ଏକ ସମୟରେ, ଏହି ବିଶ୍ୱର ଗଭୀର ରହସ୍ୟ ବିଷୟରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ମହାର୍ଷି ମୈତ୍ରେୟୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ରୁଚି ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ରୁଚିକୁ ଅନୁଭବ କରୁନାହାନ୍ତି, ସେଇ ସମୟରେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ। ରୁଚିକୁ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ଯିଏ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଆନନ୍ଦ ଅବିରତ ରହେ, କାରଣ ଏହି ଆତ୍ମା ଅବିନାଶୀ। ଏଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କ’ଣ ରୁଚିବେ?” “ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି କଥା କହୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ କଥା କହୁନାହାନ୍ତି, ସେଇ ସମୟରେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ କହିବା ଉଚିତ। କଥା କହୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଏହି କଥା ଅବିନାଶୀ। ଏଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କ’ଣ କହିବେ?” “ଏହିପରି, ଶୁଣିବା, ଚିନ୍ତା କରିବା, ଛୁଇଁବା, ଜାଣିବା—ଏସବୁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଏକାଇ ଏହି ଆତ୍ମା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଜଣେ ଅନ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରିବେନି, ଶୁଣିପାରିବେନି, ଚିନ୍ତା କରିପାରିବେନି, ଛୁଇଁପାରିବେନି, ଜାଣିପାରିବେନି। ସମସ୍ତ କିଛି ଯେଉଁବେଳେ ଆତ୍ମାରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଏ, ସେଠାରେ ‘କିଏ କାହାକୁ କେମିତି ଦେଖିବେ, କିଏ କାହାକୁ କେମିତି ଜାଣିବେ?’—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଥାଏ। ଏହି ଉପଦେଶ ଏଠି ଶେଷ; ଏହି ଆତ୍ମା ଅମୃତତ୍ୱ। ଏହିପରି କହି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଗୁରୁପରମ୍ପରା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଛି—ପଶୁତିମାଷ୍ୟ, ଗୌପବନ, କୌଶିକ, କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ, ହାଣ୍ଡିଲ୍ୟ, ଚାଣ୍ଡିଲ୍ୟ, ଗୌତମ, ଅଗ୍ନିୱେଶ୍ୟ, ଗାର୍ଗ୍ୟ, ପାରାଶାର୍ୟାୟଣ, ଉଦ୍ଦାଳକାୟଣ, ଜାବାଳାୟଣ, ମାଧ୍ୟମ୍ଦିନାୟଣ, ଶୌକରାୟଣ, କାଷାୟଣ, ଶାୟକାୟଣ, ଘୃତକୌଶିକ, ପ୍ରାଶର୍ୟାୟଣ, ଜାତୂକର୍ଣ୍ୟ, ଅସୁରାୟଣ, ଟ୍ରୈବଣ, ଅଉପଜନ୍ଧନ, ଅସୁର, ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଅତ୍ରେୟ, ମାଣ୍ଟି, ବାତ୍ସ୍ୟା, କୈଶୋର୍ୟ, କୁମାରହାରିତ, ଗାଳବ, ବିଦର୍ଭୀକୌଣ୍ଡିନ୍ୟ, ବାଭ୍ରବ, ପନ୍ଥା, ଶୌଭର, ଆୟାସ୍ୟ, ଅଙ୍ଗିରସ, ଭୂତି, ଟ୍ୱାଷ୍ଟ୍ର, ବିଶ୍ୱରୂପ, ଅଶ୍ୱିନୀ, ଡଧୀଚ, ଅଥର୍ବଣ, ଦୈବ, ମୃତ୍ୟୁ, ପ୍ରାଧ୍ୱଂସନ, ଏକର୍ଷି, ଭିପ୍ରଚିତ୍ତି, ଵ୍ୟଷ୍ଟି, ଷଣାର, ଷଣାତନ, ପରମେଷ୍ଠିନ୍, ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂଜନ୍ମା। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଲଗ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ଆକାଶ ବ୍ରହ୍ମା, ଆକାଶ ପୁରାତନ, ବାୟୁ ଆକାଶ—ଏହିପରି କୌରବ୍ୟାୟଣୀଙ୍କ ପୁତ୍ର କହିଥିଲେ। ଏହା ହେଉଛି ବେଦ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦକୁ ଜାଣନ୍ତି; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣିହେବା ସମ୍ଭବ। ଏହିପରି, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ତିନି ପ୍ରକାରର ସନ୍ତାନ—ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଅସୁର—ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସହିତ ଛାତ୍ରତ୍ୱରେ ବସୁଥିଲେ। ପଠ ଶେଷରେ ଦେବତାମାନେ ନିବେଦନ କଲେ, “ଆମକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।” ପ୍ରଜାପତି 'ଦ' ଏହି ଅକ୍ଷର କହିଲେ। “ବୁଝିଲେ କି?” ପଚାରିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଆମେ ବୁଝିଲୁ—ଦମନ କର।”