ଏହି ଉପନିଷଦର ପବିତ୍ର କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଏହି ପୁରୁଷ ଅକ୍ଷୟ, କାରଣ ସେ ଆବାରେ ଆବାରେ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଜଣେ ଏହି ଅକ୍ଷୟତ୍ୱକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପୁରୁଷ ଅକ୍ଷୟ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଓ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି; ଯଦି ସେ ଏହି କାମ କରିନଥାନ୍ତେ, ଏହା ହ୍ରାସ ପାଇଁ ଯାଏ। ସେ ମୁଁହର ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରନ୍ତି; ମୁଁହ ହେଉଛି ଏହାର ଚିହ୍ନ, ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି। ସେ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଜୀବନ୍ତ ଥିବା ବେଳେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଏହିପରି ସ୍ତୁତି ହୋଇଛି। ସେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତିନିଟି ଜିନିଷ ରଖିଥିଲେ: ମନ, ବାକ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣ। ଯେତେବେଳେ ମୋର ମନ ଅନ୍ୟଠାରେ ଥିଲା, ମୁଁ ଦେଖିପାରିଲି ନାହିଁ; ମୋର ମନ ଅନ୍ୟଠାରେ ଥିଲା, ମୁଁ ଶୁଣିପାରିଲି ନାହିଁ। କାରଣ, କେବଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ମନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଣାଯାଏ। ଇଚ୍ଛା, ସଙ୍କଳ୍ପ, ସନ୍ଦେହ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଅଶ୍ରଦ୍ଧା, ନିଶ୍ଚଳତା, ଅଚଞ୍ଚଳତା, ଲଜ୍ଜା, ବୁଦ୍ଧି, ଭୟ—ଏସବୁ କେବଳ ମନରେ ଅଛି। ତେଣୁ ପଛରୁ କିଛି ଛୁଇଁଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ। ଯେଉଁ ସବୁ ଶବ୍ଦ ଅଛି, ସେଉଁଠି ବାକ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ବାକ୍ୟ ଏହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ପ୍ରାଣର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ, ବ୍ୟାପକ ପ୍ରାଣ, ଉର୍ଧ୍ୱ ପ୍ରାଣ, ସମ ପ୍ରାଣ; ସମସ୍ତ ଏହି ପ୍ରାଣର ତିଆରି। ଏହି ଆତ୍ମା ବାକ୍ୟର, ମନର, ପ୍ରାଣର ତିଆରି। ତିନିଟି ଲୋକ ଅଛି: ଏହି ଲୋକ ବାକ୍ୟ, ମଧ୍ୟ ଲୋକ ମନ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଲୋକ ପ୍ରାଣ। ତିନିଟି ବେଦ ଅଛି: ବାକ୍ୟ ହେଉଛି ଋଗ୍ବେଦ, ମନ ଯଜୁର୍ବେଦ, ପ୍ରାଣ ସାମବେଦ। ଦେବତା, ପିତୃ, ମନୁଷ୍ୟ ଅଛନ୍ତି: ବାକ୍ୟ ଦେବତା, ମନ ପିତୃ, ପ୍ରାଣ ମନୁଷ୍ୟ। ପିତା, ମାତା, ସନ୍ତାନ ଅଛନ୍ତି: ମନ ପିତା, ବାକ୍ୟ ମାତା, ପ୍ରାଣ ସନ୍ତାନ। ଯେଉଁ ସବୁ ଜଣାଯାଇଛି, ଯେଉଁ ସବୁ ଜଣାଯିବ, ଯେଉଁ ସବୁ ଅଜଣା—ସମସ୍ତ ବାକ୍ୟରେ ଅଛି। ଯାହା ଜଣାଯାଇଛି, ତାହା ବାକ୍ୟର ଆକୃତି; ବାକ୍ୟ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନୀ, ବାକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସବୁକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରାଯାଏ। ଯାହା ଜଣାଯିବ, ତାହା ମନର ଆକୃତି; ମନ ହେଉଛି ଏହା, ଏବଂ ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରାଯାଏ। ଯାହା ଅଜଣା, ତାହା ପ୍ରାଣର ଆକୃତି; ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଅଜଣା, ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସବୁକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରାଯାଏ। ବାକ୍ୟ ପାଇଁ ପୃଥିବୀ ଶରୀର, ଏହାର ଦ୍ୱିପ୍ତି ଅଗ୍ନି; ବାକ୍ୟ ଯେତେ ଅଛି, ସେତେ ପୃଥିବୀ ଓ ଅଗ୍ନି ଅଛି। ମନ ପାଇଁ ଆକାଶ ଶରୀର, ଏହାର ଦ୍ୱିପ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ; ମନ ଯେତେ, ସେତେ ଆକାଶ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ଯୁଗଳ ଭାବେ ଏକତ୍ର; ଏଠାରୁ ପ୍ରାଣ ଜନ୍ମ ନେଲା। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ର, ସେଉଁଠି ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ନାହିଁ; ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ସହିତ। ଯେଉଁଜଣେ ଏପରି ଜାଣନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ନାହିଁ। ପ୍ରାଣ ପାଇଁ ଜଳ ଶରୀର, ଏହାର ଦ୍ୱିପ୍ତି ଚନ୍ଦ୍ରମା; ପ୍ରାଣ ଯେତେ, ସେତେ ଜଳ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା। ସମସ୍ତ ଏହି ସମାନ ଏବଂ ଅନନ୍ତ। ଯେଉଁଜଣେ ଏହାକୁ ସୀମିତ ଭାବେ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ସେ ସୀମିତ ଲୋକ ଜିତ କରନ୍ତି; ଯେଉଁଜଣେ ଅନନ୍ତ ଭାବେ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ସେ ଅନନ୍ତ ଲୋକ ଜିତ କରନ୍ତି। ସେ ବର୍ଷ, ପ୍ରଜାପତି, ଷୋଳ ଭାଗ ସହିତ। ଏହି ଭାଗ ମଧ୍ୟରେ ପନ୍ଦର ଭାଗ ରାତି; ଷୋଳମ ଭାଗ ଅଚଳ। ସେ ରାତି ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଜଳ ଦ୍ୱାରା ହ୍ରାସ ପାଏ। ଅମାବାସ୍ୟା ରାତିରେ, ଏହି ଷୋଳମ ଭାଗ ସହିତ ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ପୁଣି ସକାଳେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ତେଣୁ, ସେଇ ଦେବତା ପାଇଁ ଏହି ରାତିରେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପ୍ରାଣ ବିୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏକ ଚିପୁଣି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହି ବର୍ଷ, ପ୍ରଜାପତି, ଷୋଳ ଭାଗ ସହିତ, ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷ ହେଉଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଧନ ପନ୍ଦର ଭାଗ; ଆତ୍ମା ଷୋଳମ ଭାଗ। ସେ ଧନ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଜଳ ଦ୍ୱାରା ହ୍ରାସ। ତେଣୁ, ଆତ୍ମା ଧନ ନୁହେଁ; ଆତ୍ମା ଧନଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଯଦି କେହି ସମସ୍ତ ସମ୍ପତି ସହିତ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ଯଦି ସେ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚନ୍ତି, ସେଉଁଠି କୁହାଯାଏ ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବେ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି। ତିନିଟି ଲୋକ: ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକ, ପିତୃ ଲୋକ, ଦେବ ଲୋକ। ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକ ଜିତାଯାଏ, କୌଣସି ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପିତୃ ଲୋକ; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦେବ ଲୋକ। ଏହି ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଦେବ ଲୋକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ; ତେଣୁ ଜ୍ଞାନର ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ। ଅନୁସୃତି ବିଷୟରେ: ଯେତେବେଳେ କେହି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ଯେ ସେ ଯାଉଛନ୍ତି, ସେ ପୁଅକୁ କହନ୍ତି: "ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମ, ତୁମେ ଯଜ୍ଞ, ତୁମେ ଲୋକ।" ପୁଅ ଉତ୍ତର ଦେଉଛି: "ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ମୁଁ ଯଜ୍ଞ, ମୁଁ ଲୋକ।" ଯାହା କିଛି ଅନୁକ୍ତ ରହିଗଲା, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମରେ ଏକତ୍ର; ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଯଜ୍ଞରେ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏକେ ଲୋକରେ। ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଏକତ୍ର; "ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବି ନାହିଁ।" ତେଣୁ, ଶିକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ କୁହାଯାଏ; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ। ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଲୋକ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ସେ ଏହି ପ୍ରାଣ ସହିତ ପୁଅରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। କିଛି ଋଣ ବା ଦୋଷ ରହିଗଲେ, ପୁଅ ତାହାରୁ ମୁକ୍ତ କରେ; ତେଣୁ ସେ 'ପୁଅ' କୁହାଯାଏ। ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକରେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାରେ ଏହି ଅମୃତ ପ୍ରାଣ ଯାଏ। ପୃଥିବୀ ଏବଂ ଅଗ୍ନିରୁ ଦିବ୍ୟ ବାକ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରେ; ସେଇ ଦିବ୍ୟ ବାକ୍ୟ, ଯାହା କିଛି କୁହିଲେ, ସେ ଘଟିଯାଏ। ଆକାଶ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଦିବ୍ୟ ମନ ପ୍ରବେଶ କରେ; ସେଇ ଦିବ୍ୟ ମନ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଜଳ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରମାରୁ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାଣ ପ୍ରବେଶ କରେ; ସେଇ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାଣ, ଯାହା ଚଳିଥାଏ ଓ ଅଚଳ, ଅପୀଡିତ ନୁହେଁ, ନାଶ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁଜଣେ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା ହୁଅନ୍ତି। ଯେପରି ଏହି ଦେବତା, ସେପରି ସେ; ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏହି ଦେବତାକୁ ଭରସା କରନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଜ୍ଞାନୀକୁ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଭରସା କରନ୍ତି।