯତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁଯାତ୍ ତଦେତାନି ଜପେଦ୍ ଅସତୋ ମା ସଦ୍ଗମଯ ତମସୋ ମା ଜ୍ଯୋତିର୍ଗମଯ, ମୃତ୍ଯୋର୍ମାମୃତଂ ଗମଯେତି
ଏବେ ପବମାନ ସାମ ଗୀତିର ଉତ୍କ୍ରମ କଥା: ପ୍ରସ୍ତୋତା ଏକାକି ପ୍ରସ୍ତାବ ସାମ ଗାଏ। ସେଉଁଠି ଗାଏବେଳେ, ଏହି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ: 'ଅସତରୁ ସତକୁ ନେଇଯାଅ, ଅନ୍ଧକାରରୁ ଆଲୋକକୁ ନେଇଯାଅ, ମୃତ୍ୟୁରୁ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ନେଇଯାଅ।'
ସେମାନେ ବାକ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଗୀତ ଗାଅ।' ବାକ୍ ସମ୍ମତି ଦେଲେ। ବାକ୍ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ବାକ୍ରେ ଯେଉଁ ଆନନ୍ଦ ଅଛି, ସେଠାରୁ ଦେବତାମାନେ ପାଇଲେ; ଯେଉଁ ଭଲ କଥା ବାକ୍ କହେ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ। ଅସୁରମାନେ ବୁଝିଲେ, 'ଏହି ଗୀତକାର ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଆମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବେ।' ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟତା ସହିତ ବାକ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଯେଉଁଠି ଅଉଚିତ୍ୟହୀନ କଥା କହାଯାଏ, ସେଠି ଦୁଷ୍ଟତା ଲାଗିଥାଏ।
ତାପରେ ସେମାନେ ପ୍ରାଣକୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଗୀତ ଗାଅ।' ପ୍ରାଣ ସମ୍ମତି ଦେଲେ। ପ୍ରାଣ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ପ୍ରାଣରେ ଯେଉଁ ଆନନ୍ଦ ଅଛି, ସେଠାରୁ ଦେବତାମାନେ ପାଇଲେ; ପ୍ରାଣ ଯେଉଁ ଭଲ ଗନ୍ଧ ନିଏ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ। ଅସୁରମାନେ ବୁଝିଲେ, 'ଏହି ଗୀତକାର ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଆମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବେ।' ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟତା ସହିତ ପ୍ରାଣକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଯେଉଁଠି ଅଉଚିତ୍ୟହୀନ ଗନ୍ଧ ନିଆଯାଏ, ସେଠି ଦୁଷ୍ଟତା ଲାଗିଥାଏ।
ତାପରେ ସେମାନେ ଚକ୍ଷୁକୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଗୀତ ଗାଅ।' ଚକ୍ଷୁ ସମ୍ମତି ଦେଲେ। ଚକ୍ଷୁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ଚକ୍ଷୁରେ ଯେଉଁ ଆନନ୍ଦ ଅଛି, ସେଠାରୁ ଦେବତାମାନେ ପାଇଲେ; ଚକ୍ଷୁ ଯେଉଁ ଭଲ ଦେଖେ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ। ଅସୁରମାନେ ବୁଝିଲେ, 'ଏହି ଗୀତକାର ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଆମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବେ।' ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟତା ସହିତ ଚକ୍ଷୁକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଯେଉଁଠି ଅଉଚିତ୍ୟହୀନ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଦୁଷ୍ଟତା ଲାଗିଥାଏ।
ତାପରେ ସେମାନେ କାନକୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଗୀତ ଗାଅ।' କାନ ସମ୍ମତି ଦେଲା। କାନ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୀତ ଗାଇଲା। କାନରେ ଯେଉଁ ଆନନ୍ଦ ଅଛି, ସେଠାରୁ ଦେବତାମାନେ ପାଇଲେ; କାନ ଯେଉଁ ଭଲ କଥା ଶୁଣେ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ। ଅସୁରମାନେ ବୁଝିଲେ, 'ଏହି ଗୀତକାର ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଆମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବେ।' ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟତା ସହିତ କାନକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଯେଉଁଠି ଅଉଚିତ୍ୟହୀନ କଥା ଶୁଣାଯାଏ, ସେଠି ଦୁଷ୍ଟତା ଲାଗିଥାଏ।
ଅଥ ହ ମନ ଊଚୁଃ ତ୍ଵଂ ନ ଉଦ୍ଗାଯେତି॥ ତଥେତି॥ ତେଭ୍ଯୋ ମନ ଉଦଗାଯଦ୍॥ ଯୋମନସି ଭୋଗସ୍ ତଂ ଦେଵେଭ୍ଯ ଆଗାଯଦ୍ ଯତ୍କଲ୍ଯାଣଁ ସଙ୍କଲ୍ପଯତି ତଦାତ୍ମନେ॥ ତେଽଵିଦୁଃ ଅନେନ ଵୈନ ଉଦ୍ଗାତ୍ରାତ୍ଯେଷ୍ଯନ୍ତୀତି॥ ତମଭିଦ୍ରୁତ୍ଯ ପାପ୍ମନାଵିଧ୍ଯନ୍ତ୍॥ ସଯଃ ସପାପ୍ମାଯଦେଵେଦମପ୍ରତିରୂପଁ ସଙ୍କଲ୍ପଯତି, ସଏଵସପାପ୍ମୈଵମୁ ଖଲ୍ଵେତାଦେଵତାଃ ପାପ୍ମଭିରୁପାସୃଜନ୍ନ୍ ଏଵମେନାଃ ପାପ୍ମନାଵିଧ୍ଯନ୍
