ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଅଛି। ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣତାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ନେଇ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ। ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣତା ହେଉଛି ଆକାଶ, ଆକାଶ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଆକାଶ ହେଉଛି ପୁରାତନ, ଏବଂ ବାୟୁ ହେଉଛି ଆକାଶ। ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଜଣାଯାଏ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ତିନି ପ୍ରକାରର ଶିଶୁ—ଦେବତା, ମାନବ, ଏବଂ ଅସୁର—ତାଙ୍କ ପିତା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସହିତ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ଭାବରେ ବସିଥିଲେ। ଶିକ୍ଷା ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ: “ଆମେ ଶିକ୍ଷା ଚାହୁଁଛୁ।” ପ୍ରଜାପତି ଏକ ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ: “ଦ”। “ତମେ ବୁଝିଲା କି?” ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ସଂୟମ କରିବା।” ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, “ହଁ, ତମେ ବୁଝିଲା।” ତାପରେ ମାନବମାନେ ଏହି ଶିକ୍ଷା ଚାହିଲେ। ପ୍ରଜାପତି ପୁଣି “ଦ” ଅକ୍ଷର ଦେଲେ। “ତମେ ବୁଝିଲା କି?” ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ମାନବମାନେ କହିଲେ, “ଦାନ କରିବା।” ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, “ହଁ, ତମେ ବୁଝିଲା।” ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶିକ୍ଷା ଚାହିଲେ। ପ୍ରଜାପତି ପୁଣି “ଦ” ଅକ୍ଷର ଦେଲେ। “ତମେ ବୁଝିଲା କି?” ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଅସୁରମାନେ କହିଲେ, “ଦୟା କରିବା।” ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, “ହଁ, ତମେ ବୁଝିଲା।” ଏହି ତିନି ଶବ୍ଦ—“ଦ, ଦ, ଦ”—ଏହି ଦିବ୍ୟ ଶବ୍ଦ ବିଦ୍ୟୁତର ଗର୍ଜନରେ ଶୁଣାଯାଏ: ସଂୟମ, ଦାନ, ଦୟା। ଏହି ତିନି ଶିକ୍ଷା ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଜାପତି ହେଉଛି ହୃଦୟ; ଏହି ହୃଦୟ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ହୃଦୟ ହେଉଛି ସମସ୍ତ। ଏହାର ତିନି ଅକ୍ଷର—"ହୃ-ଦ-ୟମ"। “ହୃ” ଅକ୍ଷର ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜକୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। “ଦ” ଅକ୍ଷର ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦାନ କରନ୍ତି। “ୟମ” ଅକ୍ଷର ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ ପାଇଁ। ଏହା ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ। ଯେଉଁଠି ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ୟ ମହାପ୍ରଥମ ଜନ୍ମା ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବସିଥାନ୍ତି; କାରଣ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ୟ। ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଳ ଥିଲା। ଜଳରୁ ସତ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସତ୍ୟ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ପ୍ରଜାପତି, ପ୍ରଜାପତି ହେଉଛି ଦେବତା। ଏହିପରି ସତ୍ୟକୁ ପୂଜା କରାଯାଏ। "ସ-ତ୍ୟ-ମ" ତିନି ଅକ୍ଷର; ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ଅକ୍ଷର ସତ୍ୟ, ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷର ଅସତ୍ୟ; ଅସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇ ସତ୍ୟ ହେଉଛି। ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅସତ୍ୟର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ସତ୍ୟ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ରରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଦାହିଁ ଆଖିରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି—ଏହି ଦୁଇ ଏକାପର ଉପରେ ଆଶ୍ରିତ। ଏଠାରେ ଏକା ଅନ୍ୟରେ କିରଣ ଦ୍ୱାରା, ଅନ୍ୟଟି ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିତ। ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ଚାଲିଯିବାକୁ ଯାଉଛି, ସେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚକ୍ରକୁ ଦେଖନ୍ତି; କିରଣ ତାଙ୍କୁ ଫେରି ଆସେନାହିଁ। ଏହି ଚକ୍ରରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର "ଭୂ" ହେଉଛି ମୁଣ୍ଡ, "ଭୁଵଃ" ହେଉଛି ଦୁଇ ହାତ, "ସ୍ୱଃ" ହେଉଛି ଦୁଇ ତଳ; ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଶିକ୍ଷା "ଅହ"। ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ କରି ଦୂର କରନ୍ତି। ଦାହିଁ ଆଖିରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ମଧ୍ୟ "ଭୂ" ମୁଣ୍ଡ, "ଭୁଵଃ" ଦୁଇ ହାତ, "ସ୍ୱଃ" ଦୁଇ ତଳ; ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଶିକ୍ଷା "ଅହମ୍"। ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ଦୂର କରନ୍ତି। ବିଦ୍ୟୁତ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ; ଏହା ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ, ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ଦୂର କରେ। ବିଦ୍ୟୁତ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ। ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ମନ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ସତ୍ୟ। ହୃଦୟ ଭିତରେ, ଧାନ ଗୁଡିକ ଚିପ୍ସା ଭିତରେ ଯେପରି, ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଭିତରେ ବସିଛି। ସେ ସମସ୍ତ ର ନାୟକ, ଶାସକ, ଅଧିପତି; ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି। ବାଣୀକୁ ଗାଈ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କର ଚାରି ଥିପା—"ସ୍ୱାହା", "ବଷଟ୍", "ହନ୍ତ", "ସ୍ୱଧା"। ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଥମ ଦୁଇ ଥିପା ଉପରେ, ମାନବମାନେ "ହନ୍ତ" ଉପରେ, ପିତୃମାନେ "ସ୍ୱଧା" ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ବଳ ହେଉଛି ବୃଷ, ମନ ହେଉଛି ଛେଉଁ। ଏହି ଅଗ୍ନି, ବୈଶ୍ୱାନର, ମନୁଷ୍ୟ ଭିତରେ ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ପାକ ହୁଏ ଏବଂ ଖାଇଯାଏ। ଏହି ଅଗ୍ନିର ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ଯେତେବେଳେ କାନ ଢାକି ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ। ଚାଲିଯିବାକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ। ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚତମ ତପସ୍ୟା ହେଉଛି ଏକାନ୍ତରେ କରାଯିବା; ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ ଜୟ କରନ୍ତି, ଦେହ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଉଥିବା କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ; ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ ଜୟ କରନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟ ଚାଲିଯିବାକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ସେ ବାୟୁକୁ ଯାଆନ୍ତି; ସେଠାରେ ଏକ ଖାଲି ଜାଗା ମିଳେ, ଗଡ଼ିର ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ଉପରକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଯାଆନ୍ତି; ସେଠାରେ ଡ୍ରମର ଖୋଲା ଯେପରି ଏକ ଦ୍ୱାର ମିଳେ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ଉପରକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଯାଆନ୍ତି; କେଟଲ ଡ୍ରମର ଖୋଲା ଯେପରି ଏକ ଦ୍ୱାର ମିଳେ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ଉପରକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ଶ୍ରୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଲୋକକୁ ସେ ପାଆନ୍ତି; ସେଠାରେ ଅନନ୍ତ ବର୍ଷ ଅବସ୍ଥା କରନ୍ତି। କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି, “ଖାଦ୍ୟ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ।” ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରାଣ ଛଡ଼ା ଖରାବ ହୋଇଯାଏ। କିଛି କହନ୍ତି, “ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ।” ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, ପ୍ରାଣ ଖାଦ୍ୟ ଛଡ଼ା ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା ଏକା ହୋଇ ଉଚ୍ଚତମ ସ୍ଥାନ ପାଇଯାନ୍ତି। ତାପରେ ପ୍ରାତୃଦା ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ କ’ଣ ଭଲ କରିପାରିବି? କ’ଣ ଖରାପ କରିପାରିବି?” ପିତା କହିଲେ, “ଏପରି କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ପ୍ରାତୃଦା। ଯେଉଁଠି ଏହି ଦୁଇ ଏକା ହୋଇ ଉଚ୍ଚତମ ସ୍ଥାନ ପାଇଯାନ୍ତି?” ଏହିପରି କହାଯାଏ: “ସମସ୍ତ ଜୀବ ଖାଦ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।” ଏବଂ, “ସମସ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରାଣରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।