ଏହି ବ୍ରହ୍ମଉପନିଷଦର ଚମତ୍କାର ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ଯେତେବେଳେ କେହି ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଦେବତା, ଶ୍ରୀମାନ୍, ସରଳ ରାଜା, ଗତ ଭବିଷ୍ୟତର ଶାସକ ଭାବରେ ଦେଖିଥାଏ, ସେ ଏହାରେ କେହି ସନ୍ଦେହ କରେନାହିଁ। ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ଆକାଶ ଯାହାରେ ବିସ୍ତାରିତ, ସେ ଆତ୍ମାକୁ ଏଭଳି ଜାଣିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଅମର ବ୍ରହ୍ମ ହୁଏ। ବର୍ଷ ଦିନ ଚଳିଥିବା ଯାହାରୁ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଲୋକର ଆଲୋକ, ପ୍ରାଣ, ଅମର ଭାବରେ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମା ପ୍ରାଣର ପ୍ରାଣ, ଚକ୍ଷୁର ଚକ୍ଷୁ, କାନର କାନ, ଖାଦ୍ୟର ଖାଦ୍ୟ, ମନର ମନ। ଏହି ଆଦି ବ୍ରହ୍ମକୁ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ କେବଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ କିଛି ବିଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଯାନ୍ତି। ଏହା ଅପାର, ଅଚଳ, ଏହାକୁ କେବଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିବାଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ପବିତ୍ର, ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଆକାଶଠାରୁ ବଡ଼, ଅଜନ୍ମ, ମହାନ୍, ଅଚଳ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣିଲେ, ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନ୍ୟ କଥାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଅନେକ ଶବ୍ଦ କେବଳ କଣ୍ଠକୁ କ୍ଲାନ୍ତ କରେ। ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ହୃଦୟର ଆକାଶ ଭିତରେ ଥିବା ଏକା ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତର ଶାସକ, ସମସ୍ତର ମାଲିକ, ସମସ୍ତର ରକ୍ଷକ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଅଲଗା ରଖିବା ଏକ ସେତୁ। ଭଲ କାମରେ ଏହି ଆତ୍ମା ବଡ଼ ହୁଏ, ଖରାପ କାମରେ ଛୋଟ ହୁଏ। ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଲୋକପାଳ, ଜଗତର ରକ୍ଷକ। ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବାକୁ ବେଦ ଅଭ୍ୟାସ, ନିଷ୍ଠା, ତପସ୍ୟା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଅବିନାଶୀ ହୋମ ମାନେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ଏହାକୁ ନ ଜାଣିଲେ, ମୁନି ହୁଏ; ଏହି ଲୋକକୁ ଚାହିଁଥିବା ଜନେ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି। ପୁରାତନ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ପୁତ୍ର, ଧନ, ଲୋକର ଆଶା ତ୍ୟାଗ କରି, ଭିକ୍ଷା ଜୀବନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ। ପୁତ୍ର ଆଶା ଧନ ଆଶା ସମାନ; ଧନ ଆଶା ଲୋକ ଆଶା ସମାନ; ଏସବୁ କେବଳ ଆଶା। ଏହି ଆତ୍ମା 'ନେତି, ନେତି'—ଅପ୍ରାପ୍ୟ, କାରଣ ଏହାକୁ ଧରିପାରିବା ନାହିଁ; ଅକ୍ଷୟ, କାରଣ ଏହା କ୍ଷୟ ହୁଏନାହିଁ; ଅସଙ୍ଗ, ଏହା ଜଡିବା ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ 'ମୁଁ ଖରାପ କାମ କରିଛି' କିମ୍ବା 'ମୁଁ ଭଲ କାମ କରିଛି' ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ଉଭୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି; ସେ ଅମର, ଭଲ ଦୁଃଖ ଉଭୟରୁ ପରେ। କୌଣସି କାମ ଏହାକୁ ବ୍ୟାପିତ କରେନାହିଁ। ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ କହାଯାଇଛି: 'ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞର ଏହି ଚିରନ୍ତନ ମହତ୍ତ୍ୱ, କାମ କରି ବଢ଼େନାହିଁ, କମେନାହିଁ।' ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଲେ, ପାପ କାମରେ ଦୂଷିତ ହୁଏନାହିଁ। ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ଜନେ, ଶାନ୍ତ, ନିୟମିତ, ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ, ସହିଷ୍ଣୁ, ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ସେ ସମସ୍ତକୁ ଆତ୍ମାରୂପେ ଦେଖିଥାଏ, ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ହୁଏ। ସେ ସମସ୍ତ ପାପ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ପାପ ତାଙ୍କୁ ଦହେନାହିଁ; ସେ ପାପକୁ ଦହେ। ସେ ପାପମୁକ୍ତ, ପବିତ୍ର, ଭୁକ୍ତି ତୃଷ୍ଣା ନାହିଁ—ଏହିପରି ଜାଣିଥିଲେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ। 'ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଏହିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ'—ଏହିପରି କହିଲେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ଏହି ମହା, ଅଜନ୍ମ ଆତ୍ମା, ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନକାରୀ, ଧନ ଦାତା। