ଏହି ଉପନିଷଦର ଅଦ୍ଭୁତ ଗଭୀର ଉପାଖ୍ୟାନରେ କୁହାଯାଏ—ଏହି ଜୀବ ଏହି ଲୋକରେ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ମିକ ଫଳ ଭୋଗ କରିବା ପରେ, ପରଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସେଠାରେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦୁଇଟିର ଫଳ ଦେଖେ। ସେ ଯେତେବେଳେ ଶୟନ କରେ, ଏହି ଲୋକର ଅନୁଭୂତିଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ, ନିଜ ଆଲୋକରେ, ନିଜ ଚେତନାରେ, ସେ ଶୟନ କରେ। ଏଠି ଏହି ପୁରୁଷ ନିଜ ପ୍ରଭାରେ, ନିଜ ଆଲୋକରେ ବସିଥାଏ। ସେଠି କୌଣସି ରଥ, ରଥୀ, ବା ରାସ୍ତା ନାହିଁ; ତଥାପି ସେ ନିଜେ ରଥ, ରଥୀ, ଓ ରାସ୍ତା ସୃଷ୍ଟି କରେ। ସେଠି କୌଣସି ଆନନ୍ଦ, ମୋଦ, ବା ଭୋଗ ନାହିଁ; ତଥାପି ସେ ନିଜେ ଆନନ୍ଦ, ମୋଦ, ଭୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ସେଠି କୌଣସି ପୋଖରୀ, ନଦୀ, କିମ୍ବା ପଦ୍ମସରୋବର ନାହିଁ; ତଥାପି ସେ ଏମିତି ସବୁ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି କରେ। କାରଣ, ସେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା। ଏହି ବିଷୟରେ ଏଭଳି ଶ୍ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ—ଶୟନ କାଳରେ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶୟୀ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଏ, ଏବଂ ପବିତ୍ର ସାର ନେଇ, ପୁନଃ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ପୁରୁଷ, ଏକାକୀ ହଂସ। ବାୟୁରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ଅମୃତ ପୁରୁଷ ନିଜ ନିଡ଼ର ସୁରକ୍ଷା କରେ, ଏବଂ ବାହାରେ ଯାଇ, ପୁନର୍ବାର ଚାଲି ଆସେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ପୁରୁଷ, ଏକାକୀ ହଂସ, ଯେଉଁଠି ସେ ଇଚ୍ଛା କରେ। ସ୍ୱପ୍ନର ଶେଷରେ, ଏହି ଦେବତା ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ରୂପରେ ଚଳି ଅନେକ ଆକୃତି ସୃଷ୍ଟି କରେ; କେବେ ନାରୀଙ୍କ ସହ ଭୋଗ କରେ, କେବେ ଭୋଜନ କରେ, କେବେ ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖେ। ଲୋକେ ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ବାଗିଚା ଦେଖିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ କେହି ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଲୋକେ କହନ୍ତି, "ସେଠି କେହି ତାଙ୍କୁ ଜଗାଉନ୍ତୁ ନାହିଁ।" ଯଦି ସେ ଫେରି ନାହାଁନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଅସାଧ୍ୟ ହୁଏ। କେତେକ ଲୋକ କହନ୍ତି, "ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ ତାଙ୍କର ଜାଗ୍ରତ ଲୋକ ଅଟେ।" କାରଣ, ସେ ଯାହା ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେଇ ଦେଖନ୍ତି ସ୍ୱପ୍ନରେ; ଏଠି ଏହି ପୁରୁଷ ନିଜେ ନିଜ ଆଲୋକ ଅଟେ। "ଏହିଭଳି ଅଟେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।" "ଭଗବନ୍, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ହଜାର ଦେଉଛି, ମୋତେ ମୋକ୍ଷ ବିଷୟରେ ଅଧିକ କହନ୍ତୁ।" ସ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜେ ଭୋଗ କରି, ଚଳି, ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଦେଖି, ପୁନର୍ବାର ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରେ, ଜାଗ୍ରତ ହେବା ପାଇଁ। ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଦେଖେ, ଯାହା ପରେ କିଛି ନାହିଁ, ସେଠି ସେ ତାହା ହୁଏ; କାରଣ, ଏହି ପୁରୁଷ ଅସଙ୍ଗ ଅଟେ। "ଏହିଭଳି ଅଟେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।" "ଭଗବନ୍, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ହଜାର ଦେଉଛି, ମୋତେ ମୋକ୍ଷ ବିଷୟରେ ଅଧିକ କହନ୍ତୁ।" ଏହିଭଳି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଭୋଗ କରି, ଚଳି, ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଦେଖି, ପୁନଃ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରେ, ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିବା ପାଇଁ। ଏହି ପୁରୁଷ ଦୁଇଟି ସୀମା—ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା—ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ମାଛ ପରି ଚଳିଥାଏ, ଯେପରି ମାଛ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ କୂଳରେ ଚଳିଥାଏ। ଏକ ପକ୍ଷୀ ବା ହଂସ ଯେପରି ଆକାଶରେ ଉଡ଼ି ଥକିଲେ ପଙ୍ଖ ମୁଡ଼ି ନିଜ ସୀମାକୁ ଯାଏ, ସେପରି ଏହି ପୁରୁଷ ଶୟନ କାଳରେ ଏମିତି ସୀମାକୁ ଯାଏ, ଯେଉଁଠି ସେ କିଛି ଇଚ୍ଛା କରେନାହିଁ, କିଛି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେନାହିଁ। ଏହି ଦେହରେ ଯେତେ ନାଡୀ ଅଛି, ଯେପରି ଏକ କେଶକୁ ହଜାର ଟୁକୁଡ଼ା କରାଯାଏ, ଏମିତି ଏହି ଚ୍ୟାନେଲଗୁଡ଼ିକ ଶୁଭ୍ର, ନୀଳ, ହଳଦିଆ, ହରିତ, ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଭରିଯାଇଛି। ଯେତେବେଳେ କେହି ଆଘାତ ପାଏ, ଦମିତ ହୁଏ, ଧରାଯାଏ, ଅନ୍ଧକାରକୁ ପଡ଼େ, ଖାଲି ଗଡ଼ାକୁ ପଡ଼ିଯାଏ, ବା ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖେ, ସେ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୟ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଭାବେ—"ମୁଁ ରାଜା, ମୁଁ ଦିବ୍ୟ, ମୁଁ ସବୁ କିଛି"—ସେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ ଅଟେ। ତାପରେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ, ସେ କିଛି ଇଚ୍ଛା କରେନାହିଁ, କିଛି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେନାହିଁ। ଏହି ଅଟେ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛା, ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚାହିଦା ନାହିଁ—ଏହି ତାଙ୍କର ରୂପ। ଯେପରି ପ୍ରିୟା ନାରୀଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ଆନ୍ତରିକ ଜ୍ଞାନ ରହେନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ପୁରୁଷ ଚେତନା ଆତ୍ମାଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ଆନ୍ତରିକ ଜ୍ଞାନ ରହେନାହିଁ। ଏହି ଅଟେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅବସ୍ଥା, ଦୁଃଖ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ଅସୀମ ରୂପ, ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆନନ୍ଦ ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖ ନାହିଁ। ଏଠି ବାପା ଆଉ ବାପା ନୁହଁନ୍ତି, ମାଆ ଆଉ ମାଆ ନୁହଁନ୍ତି, ଲୋକ ଲୋକ ନୁହଁନ୍ତି, ଦେବତା ଦେବତା ନୁହଁନ୍ତି, ବେଦ ବେଦ ନୁହଁନ୍ତି, ଯଜ୍ଞ ଯଜ୍ଞ ନୁହଁନ୍ତି। ଏଠି ଚୋର ଚୋର ନୁହଁନ୍ତି, ଗର୍ଭହନ୍ତା ଗର୍ଭହନ୍ତା ନୁହଁନ୍ତି, ଚଣ୍ଡାଳ ଚଣ୍ଡାଳ ନୁହଁନ୍ତି, ଭିକ୍ଷୁକ ଭିକ୍ଷୁକ ନୁହଁନ୍ତି, ତ୍ୟାଗୀ ତ୍ୟାଗୀ ନୁହଁନ୍ତି; ସେ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କୁ ଛୁଉନ୍ତି ନାହିଁ; ହୃଦୟର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏଠି ସେ ଦେଖେନାହିଁ, ତଥାପି ଦେଖିବା ବୁଝିବା ଉଚିତ। ସେ ଦେଖେନାହିଁ, କାରଣ ଦେଖିବାର ସ୍ଥାୟୀତ୍ୱ ଅଛି, ଏହା କ୍ଷୟ ହୁଏନାହିଁ। ଏଠି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦ୍ୱିତୀୟ ବସ୍ତୁ ନାହିଁ, ଯାହାକୁ ସେ ଦେଖିପାରିବେ। ଏହିଭଳି ଘ୍ରାଣ, ରୁଚି, କଥନ, ଶ୍ରବଣ, ଚିନ୍ତନ, ସ୍ପର୍ଶ, ଜ୍ଞାନ—ସମସ୍ତରେ ଏହି ଏକ ଅବସ୍ଥା। ଏଠି ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ, ଏହି ସମସ୍ତ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଅକ୍ଷୟ ଅଟେ। ଯଦି ଏଠି ଅନ୍ୟ କିଛି ଥାନ୍ତା, ତେବେ ଏକ ଅନ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତା, ଘ୍ରାଣ କରିପାରିଥାନ୍ତା, ରୁଚି କରିପାରିଥାନ୍ତା, କଥା ହୁଏପାରିଥାନ୍ତା, ଶୁଣିପାରିଥାନ୍ତା, ଚିନ୍ତା କରିପାରିଥାନ୍ତା, ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିଥାନ୍ତା, ଜାଣିପାରିଥାନ୍ତା। ପାଣି ପରି ସେ ଏକାକୀ ଅଟେ—ଏକମାତ୍ର ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ—ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକ, ରାଜନ୍। ଏଭଳି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି—ଏହି ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାପ୍ତି, ଏହି ତାଙ୍କର ପରମ ଅବସ୍ଥା, ଏହି ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ। ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଆନନ୍ଦର ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର ଭୋଗ କରନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯିଏ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ, ସମସ୍ତ ଭୋଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ରଖିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଆନନ୍ଦମୟ।