ଏକ ଦିନ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ଉପରେ ଚର୍ଚ୍ଚା ହେଉଥିଲା, ଏଠି ଏକ ଅତି ଗଭୀର ଦିବ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ବିଷୟରେ ବିବେଚନା ହେଲା। ଯଦି କେହି ଏହି ତିନି ଜଗତକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପାଇଁ, ସେ ତାହାର ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ ଅର୍ଜନ କରେ। ପରେ, ତିନି ବେଦର ଜ୍ଞାନ ଯେତେ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଯେତେ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ତାହା ପାଇଁ ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦକ୍ଷେପ ମିଳେ। ଏହା ପରେ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଯେତେ ଅଛି, ସେତେ ଦେଇ ତୃତୀୟ ପଦକ୍ଷେପ ମିଳେ। ଏହା ପରେ ଚତୁର୍ଥ ପଦକ୍ଷେପ ଅଛି, ଯାହା ଦୃଶ୍ୟମାନ ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରର ପାରେ; କିନ୍ତୁ ଏହା କେହି ଅର୍ଜନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ—ତେଣୁ କିପରି କେହି ଏତେ ଅର୍ଜନ କରିପାରିବେ? ଏହି ମହାସ୍ତ୍ରୀ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାନ କରିବା ଉପାୟ ଅଟଳ ଅଛି; ସେ ଏକପଦୀ, ଦ୍ୱିପଦୀ, ତୃପଦୀ, ଚତୁର୍ଥପଦୀ ଏବଂ ନିର୍ପଦୀ। କିନ୍ତୁ ପଦକ୍ଷେପ ଦ୍ୱାରା ସେଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବା ନାହିଁ। ଚତୁର୍ଥ, ଦୃଶ୍ୟମାନ ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରର ପାରେ ସ୍ଥିତ ତାହାକୁ ନମସ୍କାର। ଯଦି କେହି ଅପ୍ରିୟ ଅଟେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କହିବା ଯାଉଛି—"ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉନାହିଁ," କିମ୍ବା "ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପୂରଣ ରହୁ।" ଏଭଳି ଉପାସନା କରୁଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଇଚ୍ଛାରେ ସଫଳ ହେଉନାହିଁ। କିମ୍ବା ନିଜ ପାଇଁ କହିପାରିବେ—"ମୁଁ ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବି।" ଏହି ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ଜନକ, ଭିଦେହ ରାଜା, ବୁଦିଳା ଅଶ୍ୱତରାଶ୍ୱିପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ତୁମେ କହିଥିଲା ଗାୟତ୍ରୀ ହାତୀ ହୋଇଯାଇଛି, ତେଣୁ ସେ କିପରି ବହନ କରେ?" ବୁଦିଳା କହିଲେ, "ତାଙ୍କର ମୁଁ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ମୁଖ।" ଏହି ମୁଖ ଅଗ୍ନି ଅଟେ; ଯଦି ଅଗ୍ନିରେ ବହୁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଦିଅ, ସେ ସମସ୍ତ ଭୋଗକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ଯଦି କେହି ବ୍ୟକ୍ତି ବହୁ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିବେ, ସେ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ଦହି ଶୁଦ୍ଧ, ଅଜର, ଅମର ହୋଇଯାନ୍ତି। ସତ୍ୟର ମୁଖ ଏକ ସୁନାର ଭାଣ୍ଡା ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଛି; "ଓ ପୂଷଣ, ଏହାକୁ ଖୋଲିଦେ, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ସତ୍ୟ ଏବଂ ଧର୍ମକୁ ଦେଖିପାରିବି।" ପୂଷଣ, ଏକମାତ୍ର ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଯମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରଜାପତିର ପୁତ୍ର, ତୁମର କିରଣକୁ ହଟା, ତୁମର ଆଲୋକକୁ ସଂଗ୍ରହ କର, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ତୁମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପକୁ ଦେଖିପାରିବି। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି—ସେ ମୁଁ ଅଟେ। ଏହି ଶରୀର ଭସ୍ମ ହେଉ, ଶ୍ୱାସ ଅମର ବାୟୁ ହେଉ। ଓ ମନ, ସ୍ମରଣ କର! ଓ ମନ, ସ୍ମରଣ କର ଯାହା କରାଯାଇଛି! ଓ ଅଗ୍ନି, ଆମକୁ ଶୁଭ ମାର୍ଗରେ ନେଇଯା, ତୁମେ ସମସ୍ତ ମାର୍ଗ ଜାଣିଛ; ଆମର ତ୍ରୁଟି ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ଦୂର କର, ଆମେ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନମସ୍କାର ଦେବା। ଏହା ପରେ, ବେତକେତୁ ଆରୁଣପୁତ୍ର ପଞ୍ଚାଳମଣ୍ଡଳର ସଭାକୁ ଗଲେ। ସେଠି ସେ ଜୈବଲି, ପ୍ରଭାହଣପୁତ୍ରଙ୍କୁ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଦେଖିଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ—"ଓ ଯୁବକ!" ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ମିଳିଲା—"ହଁ, ମହାଶୟ।" "ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ନିକଟରୁ ଶିକ୍ଷା ପାଇଛ?" "ହଁ," ଉତ୍ତର ଦିଲେ। ଏହା ପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—"ତୁମେ ଜାଣିଛ କି, କିପରି ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ଯାନ୍ତି?" "ନା," ଉତ୍ତର ଦିଲେ। "ତୁମେ ଜାଣିଛ କି, କିପରି ସେମାନେ ପୁନଃ ଏହି ଜଗତକୁ ଫେରନ୍ତି?" "ନା," ଉତ୍ତର ଦିଲେ। "ତୁମେ ଜାଣିଛ କି, ବହୁ ଜଣ ଯାଇଥିବା ସତ୍ୱେ ଏହି ଜଗତ କିପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉନାହିଁ?" "ନା," ଉତ୍ତର ଦିଲେ। "ତୁମେ ଜାଣିଛ କି, ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନିରେ ଅନ୍ନ ଦିଯାଯିବା ପରେ, ଜଳ ମନୁଷ୍ୟର ବାଣୀ ହୋଇ ଉପରକୁ ଉଠି କଥା କହିବା?" "ନା," ଉତ୍ତର ଦିଲେ। "ତୁମେ ଦେବମାର୍ଗ କିମ୍ବା ପିତୃମାର୍ଗ ଜାଣିଛ କି, ଯେଉଁଠି କିଛି କରି ସେମାନେ ଦେବମାର୍ଗ କିମ୍ବା ପିତୃମାର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି?" "ମୁଁ ଋଷିଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଛି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ନିଜ ପିତା, ଦେବତା, ମର୍ତ୍ୟ ଏବଂ ଅମରମାନେ କହିଥିବା କଥା ବୁଝିପାରିନାହିଁ; ପିତା ଏବଂ ମାତା ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚଳାଚଳ କରେ, ମୁଁ ଏହି କଥାର ଏକଟି ମଧ୍ୟ ଜାଣିନାହିଁ," ସେ କହିଲେ। ପରେ, ସେ ରହିବାକୁ ଅନୁମତି ଚାହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅନୁମତି ନ ଦେଇ ଯୁବକ ଚାଲିଗଲା। ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ—"ତୁମେ ମୋତେ ପୂର୍ବରୁ ଶିଖାଇନାହିଁ?" "କିପରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ?" "ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ମୋତେ ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ମୁଁ ଏକଟି ମଧ୍ୟ ଜାଣିନାହିଁ," ସେ କହିଲେ। ସେ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡିକୁ ଏହିପରି କହିଲେ। "ତେଣୁ, ପିତା, ତୁମେ ମୋ ଭଳି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ମୁଁ ଯେଉଁ ଜାଣିଛି, ସମସ୍ତ କଥା ତୁମକୁ କହିଛି। ତୁମେ ଏଠିକୁ ଯାଅ, ଏବଂ ଏଠାରେ ଆସି ପ୍ରାଶ୍ନ କରିବାକୁ ଛାତ୍ର ଭଳି ରୁହିବା।" "ତୁମେ ନିଜେ ଯାଅ," ପିତା କହିଲେ। ସେ ଗୋତମ, ପ୍ରଭାହଣ ଜୈବଲିଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ଏବଂ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଜଳ ଆଣାଯିଲା, ପରେ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ଦିଆଯିଲା। "ଗୋତମ, ତୁମକୁ ଏକ ବର ଦିଯାଯିଛି," କହିଲେ। "ଏହି ବର ଯେଉଁପରି ଦିଯାଯିଛି, ସେପରି ଦିଅ; ଯେଉଁ କଥା ତୁମେ ଯୁବକଙ୍କୁ ଶେଷରେ କହିଥିଲା, ସେ କଥା ମୋତେ କହ," ଗୋତମ କହିଲେ। "ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏଭଳି ବର ଦିଯାଯିଥାଏ; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ କହ," ଉତ୍ତର ଦିଲେ। "ସୁନା, ଗୋମାସ, ଅଶ୍ୱ, ଦାସୀ, ବସ୍ତ୍ର ଦାନ ଜଣାଶୁଣା; କିନ୍ତୁ ଆପଣ, ଅନନ୍ତ ଏବଂ ଅପାର ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ବଡ ଦାନୀ। ତେଣୁ, ଗୋତମ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଉଛି, ପୂର୍ବ ପୁରୁଷମାନେ ଯେପରି ଶବ୍ଦରେ ଉପସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ," କହିଲେ। ଉପହାର ଦେଇ ଶେଷରେ କଥା କହିଲେ। "ଗୋତମ, ଆମକୁ ଏବଂ ତୁମ ପୂର୍ବ ପିତୃମାନେ ଉପେକ୍ଷା କରନାହିଁ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ବରୁ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇନଥିଲା, ମୁଁ ଏହାକୁ ତୁମକୁ କହିବି। ଏଭଳି କହୁଥିବାକୁ କିପରି ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରିବ?" "ଏହି ଜଗତ ଅଗ୍ନି ଅଟେ, ଗୋତମ। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳାଣା, କିରଣ ଧୂଆଁ, ଦିନ ଅଗ୍ନିଶିଖା, ଚନ୍ଦ୍ର ଅଙ୍ଗାର, ତାରା ଚିଙ୍ଗା। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଅର୍ପଣରୁ ରାଜା ସୋମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ବର୍ଷା ଅଗ୍ନି ଅଟେ, ଗୋତମ। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ, ବର୍ଷ ଜଳାଣା, ମେଘ ଧୂଆଁ, ବିଜୁଳି ଅଗ୍ନିଶିଖା, ତୁଡ଼ା ଅଙ୍ଗାର, ତୁଡ଼ି ଚିଙ୍ଗା। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବମାନେ ସୋମ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଅର୍ପଣରୁ ବର୍ଷା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।