ଏକଥା ଆମେ ଶୁଣୁଥିଲୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆଦି ଉତ୍ପତ୍ତିର ଉପନିଷଦ ଗାଥା। ଆଦିରେ ସେ ଏକା ଥିଲେ—ସେ ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମା, ସେ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା। ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଲେ। ପ୍ରଥମେ ସେ ଘୋଡା ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ମାଠି ହେଲା; ସେ ଗଧା ହେଲେ, ଶକ୍ତି ମାଠି ଗଧା ହେଲା; ଦୁଇଜଣ ଏକତା ହେଲେ, ଏହି ମିଶଣରୁ ଏକ ପାଉଁ ଜଣ୍ତୁମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତାପରେ ସେ ଛୋଁ ହେଲେ, ଶକ୍ତି ମାଠି ଛୋଁ ହେଲା; ସେ ମେଁଢା ହେଲେ, ଶକ୍ତି ମାଠି ମେଁଢା ହେଲା; ଦୁଇଜଣ ଏକତା ହେଲେ, ଏହି ମିଶଣରୁ ଛୋଁ ଓ ମେଁଢା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏଭଳି, ଯେତେ ଦୁଇଁ ଦୁଇଁ ଜଣ୍ତୁ ଅଛନ୍ତି, କିଟା ଯାଏଁ ସେ ନିଜେ ସବୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସେ ଜାଣିଲେ—"ମୁଁ ଏହି ସୃଷ୍ଟି, କାରଣ ଏହି ସବୁକୁ ମୁଁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଛି।" ଏହି ଜ୍ଞାନରୁ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଯେଉଁଠି ଏହି ଭାବରେ ଜାଣେ, ସେଉଁଠି ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହାପରେ ସେ ନିଜେ ମାନେ ଘସିଲେ; ତାଙ୍କର ମୁଁହଁ ଓ ହାତରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁହଁ ଓ ଯୋନିର ଭିତର ଚୁଆ ନାହିଁ। ଏହି କାରଣରୁ ଲୋକେ କହନ୍ତି—"ଏହି ଦେବତାକୁ ପୂଜିବା, ସେହି ଦେବତାକୁ ପୂଜିବା"—ଏହି ସବୁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ର ଅଂଶ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ର ଅଂଶ ମାତ୍ର। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ସବୁ ଜଳିୟ ଅଛି, ସେ ବ୍ରହ୍ମା ର ସ୍ୱରୂପରୁ ଶୁକ୍ର ହେଲା, ଏହି ଶୁକ୍ର ହେଉଛି ସୋମ। ଏହି ଭଳି, ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନକାରୀ ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ସୋମ ହେଉଛି ଖାଦ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନକାରୀ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ର ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୃଷ୍ଟି—ସେ ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ପରେ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୃଷ୍ଟି ଜାଣିଲେ, ତାହାରେ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ, ସୃଷ୍ଟି ଅବିଭକ୍ତ ଥିଲା; ନାମ ଓ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭିନ୍ନତା ଲାଗିଲା—"ଏହି ନାମରେ, ଏହି ରୂପରେ"। ଏଯିଁ, ଆଜିଯାଏଁ ଏହି ଭିନ୍ନତା ନାମ ଓ ରୂପ ଦ୍ୱାରା। ବ୍ରହ୍ମା ଏଠି ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି—ନଖର ପ୍ରାନ୍ତ ଯାଏଁ। ଯେପରି ଦାରକୁ ଦାରକସେ ରଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ପୃଥିବୀ ନିଜ ଗୁହାରେ ରହିଛି, ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱରୂପ ଚୁପଚାପ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଲୋକେ ଦେଖି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକାଶ ନାହିଁ। ସେ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ, ଏହି 'ଶ୍ୱାସ' ହେଲେ; କଥା କଲେ, 'ବାଣୀ'; ଦେଖିଲେ, 'ଚକ୍ଷୁ'; ଶୁଣିଲେ, 'କର୍ଣ୍ଣ'; ଚିନ୍ତା କଲେ, 'ମନ'—ଏହି ସବୁ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ ନାମ। ଯେଉଁଠି ଏକଟିକୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ପୂଜିବେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣି ପାରିବେ ନାହିଁ; ସେ ଏକ ଅଂଶରେ ଅଟକି ରହିବେ। ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏଠି ସମସ୍ତ ଏକତା ହୁଏ। ଏଠି ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସମସ୍ତର ଆଧାର—ଏହି ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଜାଣି ପାରିବା। ଯେପରି ଚିହ୍ନ ଦେଖି ଚାଲିବା ଆସାନ, ଏଭଳି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କୁ ଖ୍ୟାତି ଓ ଗାଥା ମିଳେ। ଏହି ଆତ୍ମା ପୁଅଠାରୁ, ଧନଠାରୁ, ଅନ୍ୟ ସବୁ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଅଧିକ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ। ଯଦି କେହି କହେ—"ଏହି ଜିନିଷ ପ୍ରିୟ", ତାହା