ଏକ ସମୟରେ ମହାର୍ଷି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ମୈତ୍ରେୟୀଙ୍କୁ ଆତ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଉପରେ ଗଭୀର ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଦେଖ, ଯେପରି ଏକ ଢୋଲକୁ ମାରିଲେ ତାହାରୁ ଯେତେ ସବ୍ଦ ବାହାରୁ ଆସେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧରିପାରିବି ନାହିଁ; ଏହି ସବ୍ଦକୁ ଧରିବାକୁ ହେଲେ ଢୋଲ ବା ତାହାର ମାରକୁ ଧରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏହିପରି, ବୀଣା ବାଜିଲେ ବା ସଂଖ ବଜିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କର ମୂଳକୁ ଧରିଲେ ହିଁ ସବ୍ଦକୁ ଧରାଯାଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଏକ ଉନ୍ମାନ୍ଦିତ ଅଗ୍ନି ଜଳିଲେ ଯେପରି ବିଭିନ୍ନ ଧୂଆଁ ଧାରା ବାହାରୁ ଆସେ, ଏହି ମହାସ୍ୱରୂପରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରାଣ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ—ଏହି ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଅଥର୍ବବେଦ, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ଜ୍ଞାନ, ଉପନିଷଦ, ଶ୍ଲୋକ, ସୂତ୍ର, ଭାଷ୍ୟ, ଭକ୍ତି, ଦାନ, ହୋମ, ଭୋଜନ, ପାନ, ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକ, ସମସ୍ତ ଜୀବ—ଏହା ସବୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣର ରୂପ। ଯେପରି ସମସ୍ତ ଜଳ ଶେଷରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଏ, ସମସ୍ତ ସ୍ପର୍ଶ ଚର୍ମକୁ, ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧ ନାକୁ, ସମସ୍ତ ରସ ଜିଭାକୁ, ସମସ୍ତ ରୂପ ଦୃଷ୍ଟିକୁ, ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ କାନକୁ, ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ମନକୁ, ସମସ୍ତ ବେଦ ହୃଦୟକୁ, ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ହାତକୁ, ସମସ୍ତ ପଥ ପାଦକୁ, ସମସ୍ତ ସୁଖ ଯୋନିକୁ, ସମସ୍ତ ବିସର୍ଜନ ଗୁଦକୁ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଭାଷାକୁ ପହଞ୍ଚେ—ଏହିପରି ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ ଏକ ମୂଳ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଏ। ଏହି ମହାସ୍ୱରୂପ ଏକ ଲୁଣ ଗଠିକା ପରି, ଭିତରେ ବା ବାହାରେ କିଛି ଅଲଗା ନାହିଁ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେତନାର ଏକ ମାସ୍ତକ; ଏହି ଚେତନା ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ, ପୁନର୍ବାର ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜେ ମିଶାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଆତ୍ମା ଦେହ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ତେବେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଚେତନା ରହିନଥାଏ—ଏହା ମୁଁ କହୁଛି, ମୈତ୍ରେୟୀ। ମୈତ୍ରେୟୀ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ, “ଭଗବନ୍, ଏହି କଥା ମୋତେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଲାଗୁଛି। ‘ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଚେତନା ନାହିଁ’—ଏହା କିପରି?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ମୁଁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କହୁନାହିଁ। ଏହି ଆତ୍ମା ଅବିନାଶୀ, ଏହା କେବେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; କେବଳ ଭୂତମାନଙ୍କର ଏକତା ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ଏହି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଅବିନାଶୀ; ଦ୍ବିତୀୟ କିଛି ନଥିବାରୁ, ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଦେଖିବେ? ଏହିପରି ଗନ୍ଧ, ରସ, କଥନ, ଶ୍ରବଣ, ଚିନ୍ତନ, ସ୍ପର୍ଶ, ଜ୍ଞାନ—ସମସ୍ତରେ ଏହି ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ବିତୀୟତା ଅଛି, ସେଠାରେ ଜଣେ ଅନ୍ୟକୁ ଦେଖେ, ଶୁଣେ, ଚିନ୍ତା କରେ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତେ ଆତ୍ମା ହୋଇଯାଏ, ସେଠାରେ କିପରି ଏକ ଅନ୍ୟକୁ ଜାଣିବେ? ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଜଣାଯାଏ, ସେହି ଜ୍ଞାତାକୁ କିପରି ଜାଣିବେ? ଏହି ଉପଦେଶ ଏଠି ସମାପ୍ତ, ମୈତ୍ରେୟୀ। ଏହି ଆତ୍ମା ଅମୃତତ୍ୱ ଅଟୁଟ। ଏହିପରି କହି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଚାଲିଗଲେ। ଏପରେ ବିଭିନ୍ନ ଋଷିମାନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟପରମ୍ପରା ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲା—ପଶୁତିମାଷ୍ୟ, ଗୌପବନ, କୌଶିକ, କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ, ଚାଣ୍ଡିଲ୍ୟ, ଗୌତମ, ଅଗ୍ନିବେଶ୍ୟ, ଗାର୍ଗ୍ୟ, ପାରାଶର୍ୟାୟଣ, ଉଦ୍ଦାଳକାୟଣ, ଜାବାଳାୟଣ, ମାଧ୍ୟଂଦିନାୟଣ, ଶୌକରାୟଣ, କାଷାୟଣ, ଶାୟକାୟଣ, ଘୃତକୌଶିକ, ପ୍ରାଶର୍ୟାୟଣ, ଜାତୂକର୍ଣ୍ୟ, ଅସୁରାୟଣ, ଟ୍ରୈବଣ, ଅସୁର, ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଅତ୍ରେୟ, ମାଣ୍ଟି, ଭୂତି, ଟ୍ୱାଷ୍ଟ୍ର, ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ, ଢଢିଚି, ଅଥର୍ବଣ, ଦୈବ, ମୃତ୍ୟୁ, ପ୍ରାଧ୍ୱଂସନ, ଏକର୍ଷି, ଭିନ୍ନ ଋଷି, ପରମେଷ୍ଠି, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି। ସମସ୍ତଙ୍କ ମୂଳ ବ୍ରହ୍ମା; ତାଙ୍କୁ ନମନ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନେଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହେ। ଆକାଶ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ; ଏହି ଆକାଶ ପୁରାତନ, ବାୟୁ ଆକାଶ ଅଟୁଟ। ଏହି ହେଉଛି ବେଦ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ବେଦକୁ ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଜଣାଯାଏ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ତିନି ପ୍ରକାର ସନ୍ତାନ—ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟ, ଓ ଅସୁର—ତାଙ୍କ ସହିତ ଗୁରୁକୁଳରେ ଅଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରଥମେ ଦେବମାନେ ନିଜ ପିତା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆମକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।” ସେ ଏକ ଅକ୍ଷର କହିଲେ—“ଦ”। “ବୁଝିଲୁ କି?”—“ଆମେ ବୁଝିଲୁ, ସଂୟମ ରଖିବା।” ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, “ହଁ, ତୁମେ ବୁଝିଛ।” ପରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଆସିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଏହି “ଦ” ଅକ୍ଷର ଉପଦେଶ କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ବୁଝିଲୁ, ଦାନ କରିବା।” ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, “ହଁ, ତୁମେ ବୁଝିଛ।” ଅନ୍ତେ ଅସୁରମାନେ ଆସି, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ “ଦ” କହିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଦୟା କରିବା।” ପ୍ରଜାପତି ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ଏହିପରି, ବିଦ୍ୟୁତ ଗର୍ଜନରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଏ—“ଦ, ଦ, ଦ”—ସଂୟମ, ଦାନ, ଦୟା। ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଅବଶ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଜାପତି ହୃଦୟ, ସେହି ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ କିଛି। ଏହି ହୃଦୟ ତିନି ଅକ୍ଷରର—“ହୃ-ଦ-ୟମ୍”। ଯିଏ “ହୃ” ଜାଣିଛି, ସେ ନିଜକୁ ଓ ଅନ୍ୟକୁ ନିବେଦନ କରେ; “ଦ” ଜାଣିଛି, ସେ ଦାନ କରେ; “ୟମ୍” ଜାଣିଛି, ସେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ; ଯିଏ ଏହି ମହା ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମାତ୍ମା, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ୟ ଅଟୁଟ, ଏହାକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଜୟ କରେ। ଆଦିରେ କେବଳ ଜଳ ଥିଲା। ଜଳରୁ ସତ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସତ୍ୟ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରଜାପତି, ପ୍ରଜାପତି ଦେବତା। ଏହିପରି, ସତ୍ୟକୁ ମାନ୍ୟ କରାଯାଏ। ‘ସ’ ଏକ ଅକ୍ଷର, ‘ତ୍ୟ’ ଦ୍ୱିତୀୟ, ‘ମ୍’ ତୃତୀୟ। ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷ ସତ୍ୟ, ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ; ଏପରି, ସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟକୁ ଆବୃତ କରି ସତ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି ଜାଣିଥିବାକୁ ଅସତ୍ୟ ଛୁଇଁପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ସତ୍ୟ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳରେ ଓ ଦାହିଣ ଚକ୍ଷୁରେ ଯେଉଁ ପୁରୁଷ, ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ଅବଳମ୍ବିତ। ଏଠାରେ କିରଣ ଦ୍ୱାରା, ସେଠାରେ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିତ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ବିଦାୟ ନିଏ, ସେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ମଣ୍ଡଳ ଦେଖେ; କିରଣ ତାଙ୍କୁ ଫେରି ନ ଆସେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳରେ ଯେଉଁ ପୁରୁଷ, ତାଙ୍କର ‘ଭୂଃ’ ମଣ୍ଡଳ ମୁଣ୍ଡ, ‘ଭୁଵଃ’ ଦୁଇଟି ବାହୁ, ‘ସ୍ୱଃ’ ଦୁଇଟି ଆଧାର। ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଉପାସନା ହେଉଛି—‘ଅହ’।