ଏହି ଉପନିଷଦର କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି ଯେ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀର ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ମହିମା—ଏହା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବୃଦ୍ଧି ନହୁଏ, କିମ୍ବା କୌଣସି ପାପ କାର୍ଯ୍ୟରେ କମି ଯାଏ ନାହିଁ। ଯିଏ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ କୌଣସି ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଲୋକ, ଶାନ୍ତ, ସଂୟମୀ, ନିବୃତ୍ତ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ହୋଇ, ନିଜ ମନରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆତ୍ମାରୂପେ ଦେଖେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ତାଙ୍କ ଆତ୍ମାରେ ଏକତ୍ୱ ପାଏ। ସେ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ପାପ ତାଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କରିପାରେ ନାହିଁ; ବରଂ ସେ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦଗ୍ଧ କରେ। ଏହି ଭାବେ ସେ ନିର୍ମଳ, ଅପାପ, ଅକ୍ଷୁଦ୍ର, ଅତୃପ୍ତିହୀନ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ହୁଏ। ଯଦି ଏହିପରି ଜାଣିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ମୁକ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ।" ଏହି ଅମୃତ ଆତ୍ମା—ଏହି ମହାନ୍, ଅଜନ୍ମା, ଭୋଗ୍ତା ଏବଂ ଧନଦାତା। ଯିଏ ଏହି ମହାନ୍, ଅଜନ୍ମା, ଭୋଗ୍ତା ଧନଦାତା ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣେ, ସେ ଧନ ପାଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ଅମର, ଅବିନାଶୀ, ଅଭୟ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁହୀନ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ହେ ଜନକ, ତୁମେ ଏହି ଅଭୟ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ।" ତାପରେ ଜନକ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ମୋର ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଉଛି—ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ଦାସ।" ଏହି ସମୟରେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ଜନୀ ଥିଲେ—ମৈତ୍ରେୟୀ ଏବଂ କାଟ୍ୟାୟନୀ। ମୈତ୍ରେୟୀ ବ୍ରହ୍ମଜିଜ୍ଞାସୁ ଥିଲେ, କାଟ୍ୟାୟନୀ ସାଧାରଣ ଜ୍ଞାନର ଥିଲେ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଏହି ଗୃହ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରମ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମୈତ୍ରେୟୀ, ମୁଁ ଏହି ଗୃହ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଯାଉଛି। ତେଣୁ ତୁମେ ଏବଂ କାଟ୍ୟାୟନୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପତ୍ତି ବଣ୍ଟନ କରିଦେଉଛି।" ମୈତ୍ରେୟୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଯଦି ଏହି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ସମ୍ପତ୍ତି ମୋର ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ କି ମୁଁ ଏହି ସମ୍ପତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅମରତ୍ୱ ପାଇପାରିବି?" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ନାହିଁ, ତୁମର ଜୀବନ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ଲୋକମାନଙ୍କ ପରି ହେବ, କିନ୍ତୁ ଧନ ଦ୍ୱାରା ଅମରତ୍ୱ ମିଳେ ନାହିଁ।" ତେଣୁ ମୈତ୍ରେୟୀ କହିଲେ, “ଯଦି ଏହି ସମ୍ପତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଅମରତ୍ୱ ପାଇନାହିଁ, ତେବେ ଏହାର ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ଉପକାର? ଯାହା ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି, ସେହି ଜ୍ଞାନ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ତୁମେ ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ, ଏବଂ ପ୍ରିୟ କଥା କହିଛ। ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଉଛି। ମୋର କଥା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ।" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ପତି ପାଇଁ ପତି ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ପତି ପ୍ରିୟ; ଭାର୍ଯ୍ୟା ପାଇଁ ଭାର୍ଯ୍ୟା ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଭାର୍ଯ୍ୟା ପ୍ରିୟ; ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ସନ୍ତାନ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ସନ୍ତାନ ପ୍ରିୟ; ଧନ ପାଇଁ ଧନ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଧନ ପ୍ରିୟ; ବ୍ରହ୍ମା ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରିୟ; କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାଇଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପ୍ରିୟ; ଲୋକ ପାଇଁ ଲୋକ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଲୋକ ପ୍ରିୟ; ଦେବତା ପାଇଁ ଦେବତା ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଦେବତା ପ୍ରିୟ; ଭୂତମାନେ ପାଇଁ ଭୂତମାନେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଭୂତମାନେ ପ୍ରିୟ; ସମସ୍ତ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରିୟ। ତେଣୁ, ମୈତ୍ରେୟୀ, ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ଚିନ୍ତନ କରିବା ଏବଂ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଲେ ସମସ୍ତ ଜଣାଯାଏ।" ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାକୁ ଆତ୍ମା ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଜାଣେ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ; ଯିଏ ବେଦକୁ ଆତ୍ମା ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଜାଣେ, ବେଦ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ; ଯିଏ ଯଜ୍ଞକୁ ଆତ୍ମା ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଜାଣେ, ଯଜ୍ଞ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ, କ୍ଷତ୍ର, ଲୋକ, ଦେବତା, ବେଦ, ଭୂତମାନେ, ସମସ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ ଏବଂ ଏହି ଆତ୍ମାର ଅନ୍ତର୍ଗତରେ ସମସ୍ତ ଅଛି। ଯେପରିକି ଡ଼ମ୍ରୁ ବାଜିଲେ ତାହାର ବାହାର ଶବ୍ଦକୁ ଧରିହେବା ଯାଏନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଡ଼ମ୍ରୁକୁ ଧରିଲେ ଏବଂ ତାହାର ଆଘାତକୁ ଧରିଲେ ଶବ୍ଦ ଧରାଯାଏ; ଏଭଳି ବୀଣା ବାଜିଲେ, ଶଂଖ ଫୁଙ୍ଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ହୁଏ। ଏହି ମହାପୁରୁଷରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଶ୍ୱାସ ରୂପେ ରିଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଅଥର୍ବବେଦ, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ଜ୍ଞାନ, ଉପନିଷଦ, ଶ୍ଲୋକ, ସୂତ୍ର, ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ଦାନ, ହବି, ଭୋଜନ, ପାନ, ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକ, ସମସ୍ତ ଜୀବ—ଏହି ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ। ଯେପରି ନଦୀମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଏକତା ପାଉଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ସ୍ପର୍ଶ ଚର୍ମରେ, ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧ ନାକରେ, ସମସ୍ତ ରସ ଜିହ୍ୱାରେ, ସମସ୍ତ ରୂପ ଚକ୍ଷୁରେ, ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ କାନରେ, ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ମନରେ, ସମସ୍ତ ବେଦ ହୃଦୟରେ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ହାତରେ, ସମସ୍ତ ମାର୍ଗ ପାଉଁରେ, ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଗୁହ୍ୟେ, ସମସ୍ତ ମଳ ଗୁଦରେ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ବାଣୀରେ ଏକତା ପାଏ। ଏହି ମହାନ୍ ସତ୍ତା, ଲୁଣ ଗୋଲା ଭଳି, ଭିତର-ବାହାର ନାହିଁ, ସମଗ୍ର ସଚେତନତାର ଏକ ଗଢ଼ା; ଏହି ସତ୍ତା ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ପୁଣି ସେମାନେ ଏହାରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ ପୁନଃ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜ୍ଞାନ ରହି ନଥାଏ, ଏହା ମୁଁ କହୁଛି, କହିଲେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ମୈତ୍ରେୟୀ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଏଠାରେ ମୋତେ ଭ୍ରମ ହେଉଛି। ଏହି ‘ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ’ ବୋଲି କହିଲେ, ମୁଁ ବୁଝିପାରୁନାହିଁ।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ମୁଁ ଭ୍ରମ କହୁନାହିଁ। ଏହି ଆତ୍ମା ଅବିନାଶୀ, ଏହା କେବେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ। କେବଳ ପଞ୍ଚଭୂତର ଏକତ୍ୱ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଦେଖିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଏହିକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଦେଖୁଥିବା ପାଇଁ ଦେଖିବାର କେବେ ଶେଷ ନାହିଁ, ଏହା ଅବିନାଶୀ। ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କ’ଣ ଦେଖିବେ?