ଏକ ଦିନ, ଉପନିଷଦର ଗଭୀର ଜ୍ଞାନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ରହସ୍ୟ ବିଷୟରେ ବିବେଚନା ହେଉଥିଲା। ଦକ୍ଷିଣ ଚକ୍ଷୁ ଭିତରେ ଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କ ଶରୀରର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଗଠନ ବିଷୟରେ କହାଯାଇଛି—ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ହେଉଛି ‘ଭୂଃ’, ଏକ ମୁଣ୍ଡ, ଏକ ଶବ୍ଦ; ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ହାତ ହେଉଛି ‘ଭୁଵଃ’, ଦୁଇ ହାତ, ଦୁଇ ଶବ୍ଦ; ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ଅଧାର ହେଉଛି ‘ସ୍ୱଃ’, ଦୁଇ ଅଧାର, ଦୁଇ ଶବ୍ଦ। ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ ହେଉଛି ‘ଅହଂ’। ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇଥାଏ। ବିଦ୍ୟୁତ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବି କୁହାଯାଇଛି, କାରଣ ଏହି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ, ଏହି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇଥାଏ। ଏହି ପୁରୁଷ ମନରେ ଗଠିତ, ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ହେଉଛି ସତ୍ୟ। ହୃଦୟ ଭିତରେ, ଚାଉଳ କିମ୍ବା ଜାଉ ଅଙ୍କୁର ଭିତରେ ଯେପରି ବିତରିତ, ଏହି ପୁରୁଷ ଆତ୍ମାର ଭିତରେ ଏପରି ବିତରିତ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ନାୟକ, ଶାସକ, ଅଧିପତି; ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ। ବାଣୀକୁ ଗୋମାନ୍ୟ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଗୋର ଚାରିଟି ମାଠ ଅଛି: ‘ସ୍ୱାହା’, ‘ବଷଟ୍’, ‘ହନ୍ତ’, ‘ସ୍ୱଧା’। ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ମାଠ ‘ସ୍ୱାହା’ ଓ ‘ବଷଟ୍’ ଉପରେ ଜୀବନ୍ତ; ମାନବମାନେ ‘ହନ୍ତ’ ଉପରେ; ପିତୃମାନେ ‘ସ୍ୱଧା’ ଉପରେ। ଏହି ଗୋର ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ବଳ, ମନ ହେଉଛି ଛୁଆ। ଏହି ବୈଶ୍ୱାନର ଅଗ୍ନି ପୁରୁଷ ଭିତରେ ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ପାକ ହୁଏ ଓ ଖାଇଯାଏ। କାନ ଢାକିଲେ ଯେ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ, ସେହି ଅଗ୍ନିର ଶବ୍ଦ। ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପସ୍ୟା ହେଉଛି ଏକାନ୍ତରେ କରାଯିବା; ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ, ଶବ ଜଙ୍ଗଲକୁ ନେଇଯିବା କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ଦେଇଯିବା, ଯେପରି ହେଉ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରଥମେ ବାୟୁକୁ ଯାଏ; ଏଠାରେ ଚକ୍ରକୁ ହବର ଭିତରେ ଯେପରି ଏକ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଖୋଲାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଏକ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଖୋଲାଯାଏ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଉପରକୁ ଯାଏ। ପରେ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଯାଏ; ଡ୍ରମର ମୁହଁ ଭିତରେ ଯେପରି ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଖୋଲାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଏକ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଖୋଲାଯାଏ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଉପରକୁ ଯାଏ। ପରେ ସେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଯାଏ; କେଟଲଡ୍ରମର ଖାଲି ଭିତରେ ଯେପରି ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଖୋଲାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଏକ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଖୋଲାଯାଏ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଉପରକୁ ଯାଏ। ଏହିପରେ ସେ ଦୁଃଖମୁକ୍ତ ଓ ଗୌରବର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଅନନ୍ତ ବର୍ଷ ରହିଥାଏ। କେହି କୁହନ୍ତି, “ଖାଦ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ।” ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରାଣ ବିନା ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏ। କେହି କୁହନ୍ତି, “ପ୍ରାଣ ବ୍ରହ୍ମ।” ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ପ୍ରାଣ ଖାଦ୍ୟ ବିନା ଶୁଷ୍କ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା ଏକ ହୋଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ପ୍ରାତୃଦା ପିତାଙ୍କୁ ପଚାଲେ: “ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ କଣ ଭଲ କରିବି? କଣ ଖରାପ କରିପାରିବି?” ପିତା କହିଲେ, “ଏପରି କୁହନାହିଁ, ପ୍ରାତୃଦା। ଯିଏ ଏହି ଦୁଇ ଏକ ହୋଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।” ଏହିପରି ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି: “ସମସ୍ତ ଜୀବ ଖାଦ୍ୟରେ ଆଧାରିତ। ସମସ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରାଣରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛନ୍ତି।” ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଏହି ଆନନ୍ଦ ଦେଖିଥାଏ। ଉକ୍ଥ ହେଉଛି ପ୍ରାଣ; ପ୍ରାଣ ସମସ୍ତକୁ ଉଠାଇଥାଏ। ଉକ୍ଥ ଜ୍ଞାନୀ ଦୃଢ଼ ହୋଇଥାଏ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଉକ୍ଥ ସହିତ ଏକତା ଓ ସମ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯଜୁସ୍ ହେଉଛି ପ୍ରାଣ; ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏକତାରେ ଆସନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଯଜୁସ୍ ସହିତ ଏକତା ଓ ସମ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସାମନ୍ ହେଉଛି ପ୍ରାଣ; ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜୀବ ସମନ୍ୱୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସାମନ୍ ସହିତ ଏକତା ଓ ସମ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। କ୍ଷତ୍ର (ଶାସନ) ହେଉଛି ପ୍ରାଣ; ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତ୍ର ଅପହ୍ରାସ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଶାସନର ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିମାଣ, ଏକତା ଓ ସମ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ଦ୍ୱାର; ଏହି ଅଟ syllables; ଏହି ଅଟ ଶବ୍ଦ ଗାୟତ୍ରୀର ଏକ ପଦ। ଏହି ତିନି ଲୋକ ଯେପରି ବିସ୍ତାରିତ, ଏହି ଗାୟତ୍ରୀର ଏକ ପଦ ଜ୍ଞାନୀ ସେପରି ବିଜୟ କରେ। ଋଚ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମନ୍; ଏହି ଅଟ ଶବ୍ଦ ଗାୟତ୍ରୀର ଏକ ପଦ। ଏହି ତିନି ବେଦ ଯେପରି ବିସ୍ତାରିତ, ଏହି ଗାୟତ୍ରୀର ଏକ ପଦ ଜ୍ଞାନୀ ସେପରି ବିଜୟ କରେ। ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ; ଏହି ଅଟ ଶବ୍ଦ ଗାୟତ୍ରୀର ଏକ ପଦ। ଏହି ଜୀବ ଯେପରି ବିସ୍ତାରିତ, ଏହି ଗାୟତ୍ରୀର ଏକ ପଦ ଜ୍ଞାନୀ ସେପରି ବିଜୟ କରେ। ଏହାର ଚତୁର୍ଥ, ଦୃଶ୍ୟମାନ ପଦ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକର ଏକ ଅଞ୍ଚଳ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେବତା। ଏହି ଚତୁର୍ଥ ପଦ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଞ୍ଚଳ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଗଉରବ ଓ ଖ୍ୟାତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ଏହି ଚତୁର୍ଥ, ଦୃଶ୍ୟମାନ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏହିପରି ଏହି ତ୍ରୁଥ ସ୍ଥିତିରେ ଅଛି। ଚକ୍ଷୁ ସତ୍ୟ, କାରଣ ଚକ୍ଷୁ ସତ୍ୟ। ଦୁଇଟି ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ହେଲେ, ଯିଏ କୁହେ, “ମୁଁ ଦେଖିଥିଲି,” କିମ୍ବା “ମୁଁ ଶୁଣିଥିଲି,” ଦେଖିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସତ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଅବସ୍ଥିତ; ପ୍ରାଣ ଶକ୍ତି; ଏହିପରି ପ୍ରାଣରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହିପରି ଗାୟତ୍ରୀ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ଏଠି ଅଛି; ପ୍ରାଣ ଗାୟତ୍ରୀ; ଏହି ପ୍ରାଣମାନେ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଏହି ପ୍ରାଣମାନେ ଥିବା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଗାୟତ୍ରୀ କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ, ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ; ପ୍ରାଣ ଉଚ୍ଚାରଣକାରୀକୁ ରକ୍ଷା କରେ। କେହି କୁହନ୍ତି ସାବିତ୍ରୀ ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍ ଚନ୍ଦ; ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍। ଏପରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏକମାତ୍ର ଗାୟତ୍ରୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଅନେକ ଦାନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଗାୟତ୍ରୀର ଏକ ପଦ ସମାନ ହୁଏନାହିଁ।