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ମହା, ଅଜନ୍ମ ଆତ୍ମା, ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନକାରୀ, ଧନ ଦାତାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ ପାନ୍ତି। ଏହି ମହା, ଅଜନ୍ମ ଆତ୍ମା, ଅକ୍ଷୟ, ଅମର, ନିରଭୟ, ଅମୃତ। 'ତୁମେ ନିରଭୟ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ, ଜନକ'—ଏହିପରି କହିଲେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ଜନକ କହିଲେ, 'ଶ୍ରୀମାନ୍, ମୁଁ ଏହି ବିଦେହ ରାଜ୍ୟ ଓ ନିଜକୁ ତୁମର ଦାସ ଭାବରେ ଦେଉଛି।' ଏହି ସମୟରେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କର ଦୁଇ ଜଣ ଜନାରୀ ଥିଲେ—ମୈତ୍ରେୟୀ ଓ କାତ୍ୟାୟନୀ। ମୈତ୍ରେୟୀ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଥିଲେ, କାତ୍ୟାୟନୀ ସାଧାରଣ ବୁଦ୍ଧିର ଥିଲେ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଜୀବନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, 'ମୈତ୍ରେୟୀ, ମୁଁ ଏହି ଘର ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଯାଉଛି। ତୁମେ ଓ କାତ୍ୟାୟନୀ ମଧ୍ୟରେ ଶେଷ ବିଭାଜନ କରିଦେବି।' ମୈତ୍ରେୟୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, 'ଯଦି ଏହି ପୃଥିବୀର ଧନ ସମସ୍ତ ମୋର ହେବା, ମୁଁ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅମର ହେବି କି?' ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, 'ନାହିଁ, ତୁମ ଜୀବନ ଏହିପରି ଧନୀ ଲୋକମାନଙ୍କ ପରି ହେବ, କିନ୍ତୁ ଧନ ଦ୍ୱାରା ଅମରତ୍ୱ ନାହିଁ।' ମୈତ୍ରେୟୀ କହିଲେ, 'ଯଦି ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଅମର ହେବି ନାହିଁ, ତେବେ ଏହି ଧନର ମୋତେ କଣ ଲାଭ? ଯାହା ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି, ଦୟାକରି ଏହି ଜ୍ଞାନ ମୋତେ ଦିଅ।' ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ, ଏବଂ ପ୍ରିୟ କଥା କହୁଛ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିବେଚନା କରିବି; ମୋର କଥା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କର।' ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, 'ପତି ପାଇଁ ପତି ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ପତି ପ୍ରିୟ; ଜନାରୀ ପାଇଁ ଜନାରୀ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଜନାରୀ ପ୍ରିୟ; ପୁତ୍ର ପାଇଁ ପୁତ୍ର ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ପୁତ୍ର ପ୍ରିୟ; ଧନ ପାଇଁ ଧନ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଧନ ପ୍ରିୟ; ବ୍ରହ୍ମା ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରିୟ; କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାଇଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପ୍ରିୟ; ଲୋକ ପାଇଁ ଲୋକ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଲୋକ ପ୍ରିୟ; ଦେବତା ପାଇଁ ଦେବତା ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଦେବତା ପ୍ରିୟ; ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରିୟ; ସମସ୍ତ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରିୟ। ଏହିପରି ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ଚିନ୍ତିବା, ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ମୈତ୍ରେୟୀ; ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଲେ, ସମସ୍ତ ଜାଣିହେବ। ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମାକୁ ଆତ୍ମା ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ; ବେଦ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ; ଯଜ୍ଞ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ; କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଲୋକ, ଦେବତା, ବେଦ, ପ୍ରାଣୀ, ସମସ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଲୋକ, ଦେବତା, ବେଦ, ପ୍ରାଣୀ, ସମସ୍ତ—ଏହି ଆତ୍ମା ଯାହା କିଛି।