ଏକ ଦିନ, ପୁତ୍ର ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପିତାଜୀ, ଆପଣ ମୋ ପରି ଜାଣନ୍ତୁ; ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଯାହା ଜାଣେ, ତାହା ସମସ୍ତ କଥା ଆପଣଙ୍କୁ କହିଦେଲି। ଆସନ୍ତୁ, ଏଠାରୁ ଯାଇ ଆମେ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ରହିବା।” କିନ୍ତୁ ପିତା କହିଲେ, “ତୁମେ ନିଜେ ଯାଅ।” ତେଣୁ ସେ ପ୍ରବାହଣ ଜୈବଲିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗୌତମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଗୌତମ ବସିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ଏବଂ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପାଇଁ ପାଣି ଆଣାଗଲା, ଏବଂ ପରେ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦିଆଗଲା। ତାପରେ ଗୌତମଙ୍କୁ କୁହାଗଲା, “ତୁମକୁ ଏକ ବର ଦିଆଯାଉଛି, ଗୌତମ।” ଗୌତମ କହିଲେ, “ଏହି ବର ଆପଣ ଯେପରି ଦେବେ କହିଛନ୍ତି, ସେପରି ହେଉ। ଯେଉଁ କଥା ଆପଣ ଶିଶୁକୁ ଶେଷରେ କହିଥିଲେ, ସେଇ କଥା ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, “ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି ବର ଦିଆଯାଏ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ କହ।” ଗୌତମ କହିଲେ, “ସୁନା, ଗାଈ, ଘୋଡା, ଦାସୀ, ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦାନ ଜଣାଶୁଣା; କିନ୍ତୁ ଆପଣ, ପ୍ରଭୁ, ଅସୀମ ଓ ଅନନ୍ତ ଦାତା। ତେଣୁ, ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀମାନେ ଯେପରି ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ମୁଁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଉପହାର ସହିତ ଆସିଛି।” ଏପରି କହି, ସେ ଉପହାର ଉଲ୍ଲେଖ କଲେ ଏବଂ ଆଉ କହିଲେ, “ଗୌତମ, ଆମକୁ ଓ ତୁମର ପୂର୍ବଜମାନେ ଅବହେଳା କରିନାହ। ଏହି ଜ୍ଞାନ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂର୍ବରୁ ଦିଆଯାଇନଥିଲା, ମୁଁ ଏହା ତୁମକୁ କହିବି। ଏପରି କଥା କହୁଥିବା ଜଣକୁ କିଏ ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରିବ?” ତାପରେ ତିନିଜଣେ ଗୌତମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଲୋକଟି ଅଗ୍ନି, ଗୌତମ। ଏହାର ଇନ୍ଦନ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଧୂଆଁ କିରଣ, ଶିଖା ଦିନ, ଅଙ୍ଗାର ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଚିଙ୍ଗାରି ତାରା। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ହବି ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଅର୍ପଣରୁ ରାଜା ସୋମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। “ବର୍ଷା ଅଗ୍ନି, ଗୌତମ। ଏହାର ଇନ୍ଦନ ବର୍ଷ, ଧୂଆଁ ମେଘ, ଶିଖା ବିଜୁଳି, ଅଙ୍ଗାର ମେଘଗର୍ଜନ, ଚିଙ୍ଗାରି ମେଘମାଳା। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ସୋମକୁ ହବି ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଅର୍ପଣରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ। “ଏହି ଲୋକଟି ଅଗ୍ନି, ଗୌତମ। ଏହାର ଇନ୍ଦନ ମାଟି, ଧୂଆଁ ବାୟୁ, ଶିଖା ରାତି, ଅଙ୍ଗାର ଦିଗ, ଚିଙ୍ଗାରି ଉପଦିଗ। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ବର୍ଷାକୁ ହବି ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଅର୍ପଣରୁ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। “ମଣିଷ ଅଗ୍ନି, ଗୌତମ। ଏହାର ଇନ୍ଦନ ଖୋଲାମୁହଁ, ଧୂଆଁ ଶ୍ୱାସ, ଶିଖା ବାଣୀ, ଅଙ୍ଗାର ଆଖି, ଚିଙ୍ଗାରି କାନ। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ଖାଦ୍ୟକୁ ହବି ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଅର୍ପଣରୁ ବୀର୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। “ସ୍ତ୍ରୀ ଅଗ୍ନି, ଗୌତମ। ଏହାର ଇନ୍ଦନ ଯୋନି, ଧୂଆଁ କେଶ, ଶିଖା ଯୋନିମୁଖ, ଅଙ୍ଗାର ଅଭ୍ୟନ୍ତର କାର୍ଯ୍ୟ, ଚିଙ୍ଗାରି ରତିସୁଖ। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ବୀର୍ୟକୁ ହବି ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଅର୍ପଣରୁ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ସେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚେ, ତାପରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ। “ତାପରେ ସେଠାରୁ ଅଗ୍ନିକୁ ନେଇଯାଏ। “ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଅଗ୍ନି ହୁଏ, ଇନ୍ଦନ ଇନ୍ଦନ, ଧୂଆଁ ଧୂଆଁ, ଶିଖା ଶିଖା, ଅଙ୍ଗାର ଅଙ୍ଗାର, ଚିଙ୍ଗାରି ଚିଙ୍ଗାରି। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ପୁରୁଷକୁ ହବି ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଅର୍ପଣରୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। “ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସତ୍ୟର ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶିଖାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଶିଖାରୁ ଦିନ, ଦିନରୁ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରୁ ଉତ୍ତରାୟଣ, ମାସରୁ ଦେବଲୋକ, ଦେବଲୋକରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍। ବିଦ୍ୟୁତରୁ ମନସ୍ପୁତ ଏକ ପୁରୁଷ ସେମାନେକୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ନେଇଯାଏ। ସେଠି ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଅତିକ୍ରମ କରି ବସନ୍ତି; ସେମାନେ ପୁନର୍ବାର ଏଠାକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ। “କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧୂଆଁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଧୂଆଁରୁ ରାତି, ରାତିରୁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରୁ ଦକ୍ଷିଣାୟଣ, ମାସରୁ ପିତୃଲୋକ, ପିତୃଲୋକରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା। ଚନ୍ଦ୍ରମାକୁ ପହଞ୍ଚି ସେମାନେ ସେଠାରେ ଖାଦ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି; ଦେବତାମାନେ ସୋମକୁ ପୂରଣ କରି, ‘ବୃଦ୍ଧି ହ, କ୍ଷୟ ହ’ କହନ୍ତି; ସେଠାରେ ସେମାନେ ଭୋଗ କରାଯାନ୍ତି। ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ, ସେମାନେ ଆକାଶକୁ, ଆକାଶରୁ ବାୟୁକୁ, ବାୟୁରୁ ବର୍ଷାକୁ, ବର୍ଷାରୁ ମାଟିକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ପୃଥିବୀକୁ ପହଞ୍ଚି ଖାଦ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ସେଠାରୁ ଜନନୀର ଅଗ୍ନିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏଭଳି ସେମାନେ ଚକ୍ରବାତ ମାନେ। ଏହି ଦୁଇପଥ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ କୀଟ, ପତଙ୍ଗ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। “ଯେଉଁଠାରେ କ’ଣ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାହା ଯେଉଁଠାରେ ଜାଣେ, ସେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ। ଶ୍ୱାସ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ଜଣେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ଯାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ। “ଯେଉଁଠାରେ କ’ଣ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଏ। ବାଣୀ ନିଶ୍ଚୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ଜଣେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଏ। “ଯେଉଁଠାରେ କ’ଣ ଭିତି, ସେ ସମାନ ଓ କଠିନରେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଆଖି ନିଶ୍ଚୟ ଭିତି; ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ଜଣେ ସମାନ ଓ କଠିନରେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। “ଯେଉଁଠାରେ କ’ଣ ସିଦ୍ଧି, ସେ ସିଦ୍ଧି ପାଏ, ଯାହାକୁ ଚାହୁଁଛି। କାନ ନିଶ୍ଚୟ ସିଦ୍ଧି; କାନରେ ସମସ୍ତ ବେଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ଜଣେ ଯାହା ଚାହୁଁଛି, ତାହା ପାଏ। “ଯେଉଁଠାରେ କ’ଣ ନିବାସ, ସେ ନିଜ ଜନଙ୍କ ଓ ଲୋକଙ୍କ ନିବାସ ହୁଏ। ମନ ନିଶ୍ଚୟ ନିବାସ; ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ଜଣେ ନିଜ ଜନଙ୍କ ଓ ଲୋକଙ୍କ ନିବାସ ହୁଏ। “ଯେଉଁଠାରେ କ’ଣ ପ୍ରଜନନ, ସେ ସନ୍ତାନ ଓ ଧନଧାନ୍ୟ ସହିତ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ବୀର୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରଜନନ; ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ଜଣେ ସନ୍ତାନ ଓ ଧନଧାନ୍ୟ ସହିତ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। “ଏହି ପ୍ରାଣଶକ୍ତିମାନେ ଏକାଉଁଥିଲେ, କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ନେଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ‘କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?’ ସେମାନେ ପଚାରିଲେ।