ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେପରିକି ସାମନ୍ ରୂପୀ ପ୍ରାଣରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ ସମନ୍ୱିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହାକୁ ଯେଉଁଠି ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ମିଳିଥାଏ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତଙ୍କର ଏକତ୍ୱ ହୁଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଯେ ଜାଣେ, ସେ ସାମନ୍ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ଓ ସେଇ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। କ୍ଷତ୍ର ଅର୍ଥାତ୍ ସାସନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣ ଅଟୁଟ ରଖେ, କାରଣ ପ୍ରାଣ ବିନା କ୍ଷତ୍ର ଶକ୍ତି କମିଯାଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯାହା ଅଛି, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷତ୍ର ଶକ୍ତି, ଏକତ୍ୱ ଓ ସେଇ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ—ଏହି ତିନିଟି ଏଠାରେ ଏଠି ସଂଖ୍ୟାରେ ଏଠି ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ଅଛି। ଏହି ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦର ଏକ ପଦ ଅଟୁଟ ରୂପ। ଏହି ତିନି ଲୋକ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅଧିକାର ଲାଭ କରେ। ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମନ୍—ଏଠି ମଧ୍ୟ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର, ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦର ଅନ୍ୟ ପଦ ଏହି ଭାବରେ ରୂପ ନେଇଛି। ତିନି ବିଦ୍ୟା କେଉଁଠି ପ୍ରସାରିତ, ସେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅଧିକାରୀ ହୁଏ। ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ—ଏହି ତିନି ମଧ୍ୟ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ରୂପେ ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦର ଏକ ପଦ। ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣୀ ଅଛି, ସେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅଧିକାର କରେ। ଗାୟତ୍ରୀର ଚତୁର୍ଥ ପଦ ଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ ପରମ ରୂପରେ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଉପରେ ଚମକୁଛି। ଏହି ଚତୁର୍ଥ ପଦକୁ ଦୃଶ୍ୟ କୁହାଯାଏ କାରଣ ଏହା ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ପରମ ଲୋକ କୁହାଯାଏ କାରଣ ଏହା ସମସ୍ତ ଉପରେ ଅଧିକ ଚମକୁଛି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମହିମା ଓ କୀର୍ତ୍ତିରେ ଚମକୁଥାଏ। ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ଏହି ଚତୁର୍ଥ, ଦୃଶ୍ୟ, ପରମ ଲୋକରେ ବିରାଜିତ। ଏହିପରି ଏହା ସତ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ। ଚକ୍ଷୁ ସତ୍ୟ, କାରଣ ଚକ୍ଷୁ ସତ୍ୟ। ଦୁଇଜଣ ବିବାଦ କଲେ, ଯିଏ କହେ ମୁଁ ଦେଖିଛି, ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସତ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ବିରାଜିତ, ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଶକ୍ତି। ଏହିପରି ଗାୟତ୍ରୀ ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମାରେ ବିରାଜିତ। ଏଠି ଗାୟତ୍ରୀ ପ୍ରାଣର ରୂପ। ପ୍ରାଣମାନେ ଏଠି ଅଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଗାୟତ୍ରୀ କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଜପ କରାଯାଏ, ସେଇ ଗାୟତ୍ରୀ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ଏହି ଜପରେ ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା କରେ। କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି ସାବିତ୍ରୀ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଛନ୍ଦ, ଓ ଭାଷା ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍; କିନ୍ତୁ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। କେବଳ ଗାୟତ୍ରୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ବହୁ ଦାନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଗାୟତ୍ରୀର ଏକ ପଦ ସମାନ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯଦି କେହି ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପାଇଥାଏ, ସେ ଗାୟତ୍ରୀର ପ୍ରଥମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ତିନି ବିଦ୍ୟା ଯେତେ ଅଛି, ସେତେ ଅଂଶ ପାଇଲେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଯେତେ ଅଛି, ସେତେ ଅଂଶ ପାଇଲେ ତୃତୀୟ ପଦ; ଚତୁର୍ଥ ପଦ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅନ୍ଧକାର ଉପରେ ଅଛି, ଏହା କେହି ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଗାୟତ୍ରୀର ଉପସ୍ଥିତି ଏକପଦୀ, ଦ୍ୱିପଦୀ, ତ୍ରିପଦୀ, ଚତୁର୍ଥପଦୀ ଓ ଅପଦା ରୂପରେ ଅଛି, କାରଣ ତୁମେ ଏହାକୁ ପଦଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଚତୁର୍ଥ ଦୃଶ୍ୟ ପଦକୁ ନମସ୍କାର। ଯେଉଁଠି ଘୃଣା ଅଛି, ସେଠି କହିବା ଉଚିତ—"ଏହାର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉ ନାହିଁ" କିମ୍ବା "ଏହାର ଇଚ୍ଛା ଏକ ମାସ ପୂରଣ ହେଉ ନାହିଁ"। ଏଭଳି ପୂଜା କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଇଚ୍ଛାରେ ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ। କିମ୍ବା ନିଜ ପାଇଁ କହିପାରିବେ—"ମୁଁ ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଉଁ।" ବିଦେହର ରାଜା ଜନକ ବୁଦିଲାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"ତୁମେ କହିଥିଲେ ଗାୟତ୍ରୀ ହାତୀ ହୋଇଯାଇଛି, ତେବେ ସେ କିପରି ବହନ କରେ?" ବୁଦିଲା କହିଲେ—"ତାଙ୍କର ମୁଖ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ।" ତାଙ୍କର ମୁଖ ହେଉଛି ଅଗ୍ନି; ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ବହୁ ହୋମ ଦିଆଯିବାରେ ସେ ସବୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେପରି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅନେକ ପାପ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦହି ଶୁଧ୍ଧ, ଅଜର ଓ ଅମର ହୁଏ। ସତ୍ୟର ମୁହଁ ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ ଢାକି ରହିଛି; "ହେ ପୂଷଣ, ଏହି ପାତ୍ର ଉଖୋଲି ଦିଅ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମକୁ ଦେଖିପାରିବି।" "ହେ ପୂଷଣ, ଏକମାତ୍ର ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଯମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରଜାପତିର ସନ୍ତାନ, ତୁମ ରଶ୍ମିଗୁଡ଼ିକୁ ନିଅ, ତୁମ ତେଜକୁ ସଂହର କର, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମର ପବିତ୍ର ରୂପକୁ ଦେଖିପାରିବି। ସେଠି ଯିଏ ଅଛି, ସେ ମୁଁ। ଏହି ଶରୀର ଆଗୁନିରେ ଶେଷ ହେଉ, ପ୍ରାଣ ଅମର ବାୟୁ ହେଉ। ହେ ମନ, ସ୍ମରଣ କର! ହେ ଅଗ୍ନି, ଆମକୁ ଶୁଭପଥରେ ନେଇଯାଅ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ପଥ ଜାଣ, ଆମ ପାପକୁ ଦୂର କର, ଆମେ ତୁମକୁ ବଡ଼ ପୂଜା ଦେଉ।" ଏହି ସମୟରେ ଆରୁଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ବେତକେତୁ ପଞ୍ଚାଳମାନଙ୍କ ସଭାକୁ ଗଲେ। ସେଠି ପ୍ରବାହଣ ପୁତ୍ର ଜୈବଲିଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟରତ ଦେଖିଲେ। ସେ ଜୈବଲିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"ତୁମେ ପିତାଙ୍କ ନିକଟରୁ ଶିକ୍ଷା ପାଇଛ?" "ହଁ," ବେତକେତୁ କହିଲେ। ତାଙ୍କୁ ପଚାରାଗଲା—"ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ କାହିଁକି ଯାଆନ୍ତି?" "ଜାଣେନି," ବେତକେତୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। "କାହିଁକି ସେମାନେ ପୁଣି ଏହି ଲୋକକୁ ଫେରନ୍ତି?" "ଜାଣେନି," "ଏତେ ଲୋକ ଯାଇଥିବା ସତ୍ୱେ ଏହି ଲୋକ କାହିଁକି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ?" "ଜାଣେନି," "ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କଲେ ଜଳ ମାନବର ଭାଷା ହୋଇ ଉପରକୁ ଯାଇ କଥା କହେ କି?" "ଜାଣେନି," "ଦେବପଥ, ପିତୃପଥ କ'ଣ? କେଉଁ ପଥରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ସେମାନେ ସେହି ଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି?" "ଜାଣେନି।" ବେତକେତୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ଋଷିଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଛି, କିନ୍ତୁ ବୁଝିପାରିନି, ମୋ ପିତା, ଦେବତା, ମର୍ତ୍ୟ ଓ ଅମରମାନେ କ'ଣ କହିଥିଲେ; ପିତା ଓ ମାତା ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଦିନ ମୁଁ ଏକ ମଧ୍ୟ ଜାଣେନି।" ଏହିପରି କହି ବେତକେତୁ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ଗଲେ ଓ କହିଲେ—"ଆପଣ ମୋତେ ଶିକ୍ଷା ଦେଇନାହାନ୍ତି?" ପିତା ପଚାରିଲେ—"କିପରି?" "ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ମୋତେ ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ମୁଁ ଏକ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲିନି।" ସେ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନି କହିଲେ। ପିତା କହିଲେ—"ମୁଁ ଯେଉଁ ଜାଣେ, ସବୁ ତୁମକୁ କହିଛି। ଏବେ ତୁମେ ଯାଅ, ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଶିକ୍ଷା ନିଅ।" ବେତକେତୁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଗଲେ। ସେ ଗୌତମ ପ୍ରବାହଣ ପୁତ୍ର ଜୈବଲିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେଠି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ଓ ଜଳ ଆଣାଯିଲା, ଏବଂ ଅର୍ପଣ କରାଯିଲା।