ଏହି ଉପନିଷଦୀୟ କଥାରେ, ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ଦିବ୍ୟ ଚେତନା ଓ ସଂସ୍କାରର ମହାତ୍ମ୍ୟକୁ ବିବେଚନା କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ଶିଷ୍ୟ ତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟରେ ବସି, ଅଗ୍ନିକୁ ପିଠି ଦେଇ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ। ସେ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିଲେ—“ଆମେ ଦିବ୍ୟ ତେଜସ୍ୱୀତା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁ। ରାତି ଓ ପ୍ରଭାତ ମଧୁମୟ, ପୃଥିବୀର ଧୂଳି, ଦିଗନ୍ତର ଆକାଶ, ଏ ସବୁ ମଧୁମୟ। ହେ ପିତା, ଏହି ସମସ୍ତ ମଧୁରତା ଆମ ପାଇଁ ହେଉ।” ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ପରେ, ସେ ପୁନି କହିଲେ— “ଆମ ବୁଦ୍ଧି ଉଦ୍ବୁଧ ହେଉ, ମଧୁମୟ ଅରଣ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗାଈ ଆମ ପାଇଁ ହେଉ।” ସେ ସାବିତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରର ସମସ୍ତ ଶ୍ଲୋକ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ସ୍ୱୟଂ ହେବାକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗିଥିଲେ। ତା’ପରେ ଜଳ ଚୁମି, ହାତ ଧୋଇ ଅଗ୍ନିକୁ ପିଠି ଦେଇ ବସିଯାଉଥିଲେ। ପ୍ରଭାତକାଳରେ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରି, “ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦିଗର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଦଳ ଦେବୀ ପଦ୍ମ, ମୁଁ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି ପଦ୍ମ ହେଉ,” ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ। ଏପରି ଧ୍ୟାନ କରି, ଅଗ୍ନି ପାଖରେ ବସି ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ିଥିଲେ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନକୁ ଉଦ୍ଦାଳକ ଆରୁଣି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ଅନ୍ୟ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶିଖାଇଥିଲେ। ସେ କହିଥିଲେ, “ଯଦି ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୁଷ୍କ ଦାଳ ଉପରେ ଛିଟାଯିବ, ତେବେ ତାରୁ ଶାଖା ଓ ପତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ।” ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି ଏକ ଶିଷ୍ୟ ଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ପରମ୍ପରାରେ ଦିଆଯାଉଥିଲା—ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ମାଧୁକକୁ, ମାଧୁକ ଚୂଡାକୁ, ଚୂଡା ଜନକକୁ, ଜନକ ସତ୍ୟକାମକୁ, ଏବଂ ସତ୍ୟକାମ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ଶିକ୍ଷା କେବଳ ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ଶିଷ୍ୟକୁ ଦିଆଯିବ, ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ନୁହେଁ। ଏଠିରେ ଉଦୁମ୍ବର କାଠର ଚାରି ପ୍ରକାର ଉପକରଣ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ—ଉଦୁମ୍ବର ହୋମଚମଚ, ଘୃତ ଦେବା ପାତ୍ର, ହୋମକାଠି, ଓ ଅରଣି। ଦଶ ପ୍ରକାର ଚାଷ ହୋଇଥିବା ଧାନ୍ୟ—ଚାଉଳ, ଜଉ, ତିଳ, ମୁଗ, ଅନୁପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଗହୁଁ, ମାଷ, ଖଲ୍ୱା, ଖଲକୁଳ—ଏହାର ଅର୍ଧାଂଶ ମାଟି, ଦହି, ମଧ, ଘୃତ ମିଶାଇ ହୋମ ଦିଆଯାଏ। ସମସ୍ତ ଜୀବର ମଧ୍ୟରୁ ପୃଥିବୀର ସାର ହେଉଛି ଉଦ୍ଭିଦ, ଉଦ୍ଭିଦର ସାର ଫୁଲ, ଫୁଲର ସାର ଫଳ, ଫଳର ସାର ମନୁଷ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟର ସାର ଶୁକ୍ର। ପ୍ରଜାପତି ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ, “ମୁଁ ଏଠାରେ ନିମ୍ନ କିଛି ସ୍ଥାପନ କରିବି।” ସେ ଚାହିଦା ରେ ନାରୀକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ନାରୀକୁ ସମ୍ପଦ ଭାବେ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ସେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ପଥର ଉଠାଇ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ନାରୀକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ନାରୀଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ ହେଉଛି ବେଦୀ, ଚୁଲି କୁଶ, ଚର୍ମ ଦୁଇଟି ଆବରଣ ପଥର, ମଧ୍ୟଭାଗର ଅଗ୍ନି ଯୋନି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଯେଉଁଠି ମିଳନ କରାଯାଏ, ସେ ପ୍ରଜାପତିୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ନାରୀ ନେଇଯାଏ। ଉଦ୍ଦାଳକ, ନଖ ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ, କୁମାର ହରିତ ଏହି ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଦ୍ୱାରା କହିଥିଲେ, “ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନିଜେ ନିୟମ ଓ ପୁଣ୍ୟ ନ ଥିଲେ ଏହି ଜଗତ୍ ଛାଡ଼ିଯାଆନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ବିନା ମିଳନ କରନ୍ତି।” ଅନେକ ଲୋକଙ୍କର ଶୁକ୍ର ସ୍ୱପ୍ନରେ କିମ୍ବା ଜାଗ୍ରତରେ ପ୍ରସ୍ରବିତ ହୁଏ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଶୁକ୍ରକୁ ଛୁଇଁ, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବା ଉଚିତ—“ମୋର ଯେଉଁ ଶୁକ୍ର ଭୂମି, ଉଦ୍ଭିଦ କିମ୍ବା ଜଳକୁ ଗଲା, ମୁଁ ସେଉଁଠାରୁ ଶକ୍ତି ଫେରାଇ ନେଉଛି।” ଏହା ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ଅଙ୍ଗୁଳି ଦ୍ୱାରା ଛୁଇଁ, ଛାତି କିମ୍ବା ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ ଲଗାଯିବ। ଯଦି ସେ ଜଳକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବି ଦେଖନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର କହିବା ଉଚିତ—“ଶକ୍ତି, ବଳ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧନ, ପୁଣ୍ୟ ମୋରେ ଆସୁ।” ନାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ରଜୋଦ୍ଧାନ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଶ୍ରୀ। ତେଣୁ ଯେତେବେଳେ ନାରୀ ଏହା ପିନ୍ଧିଥାନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ଉଚିତ। ଯଦି ସେ ଏହି ବସ୍ତ୍ର ଦେଇଥାନ୍ତି ଓ ସେ ଚାହିଲେ, ତେବେ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଯଦି ସେ ସ୍ଵୟଂ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ଦଣ୍ଡ କିମ୍ବା ହାତ ଦ୍ୱାରା ଛୁଇଁ ଏବଂ ଏହି ମନ୍ତ୍ର କହି ଏକତ୍ର ହେବା ଉଚିତ—“ତୁମ ଶକ୍ତି କୀର୍ତ୍ତି ସହିତ ମୁଁ ତୁମ କୀର୍ତ୍ତି ନେଉଛି।” ଏପରି କଲେ, ସେ ଅପକୀର୍ତ୍ତି ହୁଏ। ଯଦି ସେ କହିଥିଲେ, “ତୁମ ଶକ୍ତି କୀର୍ତ୍ତି ସହିତ ମୁଁ ତୁମ କୀର୍ତ୍ତି ନେଉଛି,” ତେବେ ଦୁଇଜଣେ କୀର୍ତ୍ତିମାନ୍ ହୁଅନ୍ତି। ଯଦି ସେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ତେବେ କହିବେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଚାହେଁ।” ଏହି ଇଚ୍ଛା ତାଙ୍କ ମନରେ ରଖି, ମୁଖ ମୁଖରେ ଲଗାଇ, ଯୋନିକୁ ଛୁଇଁ, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବେ—“ଅଙ୍ଗ ଅଙ୍ଗରୁ ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଉଛ, ହୃଦୟରୁ ଉଠ, ଅଙ୍ଗର ସାର ତୁମେ, ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦିଅ।” ଯଦି ଚାହିଁ, “ସେ ଗର୍ଭବତୀ ହେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ,” ତେବେ ଇଚ୍ଛା ରଖି, ମୁଖ ମୁଖରେ ଲଗାଇ, ଶ୍ୱାସ-ନିଶ୍ୱାସ କରି, ଲିଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଶୁକ୍ର ଫେରାଇ ନେଇ, “ତୁମ ଶୁକ୍ର ସହିତ ମୁଁ ଶୁକ୍ର ଫେରାଇ ନେଉଛି,” ବୋଲି କହିବେ, ତେବେ ଗର୍ଭ ହେଉନାହିଁ। ଯଦି ଚାହିଁ, “ସେ ଗର୍ଭବତୀ ହେଉନ୍ତୁ,” ତେବେ ଏହିପରି କରି, “ତୁମ ଶୁକ୍ର ସହିତ ମୁଁ ଶୁକ୍ର ରଖୁଛି,” ବୋଲି କହିବେ, ତେବେ ଗର୍ଭ ହୁଏ। ଯଦି ଜନନୀ ପୂର୍ବରୁ ଅନ୍ୟ କାହାର ସହିତ ଥିଲେ ଓ ସେ ଏହାକୁ ଅପ୍ରସନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖିଥିଲେ, ତେବେ କଚ୍ଚା ମାଟିର ପାତ୍ରରେ ଅଗ୍ନି ଜାଗାଇ, ବିପରୀତ କୁଶ ରଖି, ଘୃତ ଲାଗିଥିବା ଶର କାଠି ଦେଇ, “ତାଙ୍କ ଅପଶକ୍ତି, ବନ୍ଧ୍ୟତା, ଅପତ୍ୟ ନାହିଁ, ଜୀବନ ଶକ୍ତି ନାହିଁ ହଟିଯାଉ,” ବୋଲି ଉତ୍ତର କରିବେ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଲୋକ ଯାହାକୁ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି, ସେ ଶକ୍ତି ଓ ପୁଣ୍ୟ ହରାଇ ଏହି ଜଗତ୍ ଛାଡ଼ିଯାଆନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଜନନୀକୁ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏପରି ଅନୁଷ୍ଠାନ ପୁନର୍ବାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲା—ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ, ବିପରୀତ କୁଶ ଓ ଶର କାଠି ଦେଇ, ଅପଶକ୍ତି, ଅପତ୍ୟ ନାହିଁ, ବନ୍ଧ୍ୟତା, ଅପୁଣ୍ୟ ହଟାଇବା ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବା ଉଚିତ।