ଏକ ସମୟର କଥା, ରାଜା ଜନକଙ୍କ ସଭାରେ ବିଦ୍ବାନ୍ ଋଷି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟର ମନ କୌଣସି ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ ରହିଥାଏ, ସେ ତାହାର କର୍ମ ଶେଷ ହେଲେ, ସେଇ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଏ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ କର୍ମ କରେ, ସେ ଏହି ଲୋକରୁ ଶେଷେ ପୁଣି ପୁଣି ଫେରିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ନିର୍ଇଚ୍ଛା, ଆତ୍ମାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ; ସେ ବ୍ରହ୍ମ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମରଣଶୀଳ ମନୁଷ୍ୟ ଅମରତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ଦେହ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଜହ୍ନ ସାପ ତାଙ୍କର ଚର୍ମ ପଡ଼ିଦେଇ ଧଳିରେ ପଡ଼ି ରହେ, ଏମିତି ଏହି ଦେହ ପଡ଼ିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନମୟ ଆତ୍ମା ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଅମର ହୋଇଯାଏ। ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଖି ରାଜା ଜନକ କହିଲେ, “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ହଜାର ଦେଉଛି, ମହାମାନ୍ୟ।” ଏହି ମାର୍ଗ ପୁରୁଣା, ସଂକୁଚିତ ଏବଂ ଅଦୃଶ୍ୟ; ଏହାକୁ କେହି ଚାଲିନାହାନ୍ତି, କେବଳ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଏହି ପଥରେ ଚାଲି ଏହି ଲୋକରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଏହି ପଥରେ ଧଳା, ବାଘା, ହଳଦିଆ, ହରିତ, ଲାଲ ଆଦି ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ—ଏହି ବ୍ରହ୍ମର ପଥ। ଏହି ପଥରେ ଚାଲି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଚିରପ୍ରଭା ଏବଂ ଧର୍ମମୟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି ସେମାନେ ଅନ୍ଧକାରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ବ୍ୟକ୍ତ ଉପରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ତାହାପେଖା ବେଶି ଅନ୍ଧକାରରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅସୁର୍ୟ ନାମକ ଅନ୍ଧକାରମୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମରତ୍ୱ ପାଆନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି ରହନ୍ତି। ଯଦି କେହି ଆତ୍ମାକୁ “ମୁଁ ଏହି” ବୋଲି ଜାଣିଯାଏ, ତେବେ ସେ କାହା ପାଇଁ, କ’ଣ ଲାଗି ଏହି ଦେହକୁ ଆସକ୍ତ ରହିବେ? ଯେଉଁ ଜଣଙ୍କର ଜାଗୃତ ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଏହି ଦେହରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା; ତାଙ୍କର ଏହି ଲୋକ, ସେଇ ଲୋକ। ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଈଶ୍ୱର, ସରଳ, ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ ସବୁର ନିୟନ୍ତା ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଆତ୍ମାରେ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ଆକାଶ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି; ଏପରି ଜାଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଅମର ବ୍ରହ୍ମ ହୋଇଯାଏ। ଯାହାଠାରୁ ବର୍ଷ ଦିନ ଚଳିଥାଏ, ତାଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ଆଲୋକର ଆଲୋକ, ପ୍ରାଣ, ଅମରତ୍ୱ ଭାବେ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମା ପ୍ରାଣର ପ୍ରାଣ, ଚକ୍ଷୁର ଚକ୍ଷୁ, କର୍ଣ୍ଣର କର୍ଣ୍ଣ, ଆହାରର ଆହାର, ମନର ମନ—ଏହି ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହାକୁ କେବଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଏଠାରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଯାନ୍ତି। ଏହାକୁ କେବଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ; ଏହା ଅପାର, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ। ଏହି ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ, ପରମ, ଆକାଶଠାରୁ ବଡ଼, ଅଜନ୍ମା, ମହାନ୍, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ। ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନେକ କଥାରେ ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ଏହା କେବଳ କ୍ଲାନ୍ତି ଦିଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ହୃଦୟ ଆକାଶରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସବୁର ନିୟନ୍ତା, ସବୁର ଭର୍ତ୍ତା, ସବୁର ରକ୍ଷକ, ଏହି ଜଗତକୁ ଅଲଗା କରିଥିବା ସେତୁ। ସେ ଉତ୍ତମ କର୍ମରେ ବଡ଼, ଅସଦ୍କର୍ମରେ ଛୋଟ ହୋଇଯାଏ; ସେ ଏହି ସବୁର ନାୟକ। ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଅନେକ ମନୁଷ୍ୟ ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା, ତପସ୍ୟା, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଅକ୍ଷୟ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଛାଡ଼ି ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ଏହି ଲୋକକୁ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହା ପାଇଁ ସନ୍ନ୍ୟାସ ନେଇ ଖୋଜନ୍ତି। ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଜାଣି, ସନ୍ତାନ, ଧନ, ଲୋକ ଇଚ୍ଛାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଭିକ୍ଷାଟନ କରିଥିଲେ। କାରଣ, ପୁତ୍ର ଇଚ୍ଛା, ଧନ ଇଚ୍ଛା, ଲୋକ ଇଚ୍ଛା—ସବୁ ଇଚ୍ଛା ଅଟୁଟ। ଏହି ଆତ୍ମା “ନ ଇତି, ନ ଇତି”—ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, କାରଣ ଧରାଯାଏ ନାହିଁ; ଅକ୍ଷୟ, କାରଣ ଏହା କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଅସଙ୍ଗ, କାରଣ ଏହା କୌଣସି ସଂସ୍ପର୍ଶ ନେଇ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ କର୍ମ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁହିଁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ସେ ଅମର, ପାପ ପୁଣ୍ୟ ଦୁହିଁରୁ ପାର ହୋଇଯାଏ। ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଏକ ଶ୍ଲୋକରେ କୁହାଯାଇଛି—“ଏହି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀର ମହତ୍ତ୍ୱ ଚିରକାଳୀନ; କର୍ମରେ ବଢ଼େ ନାହିଁ, କମେ ନାହିଁ।” ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣି, ସେ ପାପରେ ଦୂଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଜାଣି, ଶାନ୍ତ, ନିୟମିତ, ଆତ୍ମସଂୟମୀ, ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ, ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ଲୋକ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍। ସେ ସବୁକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଦେଖେ, ଏବଂ ସବୁ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ହୋଇଯାଏ। ସେ ସମସ୍ତ ପାପ ପାର ହୋଇଯାଏ, ପାପ ତାଙ୍କୁ ଜଳାଏ ନାହିଁ, ସେ ପାପକୁ ଜଳାଇଦିଏ। ସେ ନିର୍ମଳ, ଅକ୍ଷୁଧ, ଅତୃଷ୍ଣ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ହୋଇଯାଏ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଓ ରାଜା, ଆପଣ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି।” ଏହି ମହାନ୍, ଅଜନ୍ମା ଆତ୍ମା ହେଉଛି ଖାଦ୍ୟର ଭୋକ୍ତା, ଧନର ଦାତା। ଯେଉଁଠି ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ଧନ ପାଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ଅଜର, ଅମର, ନିର୍ଭୟ, ଅମୃତ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅପଣ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଜନକ,” କହିଲେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ତାହାରୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଜନକ କହିଲେ, “ମୁଁ ମୋର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଓ ମୋତେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଉଛି।” ଏହି ସମୟରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କର ଦୁଇ ଝିଅ ଥିଲେ—ମୈତ୍ରେୟୀ ଓ କାଟ୍ୟାୟନୀ। ମୈତ୍ରେୟୀ ବ୍ରହ୍ମବିଚାରିଣୀ ଥିଲେ, କାଟ୍ୟାୟନୀ ସାଧାରଣ ଜ୍ଞାନର ଥିଲେ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ସନ୍ନ୍ୟାସ ନେବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ। ସେ ମୈତ୍ରେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି ଗୃହ ତ୍ୟାଗ କରିଯିବାକୁ ଯାଉଛି। ତୁମେ ଓ କାଟ୍ୟାୟନୀ ମଧ୍ୟରେ ଧନ ବଣ୍ଟନ କରିଦେବି।” ମୈତ୍ରେୟୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ସ୍ୱାମୀ, ଯଦି ସମସ୍ତ ଧନ ମୋତେ ମିଳିଯାଏ, ତେବେ ମୁଁ ତାହାରେ ଅମରତ୍ୱ ପାଇପାରିବି କି?