ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମାକୁ ଏକମାତ୍ର ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ, କାରଣ ଏଠି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକତାରେ ଲିନ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସମସ୍ତର ଆଧାର, ଏହି ଆତ୍ମା ମାଧ୍ୟମରେ ସମସ୍ତକୁ ଜଣାଯାଏ। ଯେପରିକି ଚିହ୍ନ ଦେଖି ଏକ ପଥ ଉପଲବ୍ଧ କରାଯାଏ, ତେଣୁ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଜଣେ ଜଣା ଲୋକ ଖ୍ୟାତି ଓ ଶ୍ଲୋକ ଉପଲବ୍ଧ କରନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମା ପୁଅ, ଧନ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଠାରୁ ବେଶି ପ୍ରିୟ, ଏହା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏବଂ ଅତି ମୂଲ୍ୟବାନ। ଯଦି କିଏ କହେ ଅନ୍ୟ କିଛି ପ୍ରିୟ, ତାହା ଅନ୍ତେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବ। ସେପରି, ଆତ୍ମାକୁ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରିୟ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରିୟ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ପ୍ରିୟ ଅବିନାଶୀ ହୋଇଥାଏ। ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, "ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ଵାରା ସମସ୍ତ ହେବା," କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମ କ'ଣ, ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି? ଆଦିରେ ବ୍ରହ୍ମ ଏକମାତ୍ର ଥିଲେ। ସେ ନିଜକୁ ଜଣା, "ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ," ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ଵାରା ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଦେବତା, ଋଷି, ଓ ମାନବ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜାଗୃତ ହୋଇଥିଲା, ସେଉଁଠି ସେ ବ୍ରହ୍ମ ହେଲେ। ଏହି ଦେଖି ବାମଦେବ ଋଷି କହିଥିଲେ, "ମୁଁ ମନୁ ହେଲି, ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଲି।" ଏବେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଜଣା ଲୋକ କହିଥାଏ, "ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ," ସେ ସମସ୍ତ ହେଇଯାଏ। ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶାସନ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଆତ୍ମା ହେଇଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଦେବତାକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, "ସେ ଏକ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ," ଏହି ଭାବ ଅଜ୍ଞାନ; ସେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ପଶୁ ସମ। ଯେପରିକି ବହୁ ପଶୁ ଜଣେ ମାନବକୁ ସେବା କରନ୍ତି, ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ଦେବତାଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି। ଏକ ପଶୁ ନେଇଲେ ଅପ୍ରିୟ ହୋଇଯାଏ, ବହୁ ନେଇଲେ ଅଧିକ ଅପ୍ରିୟ। ଏହି ଅପ୍ରିୟ ହେଉଛି ମାନବ ଜ୍ଞାନ। ଆଦିରେ ବ୍ରହ୍ମ ଏକମାତ୍ର ଥିଲେ। ସେ ନିଜକୁ ବିଭିନ୍ନ କଲେ। ସେ କ୍ଷତ୍ର (ଶାସନ) ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ସୋମ, ରୁଦ୍ର, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଯମ, ମୃତ୍ୟୁ, ଈଶାନ। କ୍ଷତ୍ର ଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ। ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କ୍ଷତ୍ରିୟକୁ ନିମ୍ନ ଭାବରେ ପୂଜା କରନ୍ତି। କ୍ଷତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଖ୍ୟାତି ଦେଉଛି। କ୍ଷତ୍ରର ଗର୍ଭ ବ୍ରହ୍ମ। ରାଜା ଶ୍ରେଷ୍ଠତାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କରନ୍ତି, ସେ ନିଜ ଗର୍ଭକୁ ପହଞ୍ଚିଯାନ୍ତି; ଅଧିକ ପାପୀ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ। ସେ ନିଜକୁ ବିଭିନ୍ନ କଲେ। ସେ ବିଭିନ୍ନ ଦେବତା ଶ୍ରେଣୀ—ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ମାରୁତ—ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ ଶୂଦ୍ର ଶ୍ରେଣୀ, ପୂଷଣକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପୂଷଣ ସମସ୍ତକୁ ପୋଷଣ କରେ। ସେ ନିଜକୁ ବିଭିନ୍ନ କଲେ। ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ଧର୍ମକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଧର୍ମ ହେଉଛି ଶାସନର ଶାସନ। ଧର୍ମ ଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ। ଶକ୍ତିହୀନ ଶକ୍ତିଶାଳୀକୁ ଧର୍ମ ଦ୍ଵାରା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ରାଜାକୁ ଭଳି। ଧର୍ମ ହେଉଛି ସତ୍ୟ; ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ କହିଯାଏ, ତାହା ଧର୍ମ; ଧର୍ମ କହିଯାଏ, ତାହା ସତ୍ୟ। ଦୁଇ ଏକ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, କ୍ଷତ୍ର, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମ ଅଗ୍ନି ହେଲେ; ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ। ଦେବତାମାନେ ଅଗ୍ନି ଦ୍ଵାରା ଲୋକ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି; ମାନବମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ଵାରା। ଏହି ଦୁଇ ରୂପରେ ବ୍ରହ୍ମ ହେଲେ। ଯେଉଁଠି ନିଜ ଲୋକକୁ ଜଣା ନାହିଁ, ସେ ଅଜ୍ଞାତ ଦ୍ଵାରା ଉପଭୋଗ କରାଯାଏ; ଯଥା ବେଦ ବା ଅନ୍ୟ କର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠିତ ନାହିଁ। ଦାନ, ଯଜ୍ଞ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ। ଆତ୍ମାକୁ ଏକମାତ୍ର ନିଜ ଲୋକ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମାକୁ ଏକମାତ୍ର ନିଜ ଲୋକ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ତାଙ୍କର କର୍ମ ଅବିନାଶୀ ହୋଇଯାଏ। ନିଜ ଆତ୍ମା ଠାରୁ ଯେଉଁଠି ଚାହିଁଲେ, ସେ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜୀବର ଲୋକ। ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ଅଧିଗମ କରନ୍ତି; ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ, ଋଷିଙ୍କ ଲୋକ; ସନ୍ତାନ ଚାହିଲେ କିମ୍ବା ପିତୃମାନେ ଦାନ କଲେ, ପିତୃମାନଙ୍କ ଲୋକ; ମାନବଙ୍କୁ ସେବା କଲେ, ମାନବ ଲୋକ; ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଘାସ ଓ ଜଳ ଦେଲେ, ପଶୁ ଲୋକ; ଘରର ପ୍ରାଣୀ—କୁକୁର, ପକ୍ଷୀ, କୀଟ—ତାଙ୍କୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଲୋକ। ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଲୋକର ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁଲେ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁନ୍ତି। ଆଦିରେ ଏହି ଆତ୍ମା ଏକମାତ୍ର ଥିଲେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ନାହିଁ। ସେ ଚାହିଲେ, "ମୋତେ ଜନାନୀ ମିଳୁ, ସନ୍ତାନ ହେବ, ଧନ ମିଳୁ, କର୍ମ କରିବି।" ଏହି ଚାହିଦାର ସୀମା; ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ମିଳେନାହିଁ। ଏବେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟେକା ଏକା ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଚାହିଦା କରନ୍ତି। ଯେପରିଏ ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଲବ୍ଧ ନକରନ୍ତି, ସେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ମନେ କରନ୍ତି; ଏହିପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା। ମନ ଏହି ଆତ୍ମା; ବାଣୀ ଜନାନୀ; ପ୍ରାଣ ସନ୍ତାନ; ଦୃଷ୍ଟି ମାନବ ଧନ, କାରଣ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ଵାରା ଉପକୃତ ଜିନିଷ ମିଳେ; ଶ୍ରବଣ ଦେବ ଧନ, କାରଣ ଶ୍ରବଣ ଦ୍ଵାରା ଉପକୃତ ଜିନିଷ ଜଣାଯାଏ। ଆତ୍ମା କର୍ମ, କାରଣ ଆତ୍ମା ଦ୍ଵାରା କର୍ମ କରାଯାଏ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ପଞ୍ଚମୁଖୀ, ପଶୁ ପଞ୍ଚମୁଖୀ, ଜଣା ପଞ୍ଚମୁଖୀ, ସମସ୍ତ ପଞ୍ଚମୁଖୀ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ଵାରା ସମସ୍ତ ଉପଲବ୍ଧ କରାଯାଏ। ସେ ଜ୍ଞାନ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ଵାରା ସାତ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ: ଏକ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ, ଦୁଇ ଦେବତାଙ୍କୁ, ତିନି ନିଜ ପାଇଁ, ଏକ ପଶୁମାନଙ୍କୁ। ଏହି ଖାଦ୍ୟ ସାରା ଜୀବ ଓ ଅଜୀବରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ଖାଦ୍ୟ ସଦା ଭୋଜିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କମିନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଅବିନାଶୀତା ଜଣାଯାଏ, ସେ ଖାଦ୍ୟର ଚିହ୍ନ ଦ୍ଵାରା ଭୋଜନ କରି, ଦେବତାଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚି, ଶକ୍ତିରେ ବଞ୍ଚିଥାଏ। ଏହି ସାତ ଖାଦ୍ୟର ଏକ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ—ଯାହା ଭୋଜିତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଉପାସନା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଅପରାଧ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେନାହିଁ; କାରଣ ଏହି ମିଶ୍ରିତ। ଦୁଇ ଦେବତାଙ୍କୁ—ଅଫର୍ତ୍ତ ଓ ପୁନଃଅଫର୍ତ୍ତ।