ଏହି ଉପନିଷଦର ଗଭୀର କଥାରେ, ଏକ ବଡ଼ ମାଛ ଯେପରି ଦୁଇ ପାର—ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମରେ ଚଳାଚଳ କରେ, ସେହିପରି ଏହି ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ସପ୍ନ ଓ ଜାଗ୍ରତ ରୂପୀ ସୀମାରେ ଚଳାଚଳ କରିଥାଏ। ଏକ ପକ୍ଷୀ ବା ହଂସ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ି ଉଡ଼ି କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ ତାହାର ପଖ ମୁହଁ ମାଡ଼େ, ସେପରି ଏହି ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ଶୟନାବସ୍ଥାର ସୀମାକୁ ଶୀଘ୍ର ଗମନ କରେ, ଯେଉଁଠି ସେ କିଛି ଇଚ୍ଛା କରେନାହିଁ, କିଛି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେନାହିଁ। ଏହି ଦେହରେ ଯେତେ ନଳିକା ଅଛି, ଯେପରି ଏକ ଚୁଲିକୁ ହଜାର ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ନଳିକାମାନେ ଧଳା, ନୀଳ, ହଳଦୀଆ, ହରିତ, ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଯେତେବେଳେ କେହି ଆଘାତ ପାଏ, ଦମିତ ହୁଏ, ଧରାଯାଏ, ଅନ୍ଧକାରକୁ ବିଳୀନ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଗହ୍ବରରେ ପଡ଼ିଯାଏ, କିମ୍ବା ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖେ, ଏହା ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୟ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ଭାବେ—‘ମୁଁ ରାଜା, ମୁଁ ଦିବ୍ୟ, ମୁଁ ସମସ୍ତ’—ଏହା ତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକ। ଏହି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ସେ କିଛି ଇଚ୍ଛା କରେନାହିଁ, କିଛି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେନାହିଁ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ତାଙ୍କର ସ୍ୱ-ଇଚ୍ଛା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ—ଏହି ହେଉଛି ତାହାର ରୂପ। ଯେପରି ପ୍ରିୟା ନାରୀଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ତଃରେ କିଛି ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ପୁରୁଷ ଚେତନ୍ୟ ଆତ୍ମାଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତଃରେ କିଛି ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତିର ଅବସ୍ଥା, ଅପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ଅସୀମ ରୂପ ଓ ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ ଆନନ୍ଦର ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅବସ୍ଥା। ଏଠାରେ ପିତା ପିତା ନୁହଁନ୍ତି, ମାଆ ମାଆ ନୁହଁନ୍ତି, ଲୋକ ଲୋକ ନୁହଁନ୍ତି, ଦେବତା ଦେବତା ନୁହଁନ୍ତି, ବେଦ ବେଦ ନୁହଁନ୍ତି, ଯଜ୍ଞ ଯଜ୍ଞ ନୁହଁନ୍ତି। ଏଠାରେ ଚୋର ଚୋର ନୁହଁନ୍ତି, ବ୍ରୁଣହନ୍ତା ବ୍ରୁଣହନ୍ତା ନୁହଁନ୍ତି, ଚଣ୍ଡାଳ ଚଣ୍ଡାଳ ନୁହଁନ୍ତି, ଭିକ୍ଷୁ ଭିକ୍ଷୁ ନୁହଁନ୍ତି, ସନ୍ୟାସୀ ସନ୍ୟାସୀ ନୁହଁନ୍ତି; ସେ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ ବା ପାପରେ ସ୍ପୃଶ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି; ହୃଦୟର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ସେ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦେଖିବା ବୁଝିବା ଦରକାର; କାରଣ, ଦେଖୁଥିବା ଆତ୍ମା ଅବିନାଶୀ, ତାହାର ଦେଖିବା କ୍ଷୟ ହୁଏନାହିଁ। ଏଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ ଯାହାକୁ ସେ ଦେଖିପାରିବେ। ଏହିପରି ସେ ଘ୍ରାଣ କରେନାହିଁ, ଚଖେନାହିଁ, କଥା କହେନାହିଁ, ଶୁଣେନାହିଁ, ଚିନ୍ତା କରେନାହିଁ, ସ୍ପର୍ଶ କରେନାହିଁ, ଜାଣେନାହିଁ—ଏସବୁ ଅନୁଭବ ତଥାପି ଅଛି, କାରଣ ଏହି ଆତ୍ମା ଅବିନାଶୀ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଯଦି ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଥାନ୍ତା, ତେବେ ଏକ ଅନ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତା, ଘ୍ରାଣ କରିପାରିଥାନ୍ତା, ଚଖିପାରିଥାନ୍ତା, କଥା କହିପାରିଥାନ୍ତା, ଶୁଣିପାରିଥାନ୍ତା, ଚିନ୍ତା କରିପାରିଥାନ୍ତା, ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିଥାନ୍ତା, ଜାଣିପାରିଥାନ୍ତା। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ସେ ଏକା, ଜଳର ପରି, ଦ୍ୱିତୀୟ ନାହିଁ—ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକ, ରାଜନ୍। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି: ଏହା ତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉପଲବ୍ଧି, ଏହି ତାଙ୍କର ପରମ ଅବସ୍ଥା, ଏହି ତାଙ୍କର ପରମ ଲୋକ, ଏହି ତାଙ୍କର ପରମ ଆନନ୍ଦ। ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଆନନ୍ଦର କେବଳ ଏକ ଅଂଶରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଯିଏ ସମୃଦ୍ଧ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ରଖିଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମାନବୀୟ ଭୋଗରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ ଅଛି। ଏହି ମାନବୀୟ ଆନନ୍ଦର ଶତଗୁଣ ହେଉଛି ପିତୃମାନେ ତାଙ୍କର ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ଆନନ୍ଦ। ତାହାର ଶତଗୁଣ ଦେବତାମାନେ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ଆନନ୍ଦ। ତାହାର ଶତଗୁଣ ଦେବମାନେ ଜନ୍ମଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ଆନନ୍ଦ ଓ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିର୍ମଳ, ଅକାମୀ ବ୍ରାହ୍ମଣର ଆନନ୍ଦ। ଏହିପରି ଶତଶତ ଗୁଣରେ ଆଗକୁ ପ୍ରଜାପତି ଲୋକ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକର ଆନନ୍ଦ ଅଛି। ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକ, ଏହି ଅମୃତତା। ତେଣୁ ଜନକ କହିଲେ: “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ହଜାର ଦେଉଛି, ମୋତେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଆଉ ଶିଖାନ୍ତୁ।” ପୁନି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଯିଏ ସମୃଦ୍ଧ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ରଖିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଭୋଗରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ—ସେ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ। ଏହି ମାନବୀୟ ଆନନ୍ଦର ଶତଗୁଣ ହେଉଛି ପିତୃମାନେ ତାଙ୍କର ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ଆନନ୍ଦ। ତାହାର ଶତଗୁଣ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଆନନ୍ଦ। ତାହାର ଶତଗୁଣ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ। ତାହାର ଶତଗୁଣ ଜନ୍ମଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କ ଓ ଏକ ନିର୍ମଳ, ଅକାମୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଆନନ୍ଦ। ଏହିପରି ଶତଗୁଣରେ ପ୍ରଜାପତି ଲୋକ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକର ଆନନ୍ଦ ଅଛି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକ ପରମ ଆନନ୍ଦ, ଏହି ଅମୃତତା। ଏଠିରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଭୟଭିତ ହେଲେ, ଭାବିଲେ—‘ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଯିବେ।’ ଏହି ପୁରୁଷ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଭୋଗ କରି, ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଦୁହିଁ ଦେଖି, ସେଇ ପଥରେ ପୁନି ପୁନି ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଜ୍ଞାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଏକ ଭାରି ଗଡ଼ି ଯେପରି ଧୀରେ ଚାଲେ, ଏହି ଦେହୀ ଆତ୍ମା ଚେତନ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଶ୍ୱାସ ଉପରି ଯିବା ସମୟରେ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ତାହାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ବୟସ ବା ଆଘାତ ଦ୍ୱାରା, ଏକ ପକ୍କା ଆମ୍ବ ବା ଡୁମୁରି ବା ଚେରି ଯେପରି ଡାଳରୁ ଖସିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଆତ୍ମା ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି, ପୁନି ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ। ଯେପରି ରାଜା ଆସିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ତେବେ ଦୂର୍ଦ୍ଦାନ୍ତ କର୍ମଚାରୀ, ସାରଥି, ଗ୍ରାମପତିମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ, ବାସସ୍ଥାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି, ‘ସେ ଆସୁଛନ୍ତି’ ବୋଲି; ସେପରି, ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ‘ବ୍ରହ୍ମ ଆସୁଛନ୍ତି’ ବୋଲି ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଛନ୍ତି।