ତେବେ ସେମାନେ ମନକୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଗାଓ।' ସେ ସମ୍ମତି ଦେଲା। ମନ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗାଇଲା। ମନରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅଛି, ସେଠିକୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗାଇଲା; ଯେଉଁ ଭଲ ଭାବନା ସେ ଭାବେ, ସେଠିକୁ ନିଜ ପାଇଁ ରଖିଲା। ଦାନବମାନେ ଜାଣିଲେ, 'ଏହି ଗାଇବା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଆମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବେ।' ସେମାନେ ମନକୁ ଖରାପତା ସହିତ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ ଅନୁଚିତ କଥା ଭାବେ, ସେଠିକି ଖରାପତା ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହୁଏ। ଏଭଳି ଦେବତାମାନେ ଖରାପତା ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲେ; ଏଭଳି ଦାନବମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଖରାପତା ସହିତ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଅଥ ହେମମାସନ୍ଯଂ ପ୍ରାଣମୂଚୁଃ ତ୍ଵଂ ନ ଉଦ୍ଗାଯେତି॥ ତଥେତି॥ ତେଭ୍ଯ ଏଷପ୍ରାଣଉଦଗାଯତ୍॥ ତେଽଵିଦୁଃ ଅନେନ ଵୈନ ଉଦ୍ଗାତ୍ରାତ୍ଯେଷ୍ଯନ୍ତୀତି॥ ତମଭିଦ୍ରୁତ୍ଯ ପାପ୍ମନାଵିଵ୍ଯତ୍ସନ୍ତ୍॥ ସଯଥାଶ୍ମାନମୃତ୍ଵାଲୋଷ୍ଟୋଵିଧ୍ଵଁସେତୈଵଁ ହୈଵଵିଧ୍ଵଁସମାନା ଵିଷ୍ଵଙ୍ଚୋ ଵିନେଶୁଃ॥ ତତୋ ଦେଵାଅଭଵନ୍ ପରାସୁରା॥ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନା, ପରାସ୍ଯ ଦ୍ଵିଷନ୍ଭ୍ରାତୃଵ୍ଯୋ ଭଵତି, ଯଏଵଂ ଵେଦ
ତାପରେ, ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳରେ ସେମାନେ ପ୍ରାଣକୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଗାଓ।' ସେ ସମ୍ମତି ଦେଲା। ପ୍ରାଣ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗାଇଲା। ଦାନବମାନେ ଜାଣିଲେ, 'ଏହି ଗାଇବା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଆମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବେ।' ସେମାନେ ପ୍ରାଣକୁ ଖରାପତା ସହିତ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଯେପରି ଏକ ପାଥର କିମ୍ବା ମାଟି ଗାଠିକୁ ମାରିଲେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେପରି ସେମାନଙ୍କ ଖରାପତା ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ତେଣୁ ଦେବତାମାନେ ଜିତିଲେ, ଦାନବମାନେ ହାରିଗଲେ। ଯେଉଁଠି ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଜିତିଥାଏ, ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ଓ ଦ୍ୱେଷୀ ହାରିଯାଏ—ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯାହା ଜାଣିଥାଏ, ସେ ଏଭଳି ହୁଏ।
ସେମାନେ କହିଲେ: ଏହି ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଆତ୍ମା ପାଖକୁ ଆସିଛି; ଏବେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଖାଦ୍ୟକୁ ବଣ୍ଟନ କର। ସେମାନେ ଆତ୍ମାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। 'ଠିକ୍ ଅଛି', ସେ କହିଲେ। ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହିପରି, ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଖାଯାଏ, ସେମାନେ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି, ସେମାନେ ନିଜରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ନିଜର ମାଲିକ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରୁଥିବା, ଅଧିପତି, ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ହୈତସ୍ଯ ସାମ୍ନୋ ଯଃ ସ୍ଵଂ ଵେଦ, ଭଵତି ହାସ୍ଯ ସ୍ଵଂ॥ ତସ୍ଯ ଵୈସ୍ଵର ଏଵସ୍ଵଂ॥ ତସ୍ମାଦାର୍ତ୍ଵିଜ୍ଯଂ କରିଷ୍ଯନ୍ଵାଚିସ୍ଵରମିଚ୍ଛେତ, ତଯା ଵାଚାସ୍ଵରସମ୍ପନ୍ନଯାର୍ତ୍ଵିଜ୍ଯଂ କୁର୍ଯାତ୍॥ ତସ୍ମାଦ୍ଯଜ୍ଞେସ୍ଵରଵନ୍ତଂ ଦିଦୃକ୍ଷନ୍ତ ଏଵାଥୋ ଯସ୍ଯ ସ୍ଵଂ ଭଵତି॥ ଭଵତି ହାସ୍ଯ ସ୍ଵଂ, ଯଏଵମେତତ୍ସାମ୍ନଃ ସ୍ଵଂ ଵେଦ
ଯେଉଁଠି ସାମ ଗୀତିର ସ୍ୱାମିତ୍ୱ କିଏ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ନିଜର ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ପାଇଯାଏ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱରଟି ହେଉଛି ସେଇ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ। ଏହିକାରଣରୁ, ଯେଉଁଠି କେହି ପୂଜାରୀ ହେବାକୁ ଚାହେଁ, ସେ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ସ୍ୱର ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବା ଉଚିତ। ସ୍ୱରଯୁକ୍ତ ଭାଷା ସହିତ ପୂଜାର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱରଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଖୋଜନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ସାମ ଗୀତିର ସ୍ୱାମିତ୍ୱ କିଏ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ପାଏ।