“ହଁ, ବୁଝିଛ।" ତା’ପରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଆସି, “ଆମକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ,” କହିଲେ। ପ୍ରଜାପତି ପୁଣି 'ଦ' କହିଲେ। “ବୁଝିଲେ କି?” ସେମାନେ କହିଲେ, “ଦାନ କର।” “ହଁ, ବୁଝିଛ।" ତା’ପରେ ଅସୁରମାନେ ଆସି, “ଆମକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ,” କହିଲେ। ପ୍ରଜାପତି ପୁଣି 'ଦ' କହିଲେ। “ବୁଝିଲେ କି?” ସେମାନେ କହିଲେ, “ଦୟା କର।” “ହଁ, ବୁଝିଛ।" ଏହିପରି, ଦେବତାମାନେ ଦମନ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଦାନ, ଅସୁରମାନେ ଦୟା—ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଶିଖିଲେ। ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମେଘ ଗର୍ଜନରେ 'ଦ, ଦ, ଦ' ଧ୍ୱନି ହୁଏ—ନିୟମିତ ରୁହ, ଦାନ କର, ଦୟା କର। ପ୍ରଜାପତି ହୃଦୟ, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମା, ସେଇ ସମସ୍ତ। ଏହି ହୃ-ଦ-ୟମ୍ ତିନି ଅକ୍ଷରର ଅର୍ଥ ଅତି ଗଭୀର। ଜଣେ ଯେଉଁ ଭଳି ଜାଣେ, ସେ ନିଜକୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରଦାନ କରେ, ସେ ଦିବ୍ୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ସତ୍ୟ ଏହି—ଏହି ଅଟୁଟ ସତ୍ୟ। ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମା ସତ୍ୟ ଭାବେ ଏହି ମହାପ୍ରଥମ ଭୂତକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ବିଜୟ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ହେଉଛନ୍ତି ସତ୍ୟ। ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଜଳ ମାତ୍ର ଥିଲା। ଜଳରୁ ସତ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସତ୍ୟ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଜାପତି, ପ୍ରଜାପତି ଦେବତା। ତେଣୁ ସମସ୍ତେ ସତ୍ୟକୁ ପୂଜନ୍ତି। ସତ୍ୟ ତିନି ଅକ୍ଷରର—'ସ', 'ତ୍ୟ', 'ମ୍'। ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷ ଅକ୍ଷର ସତ୍ୟ, ମଧ୍ୟ ଅଂଶ ଅସତ୍ୟ; ତେଣୁ ଅସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ସତ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଅସତ୍ୟ ଛୁଇଁପାରେନାହିଁ। ଏହି ସତ୍ୟ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ରରେ ଥିବା ପୁରୁଷ ଏବଂ ଦାହିଣ ଚକ୍ଷୁରେ ଥିବା ପୁରୁଷ—ଏହି ଦୁଇ ଏକାପରି ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି। ଏଠିରେ ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ଏକଠି ହୋଇଛନ୍ତି। ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମାନବ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚକ୍ରକୁ ଦେଖନ୍ତି, ରଶ୍ମି ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆସେନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ରରେ ଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କ ଭୂଃ ମଣ୍ଡଳ ମୁଣ୍ଡ, ଭୁଵଃ ଦୁଇଟି ବାହୁ, ସ୍ୱଃ ଦୁଇଟି ଆଧାର; ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଉପାସନା ହେଉଛି 'ଅହ'। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ସେ ପାପକୁ ନାଶ କରିପାରନ୍ତି। ଦାହିଣ ଚକ୍ଷୁରେ ଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି; ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଉପାସନା 'ଅହମ୍'। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ସେ ପାପକୁ ନାଶ କରନ୍ତି। ମେଘବିଜୁଳିକୁ ବ୍ରହ୍ମା କୁହାଯାଏ; ଏହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ, ତେଣୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଏହି ପୁରୁଷ ମନରେ ଗଠିତ, ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ସତ୍ୟ। ହୃଦୟର ଭିତରେ, ଧାନ ବା ଯବ ଯେପରି ଚିପି ଭିତରେ ରହେ, ସେପରି ଏହି ପୁରୁଷ ଆତ୍ମାର ଭିତରେ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଶାସକ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମାଲିକ; ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି। ବାଣୀକୁ ଗାଈ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କର ଚାରିଟି ଥନ୍—ସ୍ୱାହା, ବଷଟ୍, ହନ୍ତ, ସ୍ୱଧା। ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱାହା ଓ ବଷଟ୍ ଉପରେ ଜୀବନ୍ତ; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ହନ୍ତ ଉପରେ; ପିତୃମାନେ ସ୍ୱଧା ଉପରେ। ପ୍ରାଣ ଏହି ଗାଈର ବଳଦ, ମନ ହେଉଛି ଛୁଆଁ।