ଏହି ଉପନିଷଦର ଗଢ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ଗଭୀର ଅନୁସନ୍ଧାନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଜ୍ଞାତ ଯାହା, ସେହି ବାସ୍ତବରେ ପ୍ରାଣର ରୂପ; ପ୍ରାଣ ଅଜ୍ଞାତ, ଏବଂ ସେ ତାହା ହୋଇଁ ନିଜକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରେ। ଏଠାରେ ଉପାଧିଗତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠି କଥାର ଦେହ ପୃଥିବୀ, ଏବଂ ଏହାର ଦୀପ୍ତିମାନ ରୂପ ଅଗ୍ନି; ଯେତେ ଦୂର କଥା ବିସ୍ତୃତ, ସେତେ ଦୂର ପୃଥିବୀ ଓ ଅଗ୍ନି ବିସ୍ତୃତ। ମନସ୍ତ ଦେହ ହେଉଛି ଆକାଶ, ଏବଂ ଏହାର ଦୀପ୍ତିମାନ ରୂପ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଯେତେ ଦୂର ମନ, ସେତେ ଦୂର ଆକାଶ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ଦୁଇଁ ଯୋଗ ହୋଇ ଏକ ଦମ୍ପତି ଭଳି ହୁଅନ୍ତି; ଏଠାରୁ ପ୍ରାଣ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରେ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅପରାଜିତ, ତାଙ୍କର କୌଣସି ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ନାହିଁ; ଦ୍ୱିତୀୟ ସେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ସହିତ। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ସେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀହୀନ ହୁଏ। ପ୍ରାଣ ପାଇଁ ଜଳ ଦେହ, ଏବଂ ଏହାର ଦୀପ୍ତିମାନ ରୂପ ଚନ୍ଦ୍ର। ପ୍ରାଣ ଯେତେ ଦୂର, ତେତେ ଦୂର ଜଳ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର। ଏସବୁ ଏକ ସମାନ, ଅସୀମ। ଯିଏ ଏହାକୁ ସୀମିତ ଭାବେ ଉପାସନା କରେ, ସେ ସୀମିତ ଜଗତରେ ବିଜୟୀ; ଯିଏ ଅସୀମ ଭାବେ ଉପାସନା କରେ, ସେ ଅସୀମ ଜଗତରେ ବିଜୟୀ। ଏହି ପ୍ରାଣ ପ୍ରଜାପତି, ଷୋଡଶ କଳା ସହିତ ବର୍ଷ; ଏଥିରେ ପନ୍ଦର କଳା ରାତି, ଷୋଡଶ କଳା ନିଶ୍ଚିତ। ସେ ରାତିଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଜଳଦ୍ୱାରା ହ୍ରାସ ପାଏ। ଅମାବାସ୍ୟା ରାତିରେ, ଏହି ଷୋଡଶ କଳା ସହିତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ପ୍ରଭାତେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ଏହି ଦେବତାଙ୍କର ନିମିତ୍ତେ, ସେ ରାତିରେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ, ଯଥା ଚିପୁଣି ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ପ୍ରଜାପତି, ଷୋଡଶ କଳା ସହିତ ବର୍ଷ, ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷ। ତାଙ୍କର ଧନ ପନ୍ଦର କଳା, ଆତ୍ମା ଷୋଡଶ କଳା। ସେ ଧନଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଜଳଦ୍ୱାରା ହ୍ରାସ ପାଏ। ଏହିପରି, ଆତ୍ମା ଧନ ନୁହେଁ; ଆତ୍ମା ଧନଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଯଦି କେହି ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ସହିତ ବସେ, ତଥାପି ଯଦି ସେ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ବସେ, ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜୀବନ ଜୀବନ୍ତି। ତିନିଟି ଲୋକ ଅଛି: ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକ, ପିତୃ ଲୋକ, ଦେବ ଲୋକ। ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକ ଲାଭ କରାଯାଏ, କୌଣସି ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ପିତୃ ଲୋକ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦେବ ଲୋକ। ଏହି ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟରୁ, ଦେବ ଲୋକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ; ତେଣୁ ସେମାନେ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଏବେ ବଂଶାନୁକ୍ରମ: ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ତିମ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ପୁଅକୁ କହେ: "ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମା, ତୁମେ ଯଜ୍ଞ, ତୁମେ ଲୋକ।" ପୁଅ ଉତ୍ତର ଦେଇ କହେ: "ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା, ମୁଁ ଯଜ୍ଞ, ମୁଁ ଲୋକ।" ଯାହା କିଛି ଅକଥିତ ରହିଯାଏ, ସେ ସବୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ଏକତ୍ରିତ; ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଏକତ୍ରିତ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏକତ୍ରିତ। ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଏକତ୍ରିତ; "ମୁଁ ସମସ୍ତରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ନ ହେଉଁ।" ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀ ପୁଅ ଦେଖିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ; ତେଣୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶିଖାନ୍ତି। ଏଭଳି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଯେତେବେଳେ ଚଳିଯାନ୍ତି, ପ୍ରାଣଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ସେ ପୁଅରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଯଦି କିଛି ଋଣ କିମ୍ବା ଦୋଷ ଅଛି, ପୁଅ ସମସ୍ତୁ ମୁକ୍ତ କରେ; ଏହିପରି ସେ 'ପୁତ୍ର' ଭାବରେ ପରିଚିତ। ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତରେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାରେ ଅମର ପ୍ରାଣ ପ୍ରବେଶ କରେ। ପୃଥିବୀ ଓ ଅଗ୍ନିରୁ ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ ପ୍ରବେଶ କରେ; ସେହି ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ, ଯାହା କହିବେ, ତାହା ଘଟିଯାଏ। ଆକାଶ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଦିବ୍ୟ ମନସ୍ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏହି ଦିବ୍ୟ ମନସ୍ ଦ୍ୱାରା ସେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଶୋକହୀନ ହୁଏ। ଜଳ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାଣ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏହି ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାଣ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳିତ, କ୍ଷତିହୀନ ଓ ଅମର। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆତ୍ମା ହୁଏ। ଯେପରି ଏହି ଦେବତା, ସେପରି ସେ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଦେବତାକୁ ଯେପରି ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି, ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି। ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯଦି ଦୁଃଖିତ, ସେ ତାହାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏନାହିଁ; ସେ ଶୁଭ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, କାରଣ ଦୁଷ୍ଟତା ଦେବତାଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚିପାରେନାହିଁ। ଏହି ବ୍ରତ ସମ୍ପର୍କରେ: ପ୍ରଜାପତି କ୍ରିୟା ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେଗୁଡ଼ିକ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ—"ମୁଁ କହିବି," କହିଲା ବାଣୀ; "ମୁଁ ଦେଖିବି," କହିଲା ଚକ୍ଷୁ; "ମୁଁ ଶୁଣିବି," କହିଲା କର୍ଣ୍ଣ; ଏବଂ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ମୃତ୍ୟୁ କ୍ଲାନ୍ତିର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ଧରିଲେ; ସେମାନେ ହରାଇଗଲେ। ଏହିପରି ସେମାନେ କ୍ଲାନ୍ତିଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ—ବାଣୀ, ଚକ୍ଷୁ, କର୍ଣ୍ଣ। କିନ୍ତୁ ମଧ୍ୟମ ପ୍ରାଣକୁ ସେ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଏହିପରି ନିଶ୍ଚୟ କଲେ: "ଏହିଁଠାରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଯେ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳିତ, କ୍ଷତିହୀନ ଓ ଅମର। ଚଳିତ ଓ ଅଚଳିତ ସେଉଁଠି ଆମେ ତାଙ୍କର ରୂପ ହେବାକୁ ଚାହୁଁ।" ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ରୂପ ହେଲେ। ଏହିପରି ସେମାନେ 'ପ୍ରାଣ' ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଯେଉଁ ପରିବାରରେ ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି କୁହନ୍ତି, "ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବଂଶର।" ଯଦି ଏମିତି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କରନ୍ତି, କ୍ଲାନ୍ତି ଅନ୍ତେ ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁତୁଳ୍ୟ ହୁଏ। ଏହା ଆତ୍ମା ସମ୍ପର୍କରେ। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି: "ମୁଁ ଜ୍ୱଳିବି," କହିଲେ ଅଗ୍ନି; "ମୁଁ ତାପିବି," କହିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ; "ମୁଁ ଚମକିବି," କହିଲେ ଚନ୍ଦ୍ର; ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ପ୍ରାଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟମ ପ୍ରାଣ ମୁଖ୍ୟ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ ମୁଖ୍ୟ। ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ କ୍ଷୟ ହୁଅନ୍ତି, ବାୟୁ ନୁହଁନ୍ତି। ସେ ଅକ୍ଷୟ ଦେବତା। ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ: "ଯେଉଁଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ, ପ୍ରାଣରୁ ସେ ଉଦୟ, ପ୍ରାଣକୁ ସେ ଅସ୍ତ।" ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ କଲେ; ସେ ଆଜି, ସେ ଆସନ୍ତା। ଯାହା ସେମାନେ ପୂର୍ବେ କରିଥିଲେ, ଏବେ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଏକ ମାତ୍ର ବ୍ରତ ଧରିବା ଉଚିତ୍: "ପ୍ରାଣ ଓ ଜଳରୁ, ମୋତେ କୌଣସି ଅପମାନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ଚୁଆନ୍ତୁ ନାହିଁ।" ଏହିପରି ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ, ଏହି ଦେବତା ସହିତ ଏକତା ଓ ସାଙ୍ଗତ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ତିନିଟି ଅଛି: ନାମ, ରୂପ, କ୍ରିୟା।