ଏହି ଉପନିଷଦର ଗଭୀର ଉପାଦେଶରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଜ ଜଗତକୁ ଜାଣିନାହିଁ, ସେ ଜଣେ ଅଜ୍ଞାତ ଦ୍ୱାରା ଉପଭୋଗିତ ହେଇନାହିଁ; ଏହା ଏହିପରି, ବେଦ ପଠିନାହିଁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିନାହିଁ ଯେପରି। ଏହି ଲୋକ ଯଦି ବହୁ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବେ ମଧ୍ୟ, ସେଗୁଡିକ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ। ଏହିଠି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି—ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବ, ଅତ୍ମାକୁ ନିଜର ଜଗତ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ଅତ୍ମାକୁ ନିଜର ଜଗତ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିଥାଏ, ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇନାହିଁ—ନିଜ ଅତ୍ମା ଠାରୁ ଯେଉଁ ଅଭିଲାଷା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ତାହା ସେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ। ଏହିଠି ଅତ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଜଗତ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଯଜ୍ଞ କରିଥାଏ, ସେ ଦେବତାଙ୍କର ଜଗତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଯେଉଁଠି ପଠିଥାଏ, ଋଷିମାନଙ୍କର ଜଗତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଯେଉଁଠି ସନ୍ତାନ ଅଭିଲାଷା କରେ କିମ୍ବା ପିତୃଯଞ୍ଞ କରେ, ପିତୃମାନଙ୍କର ଜଗତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ମାନବ ଉପରେ ଉପକାର କରେ, ମାନବ ଜଗତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଘାସ ଓ ଜଳ ଦେଇଥାଏ, ପଶୁ ଜଗତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଘରେ ଥିବା କୁକୁର, ପକ୍ଷୀ, ପୋକମାନେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଜୀବନ୍ତ ରହିଥିଲେ, ସେ ଉପରେ ତାଙ୍କର ଜଗତ। ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭଲ ଚାହେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କର ଭଲ ଚାହେ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଛି ଓ ଅନ୍ୱେଷଣ କରାଯାଇଛି। ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଅତ୍ମା ଏକା, ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନଥିଲା। ସେ ଅଭିଲାଷା କଲେ—“ମୋତେ ଜଣେ ଜନାନୀ ଦରକାର, ପରେ ସନ୍ତାନ ଦରକାର, ପରେ ଧନ ଦରକାର, ପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଚାହେ।” ଏହି ଅଭିଲାଷାର ସୀମା ଏଉଁଠି; ଅଭିଲାଷା କରି ଏହାରୁ ଅଧିକ ମିଳେନାହିଁ। ଏହିଠି ଏକା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଏହି ଅଭିଲାଷା କରେ—“ଜଣେ ଜନାନୀ, ସନ୍ତାନ, ଧନ, କାର୍ଯ୍ୟ।” ଯେଉଁଠି ଏହି ସମସ୍ତ ଲାଭ କରିନାହିଁ, ସେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ। ତାଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଏଉଁଠି। ତାଙ୍କର ମନ ଅତ୍ମା; ଉଚ୍ଚାରଣ ଜନାନୀ; ଶ୍ୱାସ ସନ୍ତାନ; ଦୃଷ୍ଟି ମାନବ ଧନ, ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଉପକୃତ ଜିନିଷ ଦେଖିଥାଏ; ଶ୍ରବଣ ଦେବତା ଧନ, ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଉପକୃତ ଜିନିଷ ଜାଣିଥାଏ; ଅତ୍ମା କାର୍ଯ୍ୟ, କାର୍ଯ୍ୟ ଅତ୍ମା ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥାଏ। ପଞ୍ଚରୂପ ଯଜ୍ଞ, ପଞ୍ଚରୂପ ପଶୁ, ପଞ୍ଚରୂପ ମାନବ, ସମସ୍ତ କିଛି ପଞ୍ଚରୂପ; ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଲାଭ କରେ। ଅତ୍ମା ଚିନ୍ତା ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସାତ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ: ଏକଟି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଦୁଇଟି ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଲେ, ତିନିଟି ନିଜକୁ ରଖିଲେ, ଏକଟି ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏହି ଖାଦ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ—ଯେଉଁଠି ଶ୍ୱାସ ଅଛି ଓ ନାହିଁ। ଏହି ଖାଦ୍ୟ ସଦା ଖାଇଯାଏ ମଧ୍ୟ କମିଯାଏନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ଏହି ଅକ୍ଷୟତା ଜାଣିଥାଏ, ସେ ଖାଦ୍ୟ ସଂକେତ ଦ୍ୱାରା ଭୋଜନ କରେ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ୍ତ ରହେ। ଏହି ସାତ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଏକଟି ସମସ୍ତଙ୍କୁ, ଏହା ହେଉଛି ଖାଦ୍ୟ, ଯାହା ଖାଉଯାଏ। ଏହାର ଉପାସନା କଲେ, ଅପବାଦ ଆସିପାରିବେ ନାହିଁ; କାରଣ ଏହା ମିଶ୍ର। ଦେବତାଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ଦିଆଯାଇଛି: ଅର୍ପିତ ଓ ପୁନଃ ଅର୍ପିତ। ଏହିପରି, ଦେବତାଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟ ଓ ଉପଅର୍ପଣ ଦିଆଯାଏ। ଏହିପରି, ନୂତନ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଯଜ୍ଞ କରାଯାଏ। ଏହିଠି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଏକଟି ଦିଆଯାଇଛି: ଏହା ହେଉଛି ଦୁଧ। ଆରମ୍ଭରେ ମାନବ ଓ ପଶୁମାନେ ଦୁଧ ଉପରେ ଜୀବନ୍ତ ରହିଥାନ୍ତି। ଏହିପରି, ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ହେଲେ, ସେ ପ୍ରଥମେ ଘୃତ ଚାଟେ କିମ୍ବା ମାଁର ଅଷ୍ଟନ୍ଧିରେ ଘୃତ ଲଗାଯାଏ। ଏକ ଛାଁ ଜନ୍ମ ହେଲେ, କୁହାଯାଏ—“ଏଉଁଠି ଘାସ ଖାଉନାହିଁ।” ଏହି ଦୁଧରେ ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ—ଯେଉଁଠି ଶ୍ୱାସ ଅଛି ଓ ନାହିଁ। ବର୍ଷରେ ଦୁଧ ଅର୍ପଣ କରି ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଥର ଜିତିବା କୁହାଯାଏ, ଏହିପରି ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ଦିନ ଦୁଧ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ, ସେ ଦିନ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜିତିବା। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯାଏ। ଏହି ଖାଦ୍ୟ ସଦା ଖାଇଯାଏ, କମିଯାଏନାହିଁ। ମାନବ ଅକ୍ଷୟତା, କାରଣ ସେ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ପୁନଃ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଅକ୍ଷୟତା ଜାଣିଥାଏ, ସେ ଅକ୍ଷୟତା। ଚିନ୍ତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଖାଦ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ଏହି ନ କରିଥିଲେ, ଏହା କମିଯାଏ। ସଂକେତ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରେ: ମୁଖ ସଂକେତ, ମୁଖ ଦ୍ୱାରା ଖାଉଯାଏ। ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ୍ତ ରହେ। ତିନିଟି ନିଜକୁ ରଖିଲେ: ମନ, ଉଚ୍ଚାରଣ, ଶ୍ୱାସ। ଏହି ତିନିଟି ନିଜ ପାଇଁ ରଖିଲେ। ଯେଉଁଠି ମନ ଅନ୍ୟଠି ଯାଇଥିଲା, ଦେଖିନାହିଁ; ମନ ଅନ୍ୟଠି ଥିଲା, ଶୁନିନାହିଁ। କାରଣ, ମନ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ମନ ଦ୍ୱାରା ଶୁନାଯାଏ। ଇଚ୍ଛା, ନିଶ୍ଚୟ, ସନ୍ଦେହ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଅଶ୍ରଦ୍ଧା, ଦୃଢତା, ଅଦୃଢତା, ଲଜ୍ଜା, ବୁଦ୍ଧି, ଭୟ—ଏହି ସମସ୍ତ ମନରେ ଅଛି। ଏହିପରି, ପଛରୁ ଛୁଇଁଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିପାରିଥାଏ। ଯେଉଁ ସବ୍ଦ ଅଛି, ଉଚ୍ଚାରଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଉଚ୍ଚାରଣ ତାହାର ଉପରେ ନିର୍ଭର। ଶ୍ୱାସ ଅନ୍ତର୍ଗତ ମୁଖ୍ୟ ଶ୍ୱାସ, ବାହାର ଶ୍ୱାସ, ବିକୀର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ୱାସ, ଉପର ଶ୍ୱାସ, ସମ ଶ୍ୱାସ; ସମସ୍ତ ଏହି ଶ୍ୱାସରେ ଅଛି। ଏହି ଅତ୍ମା ଉଚ୍ଚାରଣ, ମନ, ଶ୍ୱାସରେ ଗଠିତ। ତିନିଟି ଜଗତ: ଏହି ଜଗତ ଉଚ୍ଚାରଣ, ମଧ୍ୟ ଜଗତ ମନ, ସ୍ୱର୍ଗ ଜଗତ ଶ୍ୱାସ। ତିନିଟି ବେଦ: ଉଚ୍ଚାରଣ ଋଗ୍ବେଦ, ମନ ଯଜୁର୍ବେଦ, ଶ୍ୱାସ ସାମବେଦ। ତିନିଟି: ଦେବତା, ପିତୃ, ମାନବ; ଉଚ୍ଚାରଣ ଦେବତା, ମନ ପିତୃ, ଶ୍ୱାସ ମାନବ। ତିନିଟି: ପିତା, ମାତା, ସନ୍ତାନ; ମନ ପିତା, ଉଚ୍ଚାରଣ ମାତା, ଶ୍ୱାସ ସନ୍ତାନ। ଯେଉଁଠି ଜଣାଯାଇଛି, ଜଣିବାକୁ ଅଛି, ଅଜଣା—ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚାରଣରେ। ଯେଉଁଠି ଜଣାଯାଇଛି, ଉଚ୍ଚାରଣର ଆକୃତି; ଉଚ୍ଚାରଣ ଜଣାଯାଇଛି, ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଆକୃତିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଜଣିବାକୁ ଅଛି, ମନର ଆକୃତି; ମନ ଜଣିବାକୁ ଅଛି, ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଆକୃତିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରାଯାଏ।