ଗୌତମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଅଚାର୍ୟ ଏକ ଗଭୀର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ କଥା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ—“ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏକ ଅଗ୍ନି ଅଟୁଟ ଯଜ୍ଞ କୁଣ୍ଡ। ଏଠାରେ ପୃଥିବୀ ହେଉଛି ଜଳାଣ, ବାୟୁ ହେଉଛି ଧୂଆଁ, ରାତି ହେଉଛି ଶିଖା, ଦିଗଗୁଡିକ ହେଉଛି ଅଙ୍ଗାର, ଏବଂ ମଧ୍ୟ ଦିଗଗୁଡିକ ହେଉଛି ଚିଙ୍ଗାରି। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ବର୍ଷାକୁ ହବି ଭାବେ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏହି ହବିରୁ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ପୁନି ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅଗ୍ନି। ଏଠି ମୁହଁ ହେଉଛି ଜଳାଣ, ଶ୍ୱାସ ଧୂଆଁ, ବାଣୀ ଶିଖା, ଚକ୍ଷୁ ଅଙ୍ଗାର, କାନ ଚିଙ୍ଗାରି। ଏଠି ଦେବତାମାନେ ଖାଦ୍ୟକୁ ହବି ଭାବରେ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏହି ହବିରୁ ଶୁକ୍ର ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ। ସ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅଗ୍ନି। ତାଙ୍କର ଯୋନି ହେଉଛି ଜଳାଣ, କେଶ ଧୂଆଁ, ଯୋନିମୁଖ ଶିଖା, ଭିତରେ ଯାହା ଘଟେ ଅଙ୍ଗାର, ରତିସୁଖ ଚିଙ୍ଗାରି। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ଶୁକ୍ରକୁ ହବି ଭାବେ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏଠାରୁ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ସେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଜୀବନ ଯାପନ କରି, ମୃତ୍ୟୁରେ ଶରୀର ଛାଡ଼େ। ତାପରେ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଇଯାନ୍ତି। ଏଠି ଅଗ୍ନି ନିଜେ ଅଗ୍ନି ହୁଏ, ଜଳାଣ ଜଳାଣ, ଧୂଆଁ ଧୂଆଁ, ଶିଖା ଶିଖା, ଅଙ୍ଗାର ଅଙ୍ଗାର, ଚିଙ୍ଗାରି ଚିଙ୍ଗାରି। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ମନୁଷ୍ୟକୁ ହବି ଭାବେ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏଠାରୁ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେହ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସତ୍ୟରେ ଅରଣ୍ୟରେ ଉପାସନା କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଶିଖାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଶିଖାରୁ ଦିନ, ଦିନରୁ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରୁ ଉତ୍ତରାୟଣ, ଉତ୍ତରାୟଣରୁ ଦେବଲୋକ, ଦେବଲୋକରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଇଳିଝାଡ଼, ଇଳିଝାଡ଼ରୁ ମନୋଜନ୍ମା ଏକ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ନେଇଯାଏ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ସବୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି, ପୁନରାଗମନ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଜୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧୂଆଁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଧୂଆଁରୁ ରାତି, ରାତିରୁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରୁ ଦକ୍ଷିଣାୟନ, ଦକ୍ଷିଣାୟନରୁ ପିତୃଲୋକ, ପିତୃଲୋକରୁ ଚନ୍ଦ୍ର। ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଇ ସେମାନେ ତାହାଁରେ ଖାଦ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି; ଦେବତାମାନେ ରାଜା ସୋମକୁ ପୂରଣ କରି, ‘ବଢ଼, କମ’ ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେମାନେ ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଅନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ, ସେମାନେ ଆକାଶରେ ଆସନ୍ତି, ଆକାଶରୁ ବାୟୁ, ବାୟୁରୁ ବର୍ଷା, ବର୍ଷାରୁ ପୃଥିବୀ, ପୃଥିବୀରୁ ଖାଦ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ପୁନି ଏହି ଖାଦ୍ୟ ମହିଳା ଅଗ୍ନିରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଏଭଳି ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଦୁଇଟି ପଥ ଜାଣନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ କୀଟ, ପତଙ୍ଗ ଓ ଏଭଳି ଦେହ ନେଇଥାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରାଣ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ସେ ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଅନ୍ତି; ଏଠି ବାଣୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁମାନେ ଭିତି ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସମ ଓ କଠିନରେ ଦୃଢ଼ ରହନ୍ତି; ଏଠି ଚକ୍ଷୁ ଭିତି। ଯେଉଁମାନେ ଲାଭ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଯାହା ଚାହିଁବେ ଲାଭ କରନ୍ତି; କାନ ହେଉଛି ଲାଭ, ଏଠି ସମସ୍ତ ବେଦ ଲାଭ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ନିବାସ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହୁଅନ୍ତି; ମନ ଏହି ନିବାସ। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଜନନ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସନ୍ତାନ ଓ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; ଶୁକ୍ର ଏହି ପ୍ରଜନନ। ଏହି ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ ଏକ ଅନ୍ୟଅନ୍ୟ ସହ କଂଠା କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରେ ଗଲେ—‘କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?’ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—‘ଯାହା ଚାଲିଯିବାରେ ଦେହ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।’ ଏଉଁ ପରେ ବାଣୀ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଏକ ବର୍ଷ ରହିଲା, ପୁଣି ଫେରି ଆସି ପଚାରିଲା—‘ମୋ ଛଡ଼ା କିପରି ବଞ୍ଚିଲୁ?’ ସେମାନେ କହିଲେ—‘ମୁକମାନେ ଯେପରି ଶ୍ୱାସ, ଚକ୍ଷୁ, କାନ, ମନ, ଶୁକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ ଚାଲିଲୁ।’ ଏପରି ଚକ୍ଷୁ, କାନ, ମନ, ଶୁକ୍ର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ ବର୍ଷ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଫେରି ଆସିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହି ଉତ୍ତର ମିଳିଲା। ଶେଷରେ ପ୍ରାଣ ଯିବା ଉଦ୍ୟମ କଲା। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସିନ୍ଧୁ ଘୋଡ଼ା ପରି ଏକତ୍ର ହେଲେ, କହିଲେ—‘ଏ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଯଦି ଯିବେ, ଆମେ ବଞ୍ଚିପାରିବୁନାହିଁ।’ ପ୍ରାଣ କହିଲେ—‘ତେବେ ମୋତେ ଦେଉଥିବା ଦାନ ଦିଅ।’ ସମସ୍ତେ ସମ୍ମତି ଦେଲେ। ତେବେ ବାଣୀ କହିଲା—‘ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେଣୁ ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।’ ଚକ୍ଷୁ—‘ମୁଁ ଭିତି, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଭିତି।’ କାନ—‘ମୁଁ ସମୃଦ୍ଧି, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧି।’ ମନ—‘ମୁଁ ନିବାସ, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ନିବାସ।’ ଶୁକ୍ର—‘ମୁଁ ପ୍ରଜା, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଜା।’ ପ୍ରାଣ ପଚାରିଲେ—‘ମୋର ଖାଦ୍ୟ କ'ଣ, ପୋଷାକ କ'ଣ?’ ସମସ୍ତେ କହିଲେ—‘ଘୋଡ଼ା, ପଶୁ, କୀଟ, ପକ୍ଷୀ—ସମସ୍ତ ଆପଣଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ; ଜଳ ଆପଣଙ୍କ ପୋଷାକ।’ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଖାଏ ସେ କ୍ଷୟ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଖାଇ ପରେ ଓ ଖାଇପୂର୍ବରୁ ଜଳ ଅଞ୍ଜଳି କରନ୍ତି, ଖାଦ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଏ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି। ତେଣୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ଖାଇବା ପୂର୍ବରୁ ଓ ପରେ ଜଳ ଚାଉଁଥିବା ଉଚିତ। ଯଦି କେହି ମହାନତା ଚାହିଁଥାଏ, ତେବେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଶୁଭ ଦିନରେ, ଦ୍ୱାଦଶ ଉପସଦ୍ ବ୍ରତ ପାଳନ କରି, ଉଦୁମ୍ବର ଫଳ ଓ ଔଷଧି ଏକତ୍ର କରି, ଘୃତ ଲେପନ କରି, ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରି, ପୂଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ମଞ୍ଜନ କରି, ହବି ଦେଇବା ଉଚିତ। ଏଠି ଯେତେ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କୁ ଅଟକାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଦିଅ, ସେମାନେ ତୃପ୍ତ ହୋଇ ଆମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତୁ—ଏପରି ହବି ଦିଅ। ‘ତୁମେ ଚତୁଷ୍ପଦ ଭାବରେ ଶୟନ କରିଲେ, ମୁଁ ଧାରକ; ଘୃତ ଧାରା ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ପୂଜିଲି, ପ୍ରଦାତା। ସ୍ୱାହା। ସନ୍ତାନ ହେଉ, ଏହି ସନ୍ତାନ ଅନ୍ୟଠାରେ ନ ଯାଉ।’—ଏହିପରି ତୃତୀୟ ହବି ଦେଇଥାଏ।