ଏକ ପରମ ଗଭୀର ଅନୁଭୂତିର ଉପନିଷଦୀ ଗଳ୍ପ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛୁ। ଏଠି, ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ଆଗମନ କୁ ଅନୁଭବ କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏଭଳି କହନ୍ତି—“ଏହି ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ଆସୁଛି, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ଆଗକୁ ଆସୁଛି।” ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏକ ରାଜାଙ୍କ ଆଗମନ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଦୁତ, ରଥୀ, ଗ୍ରାମପତିମାନେ ତାଲଚା କରିଥିବା ପ୍ରସ୍ତୁତିର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ ବର୍ଣ୍ନିତ ହୋଇଛି। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷ ଯେତେବେଳେ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ପ୍ରାଣ ବାୟୁମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହନ୍ତି, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ବିଦାୟ ସମୟର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷ ଶରୀରରୁ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ଉପସାମ୍ହାର କରି ଅପସ୍ମାରର ଭଳି ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରାଣ ବାୟୁମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଅଳ୍ପ ଜ୍ୟୋତିକୁ ନେଇ, ସେ ହୃଦୟ ଦିଗକୁ ଗମନ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଚକ୍ଷୁରେ ବସିଥିବା ପୁରୁଷ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଆରେ ରୂପ ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି। ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି—“ସେ ଏକା ହେଲେ, ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି; ଏକା ହେଲେ, ଘ୍ରାଣ କରିପାରିନାହାନ୍ତି; ଏକା ହେଲେ, ରସ ଲାଗିପାରିନାହାନ୍ତି; ଏକା ହେଲେ, କଥା କହିପାରିନାହାନ୍ତି; ଏକା ହେଲେ, ଶୁଣିପାରିନାହାନ୍ତି; ଏକା ହେଲେ, ଚିନ୍ତା କରିପାରିନାହାନ୍ତି; ଏକା ହେଲେ, ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିନାହାନ୍ତି; ଏକା ହେଲେ, ଜାଣିପାରିନାହାନ୍ତି।” ଏହି ସମୟରେ, ହୃଦୟର ଶିର୍ଷ ଭାଗ ଜ୍ୟୋତିମୟ ହୋଇଯାଏ; ଏହି ଜ୍ୟୋତି ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ଶରୀରରୁ ବିଦାୟ ନେଇଥାଏ—ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଅଂଗ ଦ୍ୱାରା। ତାଙ୍କ ବିଦାୟ ସମୟରେ ପ୍ରାଣ ବାୟୁ ଅନୁସରଣ କରିଥାଏ; ପ୍ରାଣ ବିଦାୟ କରିଲେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣ ବାୟୁମାନେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଚେତନା ସହିତ ବିଦାୟ ନେଇଥାଏ, ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ସହିତ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟ ଏକାଠି ଯାଉଛି। ଏଠି, ଏକ ଜିଉ ଗ୍ରାସର ଶେଷରେ ପୋକା ଭଳି ନିଜକୁ ଏକାଠି କରି ନିବା ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି; ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷ ଶରୀର ଛାଡି ଅଜ୍ଞାନ କୁ ଛାଡି ନିଜକୁ ଏକାଠି କରନ୍ତି। ଏକ ସୁନା କାରିଗର ସୁନା ଦେଇ ନୂତନ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଆକୃତି ତିଆରି କରିଥିବା ଭଳି, ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷ ଶରୀର ଛାଡି ଅଜ୍ଞାନ ଛାଡି ନୂତନ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଆକୃତି ନିଜ ପାଇଁ ତିଆରି କରନ୍ତି—ପିତୃ, ଦେବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପ୍ରଜାପତି, ଦିବ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଜୀବ ଆକୃତି। ଏହି ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମାନ ଅଟୁଟ ଜ୍ଞାନ, ମନ, ଭାଷା, ପ୍ରାଣ, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ, କ୍ରୋଧ, ଅକ୍ରୋଧ, ଆନନ୍ଦ, ଅନାନନ୍ଦ, ଧର୍ମ, ଅଧର୍ମର ମିଶ୍ରଣ—ସେ ସମସ୍ତ। ତାଙ୍କ କର୍ମ ଓ ବ୍ୟବହାର ଅନୁଯାୟୀ, ସେ ଏହି ଭଳି ହୋଇଯାନ୍ତି। ଭଲ କର୍ମ କରିଥିବା ଭଲ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରିଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ନୀତିମୟ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନୀତିମୟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଅନୀତିମୟ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅନୀତିମୟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି—“ଏହି ପୁରୁଷ ଆଶାର ମୂର୍ତ୍ତି।” ତାଙ୍କର ଆଶା