ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଅସତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ବିଲୀନ ଥିଲା, ଏହି ଆତ୍ମା ଏକାକି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରୂପେ ବିରାଜମାନ ଥିଲେ। ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥାଏ—“ଅସତ୍ୟରୁ ସତ୍ୟକୁ ନେଇଯାଅ, ମୃତ୍ୟୁରୁ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ନେଇଯାଅ।” ଏଠାରେ ଅସତ୍ୟ ଅର୍ଥାତ୍ ମୃତ୍ୟୁ, ସତ୍ୟ ଅର୍ଥାତ୍ ଅମୃତତ୍ୱ; ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା ମଧ୍ୟରେ ଜଣାଯାଏ—“ମୋତେ ମୃତ୍ୟୁଶୀଳ କରିବେ ନାହିଁ, ମୋତେ ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ କର।” ଏହିପରି ଅନ୍ଧକାରରୁ ଆଲୋକକୁ ନେଇଯିବା ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ, କାରଣ ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି ଅନ୍ଧକାର, ଆଲୋକ ହେଉଛି ଅମୃତତ୍ୱ। ଏଠି କିଛି ଲୁଚି ନାହିଁ—ସବୁକିଛି ପ୍ରକାଶିତ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହ୍ୟମ୍ନଗୁଡିକୁ ନେଇ, ଯେଉଁଠି ଯଜମାନ ନିଜ ପାଇଁ ଭୋଜ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥାଏ, ସେଠି ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଚୟନ କରିପାରେ। ଏହି ଉପାସନାକୁ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରେ, ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଜୟକର୍ତ୍ତା ହୁଏ। ଯିଏ ଏହି ସାମନ୍ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ଦୃଶ୍ୟ ଉପରେ ଆଶା କରେନାହିଁ। ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିରେ କେବଳ ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମା ପୁରୁଷ ରୂପେ ବିରାଜିଥିଲେ। ସେ ଚାରିପାଖ ଦେଖିଲେ, କିଛି ନଥିଲା, କେବଳ ସ୍ୱୟଂ। ସେ ପ୍ରଥମେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଅଛି।” ଏହିପରି ‘ମୁଁ’ ନାମର ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଏଠିଏ ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଏ, ସେ ପ୍ରଥମେ “ମୁଁ ଅଛି” କହି, ପରେ ଅନ୍ୟ ନାମ କହେ। ସେ ସମସ୍ତ ଅପବିତ୍ରତା ଦଗ୍ଧ କରିଥିଲେ, ଏହିପରି ସେ ପୁରୁଷ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି, ସେ ନିଜର ଅପବିତ୍ରତା ଦଗ୍ଧ କରିପାରେ। ଏକାକି ଥିବାରୁ ସେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଚିନ୍ତା କଲେ, “ମୋ ଛଡ଼ା କିଛି ନାହିଁ, ତେଣୁ କାହାକୁ ଭୟ?” ଏହିପରି ତାଙ୍କର ଭୟ ଶମିତ ହେଲା, କାରଣ ଭୟ ସଦା ଦ୍ୱିତୀୟ ଉପସ୍ଥିତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏକାକି ଥିବାରୁ ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେନି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଚାହିଲେ। ସେ ପୁରୁଷ-ନାରୀ ମିଶ୍ର ଆକାର ଧାରଣ କଲେ। ସେ ନିଜକୁ ଦୁଇଭାଗ କଲେ—ଏଠାରୁ ପତି ଓ ପତ୍ନୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହୁଥିଲେ, “ଏହା ଫଳିଯାଇଥିବା ଚଣା ଦାନା ପରି।” ଏହିପରି ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେ ତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଏଠାରୁ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ନାରୀ ଚିନ୍ତା କଲେ, “ସେ ମୋତେ ନିଜରୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ମୋ ସହ କିପରି ଏକତ୍ରିତ ହେବେ?” ସେ ଲୁଚିଗଲେ। ପୁରୁଷ ବଳଦ ହେଲେ, ନାରୀ ଗାଈ ହେଲେ; ସେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଏଠାରୁ ପଶୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପୁରୁଷ ଘୋଡ଼ା, ଶୁଣା ଘୋଡ଼ୀ; ଗାଧା, ଶୁଣା ଗାଧୀ; ଏପରି ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଏଠାରୁ ଏକ ନଖିଆ ପଶୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ବକରା, ଛାଗ, ମେଷ, ଭେଡ଼ି—ଏମିତି ସମସ୍ତ ଯୁଗଳ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା, କିଟାପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିତୀୟ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ସେ ଜାଣିଲେ, “ମୁଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, କାରଣ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।” ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯିଏ ରଖିଥାଏ, ସେ ପାଇଁ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ନିଜର ସୃଷ୍ଟି ଅଛି। ଏହା ପରେ ସେ ନିଜକୁ ଘସିଲେ; ତାଙ୍କର ମୁଁହ ଓ ହାତରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହିପରି ମୁଁହ ଓ ଯୋନି ଭିତରେ ଲୋମ ନଥାଏ। ଲୋକେ କହିଥାନ୍ତି, “ଏହି ଦେବତାକୁ ପୂଜିବାକୁ ଚାହିଁଛି,” କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହି ଏକା ଆତ୍ମାର ଅଂଶ। ଯାହା ଏଠି ଭିଜା, ସେମାନେ ସେମେନ୍ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ; ସେହି ସେମେନ୍ ସୋମ। ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଭୋଜ୍ୟ ଓ ଭୋଜକ ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ—ସୋମ ଭୋଜ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଭୋଜକ। ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୃଷ୍ଟି; ପ୍ରଥମେ ଦେବତାକୁ, ପରେ ମର୍ତ୍ୟକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୃଷ୍ଟି ଜାଣିଲେ, ସେ ତାହାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ। ତାପରେ ସବୁ ଅବିଭକ୍ତ ଥିଲା, କେବଳ ନାମ ଓ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏଠିଏ ମଧ୍ୟ, ନାମ ଓ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ସବୁ ପରିଚୟ ମିଳେ। ସେ ଏଠି ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି, ନଖ ଶିଖର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। କିନ୍ତୁ ମୁଁଦା ଭିତରେ ଛୁପାଇଥିବା ଛୁରି ପରି, ବା ପୃଥିବୀ ନିଜ ଗୁହାରେ, ସେ ଦେଖାଯାନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ନୁହଁନ୍ତି। ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ‘ଶ୍ୱାସ’, କଥା କଲେ ‘ବାଣୀ’, ଦେଖିଲେ ‘ଚକ୍ଷୁ’, ଶୁଣିଲେ ‘କର୍ଣ୍ଣ’, ଚିନ୍ତା କଲେ ‘ମନ’—ଏହି ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ନାମ। ଯିଏ ପ୍ରତ୍ୟେକକୁ ଅଲଗା ଉପାସନା କରେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣିନଥାଏ, ଏବଂ ସେ ଏହି ଅଂଶରେ ଅଟକିଯାଏ। କେବଳ ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏଠି ସମସ୍ତ ଏକ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ସବୁର ମୂଳ। ଏହି ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ସବୁକିଛି ଜଣାଯାଏ। ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କରି ଯେପରି ରାସ୍ତା ମିଳେ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଶ୍ଲୋକ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ପୁତ୍ର, ଧନ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛିଠାରୁ ବେଶି ପ୍ରିୟ। ଯଦି କେହି କହେ, “ଏହି ପ୍ରିୟ ନଷ୍ଟ ହେବ,” ତେବେ ତାହା ହେଉ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ କେବଳ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରିୟ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ କଦାଚିତ୍ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ଲୋକେ କହନ୍ତି, “ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସବୁକିଛି ହେବ,” କିନ୍ତୁ ସେହି ବ୍ରହ୍ମ କ’ଣ, ଯାହାଠାରୁ ସବୁ ଉତ୍ପନ୍ନ? ଆଦିରେ ବ୍ରହ୍ମ ଏକା, ଏକମାତ୍ର ଥିଲେ। ସେ ନିଜକୁ ଜାଣିଲେ, “ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ।” ଏହିପରି ସବୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଦେବତା, ଋଷି, ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଉପଲବ୍ଧ କଲେ, ସେ ସେହି ହେଲେ। ଋଷି ବାମଦେବ ଦେଖି କହିଥିଲେ, “ମୁଁ ମନୁ, ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଲି।” ଏହିପରି ଯିଏ ଜାଣେ, “ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ,” ସେ ସମସ୍ତ ହୁଏ। ଦେବତା ବା ପିତୃଗଣ ତାଙ୍କୁ ଶାସନ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଆତ୍ମା ହୁଏ। ଯିଏ ଅନ୍ୟ ଦେବତାକୁ ଉପାସନା କରେ, “ସେ ଅଲଗା, ମୁଁ ଅଲଗା,” ସେ ଅଜ୍ଞାନୀ, ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ପଶୁ ସମାନ। ଯେପରି ଅନେକ ପଶୁ ମାନବଙ୍କୁ ସେବା କରେ, ସେପରି ମନୁଷ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ। ପୁନି ବ୍ରହ୍ମ ଏକା ଥିଲେ, ପରେ ନିଜକୁ ବିଭକ୍ତ କଲେ। ସେ କ୍ଷତ୍ର ରୂପେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆକାର ଦେଲେ—ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ସୋମ, ରୁଦ୍ର, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଯମ, ମୃତ୍ୟୁ, ଈଶାନ। କ୍ଷତ୍ର ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ରାଜସୂୟ ମଧ୍ୟରେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, କ୍ଷତ୍ର ତାଙ୍କୁ କୀର୍ତ୍ତି ଦେଇଥାଏ। କ୍ଷତ୍ରର ଗର୍ଭ ବ୍ରହ୍ମ। ରାଜା ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।