ଏହି ଉପନିଷଦର ପବିତ୍ର ଦିଗନ୍ତରେ କୁହାଯାଏ—ଯେଉଁଠାରେ ଯିଏ ଲାଭ କ’ଣ ଜାଣିଛି, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଲାଭ ଆସେ, ସେ ଯାହା ଚାହେ, ତାହା ଲାଭ କରେ। କାନ୍ ହେଉଛି ଏହି ଲାଭର ମୂଳ; କାନ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ସମସ୍ତ ବେଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖେ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଅଭିଲାଷିତ ସମସ୍ତ ଲାଭ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଯିଏ ନିବାସ କ’ଣ ଜାଣିଛି, ସେ ତାଙ୍କର ଜନମାନ୍ୟଙ୍କ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ନିବାସ ହୁଏ। ମନ ହେଉଛି ଏହି ନିବାସ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯାହା ରଖେ, ସେ ସ୍ବଜନ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଯିଏ ସୃଷ୍ଟି ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ସନ୍ତାନ ଓ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ। ବୀର୍ୟ ହେଉଛି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଶକ୍ତି; ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣିଛି, ସେ ସନ୍ତାନ ଓ ଧନରେ ପ୍ରବଳ ହୁଏ। ଏକଦିନ ପ୍ରାଣ, କଥା, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ମନ, ବୀର୍ୟ—ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବନ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ କିଏ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏନେଇ ମଧ୍ୟେ ବାଦ ବିବାଦ ହେଉଥିଲା। ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ପଚାରିଲେ—“କିଏ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ?” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ଯାହା ଚାଲିଯିବାରେ ଦେହ ନିର୍ବଳ ହୁଏ, ସେଇ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।” ତେଣୁ ପ୍ରଥମେ ବାକ୍ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଏକ ବର୍ଷ ଦୂରେ ରହିଲା। ବାପସି ଆସି ପଚାରିଲା, “ମୁଁ ନଥିଲି କିପରି ବଞ୍ଚିଲେ?” ସେମାନେ କହିଲେ, “ମୁକ ଲୋକେ ଯେପରି ବାୟୁ, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ମନ, ବୀର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚନ୍ତି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ସେଇପରି ବଞ୍ଚିଲୁ।” ବାକ୍ ପୁନଃ ଦେହକୁ ଫେରିଲା। ଏହିପରି ଦୃଷ୍ଟି, କାନ୍, ମନ, ବୀର୍ୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେହ ଛାଡ଼ି ବର୍ଷେ ବାହାରେ ରହି, ପଛେ ଆସି ପଚାରିଲେ ଏବଂ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ପାଇଲେ—ଯେପରି ଅନ୍ଧ, ବିରଳ, ମୂକ, ଅବିବେକୀ, ନିର୍ବୀର୍ୟ ଲୋକେ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚନ୍ତି, ଏହିପରି ଆମେ ବଞ୍ଚିଲୁ। ସେମାନେ ପୁନଃ ଦେହକୁ ଫେରିଲେ। ଶେଷରେ ପ୍ରାଣ ବାହାରିବାକୁ ଯିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏକାଠି ହୋଇ, ସିନ୍ଧୁ ଘୋଡ଼ା ପରି ଦେହରୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ—“ମହାନ, ଆପଣ ଯଦି ଚାଲିଯିବେ, ଆମେ ବଞ୍ଚିପାରିବୁ ନାହିଁ।” ପ୍ରାଣ କହିଲେ, “ତେବେ ମୋତେ ନିବେଦନ ଦିଅ।” ସମସ୍ତ ମନ୍ୟ କଲେ। ତେବେ ବାକ୍ କହିଲା—“ମୁଁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ତେଣୁ ଆପଣ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।” ଦୃଷ୍ଟି କହିଲା—“ମୁଁ ଆଧାର, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଆଧାର।” ଶ୍ରବଣ କହିଲା—“ମୁଁ ଶ୍ରୀ, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀ।” ମନ କହିଲା—“ମୁଁ ନିବାସ, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ନିବାସ।” ବୀର୍ୟ କହିଲା—“ମୁଁ ପ୍ରଜା, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଜା।” ପ୍ରାଣ ପଚାରିଲେ—“ମୋର ଖାଦ୍ୟ, ମୋର ପୋଷାକ କ’ଣ?” ସେମାନେ କହିଲେ—“ଘୋଡ଼ା, ପଶୁ, କୀଟ, ପକ୍ଷୀ—ଏମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ; ଜଳ ଆପଣଙ୍କ ପୋଷାକ।” ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖେ, ସେ ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ସେ କଦାଚିତ୍ ଅପବିତ୍ର ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖାଇବା ପୂର୍ବରୁ ଓ ପରେ ଜଳ ଚୁମନ୍ତି, ଏହାରେ ଖାଦ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ଲୋକେ ଖାଇବା ପୂର୍ବରୁ ଓ ପରେ ଜଳ ଚୁମିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଯଦି କେହି ମହତ୍ତ୍ୱ ଲାଭ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ସେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଶୁଭ ଦିନରେ, ବାରୋ ଦିନ ଉପସଦ୍ ବ୍ରତ ପାଳନ କରି, ଉଦୁମ୍ବର ଫଳ ଓ ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି, ଘୃତ ଲେପନ କରି, ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରି, ଚର୍ଣ୍ଣ କରି ପୂଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ୍। ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରି, ପ୍ରଥମ ଆଉତି ଦେଇ, ସେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ—“ଏ ଜାତବେଦସ୍, ତୁମେ ମଧ୍ୟେ ଯେତେ ଦେବତା ଅଛ, ଯେଉଁମାନେ ମନୁଷ୍ୟର ଇଚ୍ଛାକୁ ବାଧା ଦିଅନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ଦେଉଛି; ସେମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତୁ—ସ୍ୱାହା।” ପରେ ଅନ୍ୟ ଆଉତିଗୁଡ଼ିକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଦେଇ, ଘୃତ ଚର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଦେବତା, ପ୍ରାଣ, ବାକ୍, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ମନ, ବୀର୍ୟ, ସତ୍, ଭବ, ବିଶ୍ୱ, ସମସ୍ତ, ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ଦିଗ, ବ୍ରହ୍ମ, କ୍ଷତ୍ର, ଭୂଃ, ଭୁଃଵଃ, ସ୍ଵଃ, ଭୂର୍ଭୁଃସ୍ଵଃ, ଅଗ୍ନି, ସୋମ, ତେଜ, ଶ୍ରୀ, ସବିତୃ, ସରସ୍ୱତୀ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଆଉତି ଦିଅନ୍ତି। ଏହିପରି ଆଉତି ଦେଇ, ସେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର କହି ଏହି ଚର୍ଣ୍ଣକୁ ଛୁଅନ୍ତି—“ତୁମେ ଗତି, ତୁମେ ଦୀପ୍ତି, ତୁମେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ତୁମେ ଦୃଢତା, ତୁମେ ଏକତା, ତୁମେ ସ୍ଥିତି, ତୁମେ ଗୀତି, ତୁମେ ଶ୍ରବଣ, ତୁମେ ଶ୍ରୁତ, ତୁମେ ଆର୍ଦ୍ର, ତୁମେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ, ତୁମେ ଭୋଜ୍ୟ, ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁ, ତୁମେ ଲୟ।” ପରେ ଏହାକୁ ଉଠାଇ କହନ୍ତି—“ତୁମେ କାଚା; ମୋ ସହିତ ଏକ ରାଜା ହୁଅ, ରାଜା ତୁମକୁ ରାଜା କରନ୍ତୁ।” ପଛେ ସେ ଜଳ ପିଇ, “ସବିତୃ ଦ୍ୱାରା ମଧୁମୟ ବାୟୁ ବହୁ, ମଧୁମୟ ନଦୀ ବହୁ, ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକ ମଧୁମୟ ହେଉ—ଭୂଃ ସ୍ୱାହା” କହି ଅଞ୍ଜଳି କରନ୍ତି। “ଦେବତାଙ୍କ ତେଜସ୍ୱିତା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ, ରାତି ଓ ପ୍ରଭାତ ମଧୁମୟ, ପୃଥିବୀ ଧୂଳି ମଧୁମୟ, ସ୍ଵର୍ଗ ମଧୁମୟ, ଆମ ପିତା—ଭୁଃଵଃ ସ୍ୱାହା।” “ବିବେକ ଆମକୁ ପ୍ରେରଣ କରନ୍ତୁ, ମଧୁମୟ ବନ ଆମ ହେଉ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧୁମୟ ହେଉ, ଗାଈ ମଧୁମୟ ହେଉ—ସ୍ଵଃ ସ୍ୱାହା।” ସମସ୍ତ ସାବିତ୍ରୀ, ମଧୁମୟ ଶ୍ଲୋକ, ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, “ମୁଁ ସମସ୍ତ ହେଉ” ଭୂର୍ଭୁଃସ୍ଵଃ ସ୍ୱାହା କହି, ହସ୍ତ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି ଅଗ୍ନିପାଖରେ ପୃଷ୍ଠ ଦେଇ ବସନ୍ତି। ପ୍ରଭାତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ କହନ୍ତି—“ତୁମେ ଦିଗମାନ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ପଦ୍ମ, ମୁଁ ମନୁଷ୍ୟମାନ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ପଦ୍ମ ହେଉ।” ଏହିପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଅଗ୍ନିପାଖରେ ପୃଷ୍ଠ ଦେଇ ବସନ୍ତି। ଏହି ଉପଦେଶ ଉଦ୍ଦାଳକ ଆରୁଣି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ମଧୁକ ପୈଙ୍ଗି, ଚୂଡ ଭାଗବିତ୍ତ, ଜନକ, ସତ୍ୟକାମ ଓ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ପରମ୍ପରାରେ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ—ଯଦି ଏହି ଚର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଶୁଷ୍କ କାଠ ଉପରେ ଛିଟାଯିବ, ତେବେ ତାହାରେ ପ୍ରଶାଖା ଓ ପତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ। ଏଠାରେ ଉଦୁମ୍ବର କାଠର ଚାରିଟି ଉପକରଣ—ଉଦୁମ୍ବର ତର୍ପଣ, ଉଦୁମ୍ବର ହୋମ ଚମଚ, ଉଦୁମ୍ବର ଇଂଧନ ଓ ଦୁଇଟି ଅରଣି ଅଛି। ଦଶ ପ୍ରକାର ଚାଷ ଶସ୍ୟ—ଧାନ, ଜଉ, ତିଳ, ମୁଗ, ଅନୁପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଗହୁଁ, ମାଟର, ଖଲ୍ବା, ଖଲକୁଳ; ଏହାର ଅର୍ଧ ଚକ୍କି ମାରି, ଦହି, ମଧୁ, ଘୃତରେ ଲେପି, ଘୃତ ଦେଇ ହୋମ କରାଯାଏ।