ଅନୁଯାୟୀ ଇଚ୍ଛା; ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କର୍ମ; ଯେ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେହି ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି—“ସେ ତାଙ୍କର କର୍ମ ସହିତ ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ମନ ଲାଗିଥାଏ, ସେଠାକୁ ଯାଇଥାଏ। ଏଠାରେ ଯେ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେ ଫେରି ଆସି କର୍ମ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଥିରେ କିଛି ଆଶା ନାହିଁ, ଯେ ଆଶାରୁ ମୁକ୍ତ, ଯେ ଆଶାରେ ଆତ୍ମାକୁ ମିଶାଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ବିଦାୟ ନେଇନାହିଁ; ସେ ବ୍ରହ୍ମାନ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାନରେ ଲିନ ହୋଇଯାନ୍ତି।” ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି—“ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ସମସ୍ତ ଆଶା ଛାଡି ଦିଅନ୍ତି, ମରଣଶୀଳ ଅମର ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏଠି ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମାନ ପ୍ରାପ୍ତି ହୋଇଯାଏ।” ଏଠି, ଏକ ସାପ ଜମି ତଳେ ତାଙ୍କର ଚମ ଛାଡି ଦେଇ ଥିବା ଭଳି, ଏହି ଶରୀର ରହିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଶରୀର ବିହୀନ ଚେତନାମୟ ଆତ୍ମା, ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଅମର ହୋଇଯାଏ। ଏହି ବିଦେହ ରାଜା ଜନକ କହିଲେ—“ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏକ ହଜାର ଦେବି।” ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି—“ପଥ ଅତି ସଂକୁଚିତ ଏବଂ ପୁରୁଣା; ମୁଁ ଏହି ପଥ ଚାଲିନାହିଁ; ଏହି ପଥରେ, ବ୍ରହ୍ମାନ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିଦାୟ ନେଇ ଦିବ୍ୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।” ଏହି ପଥରେ, ଧଳା, ନୀଳ, ହଳଦିଆ, ହରିତ, ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ବ୍ରହ୍ମାନର ପଥ। ଏହି ପଥରେ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ନୀତିମୟ ବ୍ରହ୍ମାନ ଜ୍ଞାନୀ ଯାଉଛନ୍ତି। ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଉପାସନା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଯାଉଛନ୍ତି; ବ୍ୟକ୍ତକୁ ଉପାସନା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ତାହାଠାରୁ ବଡ ଅନ୍ଧକାରରେ ଯାଉଛନ୍ତି। ‘ଅସୁର୍ୟ’ ନାମକ ଜଗତ, ଯେଉଁଠାରେ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାର ରହିଛି—ଏହି ଜଗତକୁ ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଥିରେ ଆମେ ଏହି ଆତ୍ମା ହୋଇଯାଉଛୁ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ନ ଥିଲେ ବଡ ହାରାଇଯାଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ଅମରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଯଦି କେହି ଆତ୍ମାକୁ ‘ମୁଁ ଏହି’ ବୋଲି ଜାଣିଥାଏ, ତେବେ କେଉଁ ଆଶା ଓ କେଉଁ ଲୋକ ପାଇଁ ଶରୀରକୁ ଧରି ରଖିବେ? ଏଠି, ଜାଗୃତ ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଏହି ଶରୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ; ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ କର୍ମ କରିଥାଏ—ତାଙ୍କର ଜଗତ ଏହି ଜଗତ, ଏହି ଜଗତ ମାତ୍ର। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଦେବତା, ଅଧିପତି, ସରଳ, ବୈତୀର୍ଥ, ବିଭାବି, ଶାସକ ଭାବରେ ଦେଖିଥାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ରହିନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ପାଞ୍ଚ ପାଞ୍ଚ ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ଆକାଶ ବସିଛି—ଏହି ଭଳି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଲେ, ଅମର ବ୍ରହ୍ମାନ ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁଠାରୁ ବର୍ଷ ଦିନକୁ ଆଗକୁ ଚାଲାଏ—ତାଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ଉଜ୍ଯ୍ୱଳ ଜ୍ୟୋତି, ପ୍ରାଣ, ଅମରତ୍ୱ ଭାବେ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ପ୍ରାଣର ପ୍ରାଣ, ଚକ୍ଷୁର ଚକ୍ଷୁ, କାନର କାନ, ଖାଦ୍ୟର ଖାଦ୍ୟ, ମନର ମନ—ଏହି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମାନକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହାକୁ କେବଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତି; ଏଠି କୌଣସି ବିଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖିଥାଏ, ସେ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଯାଉଛନ୍ତି।