ଅନିତ୍ୟ; ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରିୟ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରିୟ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଲୋକେ କହନ୍ତି—"ବ୍ରହ୍ମା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ହେବେ"। କିନ୍ତୁ, କଣ ସେ ବ୍ରହ୍ମା? କାରଣ ସମସ୍ତକୁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଆଦିରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏକା ଥିଲେ। ସେ ନିଜେ ଜାଣିଲେ—"ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା"। ଏହି ଜ୍ଞାନରୁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁଭବ କଲେ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ହେଲେ; ଋଷିମାନେ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭଳି। ଏହି ଦ୍ରୁଷ୍ଟିରେ ବାମଦେବ ଋଷି କହିଥିଲେ—"ମୁଁ ମନୁ ହେଲି, ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଲି"। ଏବେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଜାଣେ—"ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା", ସେ ସମସ୍ତ ହେଇଯାଏ। ଦେବତା ବା ପିତୃମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶାସନ କରି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ଆତ୍ମା ହେଇଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଦେବତାକୁ ପୂଜିବେ, "ସେ ଅଲଗା, ମୁଁ ଅଲଗା" ଭାବିବେ, ସେ ଜାଣି ପାରିବେ ନାହିଁ; ସେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଗାଈ ପରି। ଯେପରି ଗାଈ ମାନେ ମନୁଷ୍ୟକୁ ସେବା କରନ୍ତି, ଏଭଳି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି। ଏକ ଗାଈକୁ ନିଅଯାଏ, ଏହା ଅପ୍ରିୟ; ବହୁତ ନିଅଯାଏ, ତାହା ଅଧିକ ଅପ୍ରିୟ। ଏହି ଭଳି, ମନୁଷ୍ୟ ଜାଣିଥିବା ଜିନିଷ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ। ଆଦିରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏକା ଥିଲେ; ସେ ନିଜକୁ ବିଭକ୍ତ କଲେ। ସେ ଉତ୍ତମ ରୂପ କ୍ଷତ୍ର (ଶାସନ) ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ—ଏହି ଦେବତା କ୍ଷତ୍ରମାନେ: ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ସୋମ, ରୁଦ୍ର, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଯମ, ମୃତ୍ୟୁ, ଈଶାନ। କ୍ଷତ୍ର ଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି କାରଣରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ କ୍ଷତ୍ରିୟକୁ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ ତଳରୁ ପୂଜନ୍ତି; କ୍ଷତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଖ୍ୟାତି ଦେଇଥାଏ। କ୍ଷତ୍ରର ଗର୍ଭ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା। ରାଜା ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମା ଠାରେ ଫେରିଯାଏ; ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବା, ନିଜ ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା; ଏହି ଭଳି, ଉତ୍ତମ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ ଅଧିକ ପାପ ହୁଏ। ସେ ନିଜକୁ ବିଭକ୍ତ କଲେ; ସେ ଦେବତାମାନେ—ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ମାରୁତ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସେ ନିଜକୁ ବିଭକ୍ତ କଲେ; ସେ ଶୂଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ପୂଷଣ। ପୂଷଣ ସମସ୍ତ ଉପଜିବାକୁ ପୋଷଣ କରେ। ସେ ନିଜକୁ ବିଭକ୍ତ କଲେ; ସେ ଉତ୍ତମ ରୂପ ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏହି ଶାସନର ଶାସନ ହେଉଛି ଧର୍ମ। ଧର୍ମ ଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ। ଦୁର୍ବଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀକୁ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ଧର୍ମ ହେଉଛି ସତ୍ୟ। ଯେଉଁଠି କେହି ସତ୍ୟ କହେ, "ସେ ଧର୍ମ କହିଛି"; ଧର୍ମ କହେ, "ସେ ସତ୍ୟ କହିଛି"—ଏହି ଦୁଇ ଏକ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମା, କ୍ଷତ୍ର, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅଗ୍ନି ହେଲେ; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର—ଏହି ଭଳି। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା। ଏହି ଦୁଇ ରୂପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଉପସ୍ଥିତ।