ଏହି ଉପନିଷଦର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱକଥାରେ, ଯଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ରାଜା ଜନକଙ୍କୁ ଅମୃତତ୍ୱ ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଛନ୍ତି । ସେ କହିଲେ—ଏଠାରେ ଜଣେ ଶ୍ରୋତା ଅଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶୁଣିବା ନାହିଁ । ତଥାପି ଶୁଣିବା ବୁଝିବାକୁ ହେବ । ଶ୍ରୋତାଙ୍କର ଶୁଣିବା କେବେ ଶେଷ ହୁଏନି, କାରଣ ଏହା ଅବିନାଶୀ । ଏଠି ଶୁଣିବା ପାଇଁ ଅଲଗା କିଛି ନାହିଁ । ଏହିପରି ଚିନ୍ତା, ସ୍ପର୍ଶ, ଜ୍ଞାନ—ସବୁ ଅବିନାଶୀ ଏକତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି । ଯଦି ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଥାନ୍ତା, ତେବେ ଜଣେ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତେ, ଶୁଣିପାରିଥାନ୍ତେ, ଚିନ୍ତା କରିପାରିଥାନ୍ତେ, ଅନ୍ୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିଥାନ୍ତେ, ଜାଣିପାରିଥାନ୍ତେ । କିନ୍ତୁ ଏଠି ସେହି ଏକମାତ୍ର, ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ । ଯଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଜଗତ୍ରେ ଜଳର ନିମ୍ନ ଭଳି, ସେ ଏକାକୀ ଅଛନ୍ତି, ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ । ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକ, ଏହି ଅତ୍ୟୁଚ୍ଚ ଉପଲବ୍ଧି, ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶା, ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ । ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଆନନ୍ଦର କେବଳ ଅଂଶମାତ୍ର ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି । ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଯିଏ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ରଖିଥାଏ, ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ, ସେଇ ସବୁଠାରୁ ଆନନ୍ଦିତ । ଏହି ମନୁଷ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ର ଶତଗୁଣ ଅନ୍ତେ, ପିତୃମାନେ ତାଙ୍କର ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦ । ଏହା ପରେ ଦେବମାନେ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଦେବତ୍ବ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ଦେବମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଶତଗୁଣ ଅଧିକ । ଏହିପରି ଅନେକ ଶ୍ରେଣୀ ଚାଲିଥାଏ—ଦେବମାନେ, ପ୍ରଜାପତି ଲୋକ, ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକ, ଏବଂ ଏହି ଆନନ୍ଦ ଉପରେ ଉପରେ ଯାଏ । ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ନିଷ୍ପାପ, ଅକାମୀ, ସେ ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଉପଲବ୍ଧି କରେ । ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକ, ଏହି ଅମୃତତ୍ୱ । ରାଜା କହିଲେ, “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ହଜାର ଦେଉଛି, ମୋତେ ମୋକ୍ଷ ଶିଖାନ୍ତୁ ।” ଏହାପରେ ଯଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, ଏହି ଜୀବ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଭୋଗ କରି, ପୁଣି ନୂତନ ଜନ୍ମ ନେବା ପାଇଁ ଫେରି ଆସେ । ଯେପରି ଭାରି ଗାଡ଼ି ଚାଲିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହୀ ଆତ୍ମା, ବୁଦ୍ଧିରେ ବସି, ପ୍ରାଣ ବାୟୁ ଚାଲିଯାଏ । ଦେହ ପୁରୁଣା ହେଲେ କିମ୍ବା ଅପମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ଏହି ଆତ୍ମା ଶରୀର ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଯେପରି ପକ୍କା ଆମ୍ବ କିମ୍ବା ଡୁମୁର ଗଛରୁ ଖସିଯାଏ । ଏହିପରି ଏହି ଜୀବ ପ୍ରାଣବଳରେ ନୂତନ ଜନ୍ମ ନେଇ ପୁଣି ଆସେ । ଯେପରି ରାଜା ଆସିବେ ବୋଲି ଗ୍ରାମପତି, ଚାରିଅ, ଅନ୍ୟ ଅଧିକାରୀମାନେ ଆଗ୍ରହରେ ତୟାରି ହୁଅନ୍ତି, ଏହିପରି ଏହି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଆସିବାକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଆଗ୍ରହ କରନ୍ତି । ଯେପରି ରାଜା ଚାଲିଯିବେ, ସମସ୍ତ ଅଧିକାରୀ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଧରନ୍ତି, ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀ ଚାଲିବା ସମୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣବଳ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଧରେ । ଏହି ଆତ୍ମା ଶକ୍ତି ସଂକୋଚ କରି ହୃଦୟକୁ ଯାଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଯାଏ । ଯେତେବେଳେ ଚକ୍ଷୁ ରୁହିଥିବା ପୁରୁଷ ପଛକୁ ହଟିଯାଏ, ସେ ଆଉ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖେନି, ଶବ୍ଦ ଶୁଣେନି, ଗନ୍ଧ ଶୁଣେନି, ରସ ଚାଖେନି, କଥା କହେନି, ଚିନ୍ତା କରେନି, ସ୍ପର୍ଶ କରେନି, ଜାଣେନି—ସମସ୍ତେ କହନ୍ତି, “ସେ ଏକତ୍ୱରେ ଲୀନ ହେଲେ ।” ତାଙ୍କର ହୃଦୟର ଅଗ୍ରଭାଗ ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକିତ ହୋଇ, ଏହି ଆତ୍ମା ଦେହ ଛାଡ଼ି ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ବହିଯାଏ । ପ୍ରାଣ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜୀବନ୍ଦୟିନୀ ବଳ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ । ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ, କର୍ମ, ପୂର୍ବ ଅନୁଭୂତି ସହିତ ଏହି ଆତ୍ମା ଯାଏ । ଏହା ଏକ ଶିରିଷ ପୋକା ପତ୍ର ଶେଷରେ ନିଜକୁ ଟାଣି ନେଉଥିବା ପରି, ଏହି ଆତ୍ମା ଦେହ ଛାଡ଼ି ଅଜ୍ଞାନ ଛାଡ଼ି ନିଜକୁ ଏକତ୍ୱରେ ନେଇଯାଏ । ଏହା ଏକ ସୁଉତ୍କରଣି ନୂତନ ଆଭୂଷଣ ତିଆରି କରିବା ପରି, ଏହି ଆତ୍ମା ନୂତନ ଦେହ ଧାରଣ କରେ—ପିତୃ, ଦେବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପ୍ରଜାପତି, ଦିବ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଯେକୌଣସି ଆକୃତି ଭିତରେ । ଏହି ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ମନ, ଭାଷା, ପ୍ରାଣ, ଚକ୍ଷୁ, କର୍ଣ୍ଣ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ, କ୍ରୋଧ, ଅକ୍ରୋଧ, ଆନନ୍ଦ, ଅନାନନ୍ଦ, ଧର୍ମ, ଅଧର୍ମ—ସମସ୍ତ ତାହା ଅଟୁଟ ଏକତ୍ୱରେ ଅଛି । ଯେପରି କର୍ମ କରେ, ସେପରି ହୁଏ । ଭଲ କରିଥିଲେ ଭଲ ହୁଏ, ଖରାପ କରିଥିଲେ ଖରାପ ହୁଏ । ଅନେକ କବିମାନେ କହିଛନ୍ତି, “ଏହି ପୁରୁଷ ଇଚ୍ଛାରୁ ଗଠିତ । ଯେପରି ତାଙ୍କର ଆଶା, ସେପରି ଇଚ୍ଛା, ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କର୍ମ, ଏବଂ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ।” ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଆଶା ହୃଦୟରୁ ଖୋଲିଯାଏ, ମନୁଷ୍ୟ ଏଠାରେ ଅମୃତ ହୁଏ, ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ଯେପରି ସାପ ତାଙ୍କର ଚମଡ଼ ଛାଡ଼ି ଦିଏ, ଏହି ଦେହ ଏଠାରେ ପଡ଼ି ରହିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନମୟ ଆତ୍ମା ସର୍ବୋଚ୍ଚକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଅମର ହୁଏ । ଏହି ଆତ୍ମା ପଥ ଅତି ସଂକୁଚିତ ଓ ପୁରାତନ, ଏହି ପଥ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ—ଧଳା, ନୀଳ, ହଳଦିଆ, ହରିତ, ଲାଲ—ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ ପଥ । ଏହିପଥରେ ଜ୍ଞାନୀ, ଧର୍ମିକ, ଦ୍ରୁଢ଼ ଆତ୍ମା ଯାଏ । ଯେଉଁମାନେ ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ଧକାରରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ୟକ୍ତକୁ ଆସ୍ୱାଦନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଅନ୍ଧକାରରେ ଯାନ୍ତି । ଅଜ୍ଞାନୀ, ଅବିବେକୀ ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅନ୍ଧକାର ଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି । ଏହି ଜ୍ଞାନ ନ ଥିଲେ ବଡ଼ କ୍ଷତି । ଯେମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ନ୍ତି । ଯଦି କେହି ନିଜକୁ “ମୁଁ ଏହି” ବୋଲି ଜାଣିଥାଏ, ତେବେ କାହିଁକି ଏହି ଦେହକୁ ଅନୁରାଗ କରିବେ ? ଯେଉଁ ଜଣଙ୍କ ଜାଗୃତ ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଅଛି, ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଲୋକ । ଯେତେବେଳେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଦେବତା, ସ୍ୱାମୀ, ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତର ନିୟନ୍ତା ଭାବରେ ଦେଖିବେ, ସେଉଁଠି ସନ୍ଦେହ ନଥାଏ । ସମସ୍ତ ପଞ୍ଚକୋଶ ଏହାରେ ନିହିତ । ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଅମର ବ୍ରହ୍ମ ହୁଏ ।